FILOSOFIE VAN DE RELATIONELE ZORG 2
HOOFDSTUK 1: SYSTEEMDENKEN
1.1 INLEIDIN G
- Sys teemth eo ri e:
Relati e s t usse n personen, r elati e patr onen, groeps- e n gezinsst ruct ur en,…
B iedt teg emoet koming , ee n de nkkade r om t egem oe t te kom en aan de st ruikelblokken die me n ervaart
t usse n c ont ext e n sociale st ruct ure n.
He t is ee n manier van kijke n naar en omg aan m et individu- over sti jgende soc iale syst em en z oals
gez inne n, le efgr oe pen, te am s, groeper ingen, …
Gebasee rd op de c omm unic ati e the or ie van P. Wat zlawic k
Infor mati e wor dt verz am el ve rbaal, non-verbaal, onbe wust e en onbedoe lde signalen die m ense n
uit zende n en ont vang en. Elk gedrag is comm unic ati e
C omm unic ati e = int er ac ti e = ge dr ag = beïnvloeding
Grondslang voor he t doen van inte rventi e s bij het wer ke n me t gezinnen, lee fg roepe n, org anisati e s,
wijke n (prakti sche ge dee lt e)
1.2 SYSTEEMTHEORIE
De syste em theorie is ee n m anie r van denke n, een spe cifi eke benader ingswijz e, waar me e de
ve rschille nde soor te n we rkelijkheid waarbinne n de t heorie haar t oe passing vindt, op ee n vruc ht bare
wijz e be nade rd kunne n wor de n. Het g aat om een bril waardoor je naar de wer ke lijkhe id kunt kijke n.
1.3 DEF IN ITIE VAN HET BEGRIP SYS TEEM
Same nspe l van eleme nt en e n bet re kkinge n tussen die e le mente n, dat als ge he el functi one ert door de
onde rlinge afh anke lijkhe id van de elem ent en e n dat voor de betr okke n eleme nt en bepaalde functi e s
ve rvult.
Syst eem theorie: he t individu in z ijn om ge ving , vb. gez in, lee fg roep, vr ie ndengroep, te am ,…
De ker n van het syste em wordt gevor md door de be tre kkinge n die deze individue n me t elkaar
onde rhoude n en het patr oon die bet re kkinge n me t elkaar vorm en.
Ee n syst ee m be vat ee n str uct uur
1.4 HET ‘KADER’ EN DE ‘CO NT EXT ’ ALS K ERNBEGRIPPEN
W a n n e e r e e n b e p a a ld e we te n s c h a p o b j e c te n m e t b e h u l p v a n d e s y s te e m th e o ri e b e st u d e e rt :
- w il m e n d ie o b j e c t e n b e st u d e r e n i n e e n b r e d e r k a d e r, ge p la a ts t in h u n c o n te xt
- w il m e n w il n a a r d e d in ge n k ij k e n v ia h e t m e e r o m v a tt e n d g e h e e l;
- k a n m e n e e n b e te r b e gr ip v a n d e s o c i a le w e r k e li j k h e id k ri j g e n in d ie n m e n d e b re d e b l ik h a n t e e rt e n p ro b e e rt d e
d in g e n i n e e n b r e e d p e rs p e c ti e f te b e z ie n .
- z ie t m e n e e n v o u d i g m e e r wa n n e e r m e n v a n u it h e t ge h e e l n a a r d e d e l e n k ij k t e n d e d in g e n p r o b e e r t s y n th e ti s c h o f
v a n u i t h e t ge h e e l te b e n a d e re n ;
- p r o b e e r t m e n d e o b j e c t e n te z ie n a l s o n d e r d e le n v a n e n b e ï n v l o e d d o o r h e t s y s te e m wa a r v a n z ij d e e l u i tm a k e n
- g a a t h e t o m e e n wi j z e v a n b e n a d e re n wa a r b i j m e n v e e l a a n d a c h t h e e ft v o o r d e s tr u c tu u r wa a r b i n n e n d e z e
d in g e n h u n p la a t s e n h u n o n d e rl in ge v e rb a n d h e b b e n
- g a a t h e t o m ‘ in c l u s ie f’ d e n k e n e n k ij k e n , wa t b e te k e n t d a t m e n d e o m ge v in g ‘ m e e n e e m t’ in z i j n wi j z e v a n k ij k e n e n
benaderen
1.5 DE BELANGRIJKSTE UITGANGSPUNTEN VAN DE SYSTEEMTHEORIE
H e t g e h e e l i s m e e r d a n d e so m v a n d e d e l e n
- Ee n s y s te e m h e e ft e e n e ige n k a ra k t e r d a t n i e t te h e rl e i d e n i s t o t d e e ig e n sc h a p p e n v a n d e d e l e n (g ro e p sd y n a m ic a )
Bi n n e n h e t s y s te e m (g e h e e l) z ij n d e d e le n v a n e l k a a r a fh a n k e l ij k
- A ll e s h a n gt sa m e n b i n n e n e e n s y s te e m , d e v e r a n d e ri n g i n e e n sy st e e m h e e ft e e n e i ge n k a r a k te r, a l s e r b in n e n e e n
sy st e e m i e t s v e ra n d e r t k o m t h e t ge h e l e s y s te e m in b e w e g in g .
