Europees Recht: Rechtspraak
Inhoud
Van Gend en Loos-arrest........................................................................................................................3
Costa t. Enel-arrest.................................................................................................................................4
Internationale Handelsgesellschaft.........................................................................................................5
Simmenthal-arrest...................................................................................................................................5
Fratelli Costanzo-arrest...........................................................................................................................6
Rewe en Commet-arrest.........................................................................................................................7
Factortame-arrest....................................................................................................................................7
Le Ski-arrest...........................................................................................................................................8
Orfinger-arrest........................................................................................................................................9
Lissabon-arrest.......................................................................................................................................9
Europees Parlement t. Raad-zaak...........................................................................................................9
Kabeljauwzaak.....................................................................................................................................10
MFB (multilaterale financiële bijstand)-zaak.......................................................................................10
Schengengrenscode-zaak......................................................................................................................10
Short-selling-zaak.................................................................................................................................11
SYFAIT-arrest.......................................................................................................................................11
Belov-arrest..........................................................................................................................................11
Les Verts-arrest.....................................................................................................................................12
Rosneft-arrest.......................................................................................................................................12
Cohn-Bendit-arrest...............................................................................................................................13
Solange-beslissing................................................................................................................................13
Landtova-beslissing..............................................................................................................................14
Mme Perreux-arrest..............................................................................................................................14
Waterkeyn-arrest...................................................................................................................................14
Commissie t. Spanje-arrest...................................................................................................................15
Commissie t. Frankrijk-arrest...............................................................................................................15
Commissie t. Griekenland-arrest..........................................................................................................16
Commissie t. België-arrest (17 oktober 2013)......................................................................................16
België t. Spanje-arrest...........................................................................................................................17
Delhaize-zaak.......................................................................................................................................17
Hongarije t. Slowakije-zaak..................................................................................................................17
Plaumann-arrest....................................................................................................................................18
Jégo-Quéré-arrest.................................................................................................................................18
1
,Unión de Pequeños Agricultores-zaak..................................................................................................19
Inuit Tapiriit Kantami-zaak...................................................................................................................20
Microban-arrest....................................................................................................................................20
Scuola Elementare Maria Montessori-arrest.........................................................................................21
Stanley Adams-zaak.............................................................................................................................21
Bayerische HNL Vermehrungsbetriebe-zaak........................................................................................22
Advies 1/91 in verband met het akkoord tot instelling van een Europese Economische Ruimte..........22
Advies 2/94 in verband met de toetreding van de Gemeenschap tot het EVRM...................................23
Advies 2/13 in verband met de toetreding van de Europese Unie tot het EVRM..................................23
Advies 1/15 in verband met de overeenkomst tussen de EU en Canada over de doorgifte van
passagiersgegevens...............................................................................................................................23
Advies 2/15 omtrent de vrijhandelsovereenkomst met Singapore en de draagwijdte van de exclusieve
Uniebevoegdheden inzake het gemeenschappelijk handelsbeleid.........................................................24
Advies 1/17 met betrekking tot de overeenstemming met het Unierecht van een
geschillenbeslechtingsmechanisme tussen investeerders en staten in het vrijhandelsakkoord met
Canada (CETA)....................................................................................................................................25
Grimaldi-zaak.......................................................................................................................................25
Advies 1/09..........................................................................................................................................26
Foglia t. Novello-arrest.........................................................................................................................26
Cilfit-arrest...........................................................................................................................................27
Consorzio-zaak / Cilfit II-arrest............................................................................................................28
Köbler-arrest.........................................................................................................................................29
Schipani t. Italië-arrest..........................................................................................................................29
Elchinov-arrest.....................................................................................................................................30
Križan-zaak..........................................................................................................................................30
Haegeman-arrest...................................................................................................................................31
Denkavit-arrest.....................................................................................................................................31
Defrenne (t. Sabena)-arrest...................................................................................................................31
Kapferer-zaak.......................................................................................................................................33
Foto-Frost-arrest...................................................................................................................................33
Textilwerke Deggendorf-arrest.............................................................................................................34
Beaulieu-zaak.......................................................................................................................................34
Roquette Frères-arrest...........................................................................................................................34
International Chemical Corporation-arrest...........................................................................................35
Walrave en Koch-arrest........................................................................................................................36
Angonese-zaak.....................................................................................................................................36
Reyners t. België-zaak..........................................................................................................................37
Tesco Stores-arrest................................................................................................................................37
2
,Wijsenbeek-arrest.................................................................................................................................38
Casati-arrest..........................................................................................................................................38
Blaizot-arrest........................................................................................................................................39
Gravier-arrest........................................................................................................................................39
Kadi I-zaken.........................................................................................................................................40
Politi-arrest...........................................................................................................................................41
Faccini Dori-arrest................................................................................................................................41
Amsterdam Bulb-zaak..........................................................................................................................42
Commissie t. Italië-zaak.......................................................................................................................42
Grad-zaak.............................................................................................................................................43
Van Duyn-zaak.....................................................................................................................................43
Inter-environnement Wallonie-arrest....................................................................................................44
Commissie t. België-arrest (6 mei 1980)..............................................................................................44
Ratti-zaak.............................................................................................................................................45
Kolpinghuis-arrest................................................................................................................................45
Kortas-arrest.........................................................