H e t s y s te e m b e p a a lt i n d e b e la n gr ij k e m a te h e t ge d ra g v a n d e i n d iv id u e n
- I e d e r ge d r a g v a n e e n in d iv i d u wo rd t b e p a a ld d o o r h e t s y s te e m e n d e o m g e v i n g.
- V b . So m m ig e m e n s e n h e b b e n h e t ge v o e l d a t we rk e n in e e n t e a m h e t b e st e i n h u n b o v e n h a a lt .
H e t s y s te e m p r o b e e r t z ic h o p a ll e r le i m a n ie re n a a n t e p a s se n a a n z ij n o m ge v in g o m d a t h e t w il t o v e r le v e n
Ee n s y s te e m h e e ft d e e i ge n sc h a p z ic h z e l f t e h a n d h a v e n e n te b l ij v e n v o o rt b e st a a n wa n n e e r h e t e ige n l ij k g e e n re c h t v a n
b e s ta a n m e e r h e e ft
1
,1.6 KENMERKEN VAN OPEN SYSTEMEN
Niveaus waarop systemen en delen geformuleerd worden
- Varieert van situati e tot situati e, wordt in eerste instanti e bepaald door de belangstelling en
de behoeft e van degene die het systeem beschrijft of bestudeert.
- Flexibel karakter van het systeembegrip maakt dat de gebruiker het niveau waarop hij het
systeem defi nieert zelf mag bepalen. Deze keuze moet zinvol zijn, tot inzicht leiden en erop
gericht zijn dat ze de gebruiker een beter zicht op en begrip van het systeem biedt
Het ti jdselement
- Heeft een bepaalde ti jdsduur nodig om een systeem te worden
- Voor een systeem zijn een bepaalde onderlinge afh ankelijkheid en een bepaalde onderlinge
structuur nodig. De totstandkoming van deze afh ankelijkheid en structuur vraagt een zekere
ti jd
Totaliteit of systeemsamenhang
- Wanneer er een verandering optreedt in een deel van het systeem, heeft dat zijn weerslag op
het gehele systeem, de verandering brengt veranderingen teweeg in alle andere delen van het
systeem.
Niet- optelbaarheid
- Het geheel is meer dan de soms van de delen, het verwijst naar het karakter en de
eigenschappen van het systeem die niet herleid kunnen worden tot de eigenschappen van de
individuele leden van het systeem, het gaat om de eigenschappen van het systeem als geheel.
Subsysteem
- Een willigkeurige samenstelling van twee of meer leden van het systeem
- Gekozen op basis van zelfgekozen, relevante criteria kan men bepaalde subsystemen
onderscheiden in de systemen waarmee men te maken heeft .
- Buitensystemen: verschillende gezinsleden kunnen delen uitmaken van een buitensysteem vb.
school, verenigingen, …
Coaliti e:
- Subsysteem van twee of meer leden van het systeem dat wordt gekenmerkt door
gemeenschappelijke intenti es en belangen door gemeenschappelijke inspanningen te doen om
deze interventi es te verwezenlijken.
- Door een coaliti e is iemand in staat zijn invloed als individu uit te breiden, waardoor zijn
doelen beter te realiseren zijn.
Lenigheid van het systeem:
- het vermogen van het systeem om zich aan te passen aan ingrijpende veranderingen die
binnen of buiten het systeem plaatsvinden, waarbij bepaalde normen, die tot dan toe aan het
reilen en zeilen van het systeem richti ng gaven, worden losgelaten en waarbij naar een
volstrekt nieuw evenwicht wordt gezocht
- vb. een verbouwing binnen een WZC zal invloed hebben op bewoners en personeel
Sys teemomgevi ng :
- Belangr ijk beg rip, het syste em bestaat nie t op z ic hze lf
- Eé n van de be lang rijkst e inzichten die de syste em theorie aan de organisati elee r hee ft bijge dr ag en, is dat
een org anisati e bv. e en z iekenhuis of e en hoge sc hool ee n pe rm anente uit wisseling van inform ati e
onde rhoudt m et haar omge ving
- Vb. De inhoud van een nieuwe postg raduaat ople iding wor dt afg et oe tst me t de ver wachti ngen van het
we rkve ld.
- Er wor dt een onder sc he id gemaakt tussen open e n geslote n syste me n
Geslote n: in de klassie ke natuur kunde en in de sc he ikunde ter ug te vinde n
O pe n: sociale syst em en
2
, 1.7 METHODE OM GEZINSSYSTEMEN VOOR TE STELLEN: HET GENOGRAM
1.8 METHODE OM DE OMGEVING VAN HET GEZINSSYSTEEM VOOR TE STELLEN: HET ECOGRAM
Het genogram is een grafi sche weergave van de wijze waarop een gezin in de ti jd bestaat
In het ecogram wordt weergegeven hoe een cliënt of een gezin in de sociale ruimte staat. Het is
een visuele voorstelling van iemands sociaal netwerk
- Het hart van het ecogram is de cliënt of het cliëntsysteem.
- Als het een gezin betreft , is dit hart aan te geven door middel van een genogram
De verbindingen tussen cliënt en de bronnen in zijn omgeving worden getekend:
- Met een gesloten lijn wanneer de relati e actueel en voedend is
- Met een gesloten lijn met twee dwarsstrepen erdoor wanneer de relati e bestaat maar slecht is
- Met een sti ppellijn wanneer de relati e bestaat maar niet benut wordt
- Tevens wordt aangegeven door pijltjes langs de lijn vanuit de cliënt naar de ‘bron’ en
omgekeerd: vanuit de bron naar de cliënt, of er energie heen (en weer) gaat.
Van belang is het ecogram samen met
de cliënt te maken. Pas dan wordt
zowel de cliënt als de zorgverlener
zich bewust:
- Wie zit er in het netwerk? Welke
relati es in het netwerk zijn
problemati sch? Zijn die
problemati sche relati es om te
zett en in hulpvragen en
probleemvelden? Welke
natuurlijke hulpbronnen zitt en er
in de omgeving? Gebruikt de cliënt
deze hulpbronnen/ wil hij dat
leren? (oef. P21)
3
HOOFDSTUK 1: SYSTEEMDENKEN
1.1 INLEIDIN G
- Sys teemth eo ri e:
Relati e s t usse n personen, r elati e patr onen, groeps- e n gezinsst ruct ur en,…
B iedt teg emoet koming , ee n de nkkade r om t egem oe t te kom en aan de st ruikelblokken die me n ervaart
t usse n c ont ext e n sociale st ruct ure n.
He t is ee n manier van kijke n naar en omg aan m et individu- over sti jgende soc iale syst em en z oals
gez inne n, le efgr oe pen, te am s, groeper ingen, …
Gebasee rd op de c omm unic ati e the or ie van P. Wat zlawic k
Infor mati e wor dt verz am el ve rbaal, non-verbaal, onbe wust e en onbedoe lde signalen die m ense n
uit zende n en ont vang en. Elk gedrag is comm unic ati e
C omm unic ati e = int er ac ti e = ge dr ag = beïnvloeding
Grondslang voor he t doen van inte rventi e s bij het wer ke n me t gezinnen, lee fg roepe n, org anisati e s,
wijke n (prakti sche ge dee lt e)
1.2 SYSTEEMTHEORIE
De syste em theorie is ee n m anie r van denke n, een spe cifi eke benader ingswijz e, waar me e de
ve rschille nde soor te n we rkelijkheid waarbinne n de t heorie haar t oe passing vindt, op ee n vruc ht bare
wijz e be nade rd kunne n wor de n. Het g aat om een bril waardoor je naar de wer ke lijkhe id kunt kijke n.
1.3 DEF IN ITIE VAN HET BEGRIP SYS TEEM
Same nspe l van eleme nt en e n bet re kkinge n tussen die e le mente n, dat als ge he el functi one ert door de
onde rlinge afh anke lijkhe id van de elem ent en e n dat voor de betr okke n eleme nt en bepaalde functi e s
ve rvult.
Syst eem theorie: he t individu in z ijn om ge ving , vb. gez in, lee fg roep, vr ie ndengroep, te am ,…
De ker n van het syste em wordt gevor md door de be tre kkinge n die deze individue n me t elkaar
onde rhoude n en het patr oon die bet re kkinge n me t elkaar vorm en.
Ee n syst ee m be vat ee n str uct uur
1.4 HET ‘KADER’ EN DE ‘CO NT EXT ’ ALS K ERNBEGRIPPEN
W a n n e e r e e n b e p a a ld e we te n s c h a p o b j e c te n m e t b e h u l p v a n d e s y s te e m th e o ri e b e st u d e e rt :
- w il m e n d ie o b j e c t e n b e st u d e r e n i n e e n b r e d e r k a d e r, ge p la a ts t in h u n c o n te xt
- w il m e n w il n a a r d e d in ge n k ij k e n v ia h e t m e e r o m v a tt e n d g e h e e l;
- k a n m e n e e n b e te r b e gr ip v a n d e s o c i a le w e r k e li j k h e id k ri j g e n in d ie n m e n d e b re d e b l ik h a n t e e rt e n p ro b e e rt d e
d in g e n i n e e n b r e e d p e rs p e c ti e f te b e z ie n .
- z ie t m e n e e n v o u d i g m e e r wa n n e e r m e n v a n u it h e t ge h e e l n a a r d e d e l e n k ij k t e n d e d in g e n p r o b e e r t s y n th e ti s c h o f
v a n u i t h e t ge h e e l te b e n a d e re n ;
- p r o b e e r t m e n d e o b j e c t e n te z ie n a l s o n d e r d e le n v a n e n b e ï n v l o e d d o o r h e t s y s te e m wa a r v a n z ij d e e l u i tm a k e n
- g a a t h e t o m e e n wi j z e v a n b e n a d e re n wa a r b i j m e n v e e l a a n d a c h t h e e ft v o o r d e s tr u c tu u r wa a r b i n n e n d e z e
d in g e n h u n p la a t s e n h u n o n d e rl in ge v e rb a n d h e b b e n
- g a a t h e t o m ‘ in c l u s ie f’ d e n k e n e n k ij k e n , wa t b e te k e n t d a t m e n d e o m ge v in g ‘ m e e n e e m t’ in z i j n wi j z e v a n k ij k e n e n
benaderen
1.5 DE BELANGRIJKSTE UITGANGSPUNTEN VAN DE SYSTEEMTHEORIE
H e t g e h e e l i s m e e r d a n d e so m v a n d e d e l e n
- Ee n s y s te e m h e e ft e e n e ige n k a ra k t e r d a t n i e t te h e rl e i d e n i s t o t d e e ig e n sc h a p p e n v a n d e d e l e n (g ro e p sd y n a m ic a )
Bi n n e n h e t s y s te e m (g e h e e l) z ij n d e d e le n v a n e l k a a r a fh a n k e l ij k
- A ll e s h a n gt sa m e n b i n n e n e e n s y s te e m , d e v e r a n d e ri n g i n e e n sy st e e m h e e ft e e n e i ge n k a r a k te r, a l s e r b in n e n e e n
sy st e e m i e t s v e ra n d e r t k o m t h e t ge h e l e s y s te e m in b e w e g in g .
H e t s y s te e m b e p a a lt i n d e b e la n gr ij k e m a te h e t ge d ra g v a n d e i n d iv id u e n
- I e d e r ge d r a g v a n e e n in d iv i d u wo rd t b e p a a ld d o o r h e t s y s te e m e n d e o m g e v i n g.
- V b . So m m ig e m e n s e n h e b b e n h e t ge v o e l d a t we rk e n in e e n t e a m h e t b e st e i n h u n b o v e n h a a lt .
H e t s y s te e m p r o b e e r t z ic h o p a ll e r le i m a n ie re n a a n t e p a s se n a a n z ij n o m ge v in g o m d a t h e t w il t o v e r le v e n
Ee n s y s te e m h e e ft d e e i ge n sc h a p z ic h z e l f t e h a n d h a v e n e n te b l ij v e n v o o rt b e st a a n wa n n e e r h e t e ige n l ij k g e e n re c h t v a n
b e s ta a n m e e r h e e ft
1
,1.6 KENMERKEN VAN OPEN SYSTEMEN
Niveaus waarop systemen en delen geformuleerd worden
- Varieert van situati e tot situati e, wordt in eerste instanti e bepaald door de belangstelling en
de behoeft e van degene die het systeem beschrijft of bestudeert.
- Flexibel karakter van het systeembegrip maakt dat de gebruiker het niveau waarop hij het
systeem defi nieert zelf mag bepalen. Deze keuze moet zinvol zijn, tot inzicht leiden en erop
gericht zijn dat ze de gebruiker een beter zicht op en begrip van het systeem biedt
Het ti jdselement
- Heeft een bepaalde ti jdsduur nodig om een systeem te worden
- Voor een systeem zijn een bepaalde onderlinge afh ankelijkheid en een bepaalde onderlinge
structuur nodig. De totstandkoming van deze afh ankelijkheid en structuur vraagt een zekere
ti jd
Totaliteit of systeemsamenhang
- Wanneer er een verandering optreedt in een deel van het systeem, heeft dat zijn weerslag op
het gehele systeem, de verandering brengt veranderingen teweeg in alle andere delen van het
systeem.
Niet- optelbaarheid
- Het geheel is meer dan de soms van de delen, het verwijst naar het karakter en de
eigenschappen van het systeem die niet herleid kunnen worden tot de eigenschappen van de
individuele leden van het systeem, het gaat om de eigenschappen van het systeem als geheel.
Subsysteem
- Een willigkeurige samenstelling van twee of meer leden van het systeem
- Gekozen op basis van zelfgekozen, relevante criteria kan men bepaalde subsystemen
onderscheiden in de systemen waarmee men te maken heeft .
- Buitensystemen: verschillende gezinsleden kunnen delen uitmaken van een buitensysteem vb.
school, verenigingen, …
Coaliti e:
- Subsysteem van twee of meer leden van het systeem dat wordt gekenmerkt door
gemeenschappelijke intenti es en belangen door gemeenschappelijke inspanningen te doen om
deze interventi es te verwezenlijken.
- Door een coaliti e is iemand in staat zijn invloed als individu uit te breiden, waardoor zijn
doelen beter te realiseren zijn.
Lenigheid van het systeem:
- het vermogen van het systeem om zich aan te passen aan ingrijpende veranderingen die
binnen of buiten het systeem plaatsvinden, waarbij bepaalde normen, die tot dan toe aan het
reilen en zeilen van het systeem richti ng gaven, worden losgelaten en waarbij naar een
volstrekt nieuw evenwicht wordt gezocht
- vb. een verbouwing binnen een WZC zal invloed hebben op bewoners en personeel
Sys teemomgevi ng :
- Belangr ijk beg rip, het syste em bestaat nie t op z ic hze lf
- Eé n van de be lang rijkst e inzichten die de syste em theorie aan de organisati elee r hee ft bijge dr ag en, is dat
een org anisati e bv. e en z iekenhuis of e en hoge sc hool ee n pe rm anente uit wisseling van inform ati e
onde rhoudt m et haar omge ving
- Vb. De inhoud van een nieuwe postg raduaat ople iding wor dt afg et oe tst me t de ver wachti ngen van het
we rkve ld.
- Er wor dt een onder sc he id gemaakt tussen open e n geslote n syste me n
Geslote n: in de klassie ke natuur kunde en in de sc he ikunde ter ug te vinde n
O pe n: sociale syst em en
2
, 1.7 METHODE OM GEZINSSYSTEMEN VOOR TE STELLEN: HET GENOGRAM
1.8 METHODE OM DE OMGEVING VAN HET GEZINSSYSTEEM VOOR TE STELLEN: HET ECOGRAM
Het genogram is een grafi sche weergave van de wijze waarop een gezin in de ti jd bestaat
In het ecogram wordt weergegeven hoe een cliënt of een gezin in de sociale ruimte staat. Het is
een visuele voorstelling van iemands sociaal netwerk
- Het hart van het ecogram is de cliënt of het cliëntsysteem.
- Als het een gezin betreft , is dit hart aan te geven door middel van een genogram
De verbindingen tussen cliënt en de bronnen in zijn omgeving worden getekend:
- Met een gesloten lijn wanneer de relati e actueel en voedend is
- Met een gesloten lijn met twee dwarsstrepen erdoor wanneer de relati e bestaat maar slecht is
- Met een sti ppellijn wanneer de relati e bestaat maar niet benut wordt
- Tevens wordt aangegeven door pijltjes langs de lijn vanuit de cliënt naar de ‘bron’ en
omgekeerd: vanuit de bron naar de cliënt, of er energie heen (en weer) gaat.
Van belang is het ecogram samen met
de cliënt te maken. Pas dan wordt
zowel de cliënt als de zorgverlener
zich bewust:
- Wie zit er in het netwerk? Welke
relati es in het netwerk zijn
problemati sch? Zijn die
problemati sche relati es om te
zett en in hulpvragen en
probleemvelden? Welke
natuurlijke hulpbronnen zitt en er
in de omgeving? Gebruikt de cliënt
deze hulpbronnen/ wil hij dat
leren? (oef. P21)
3
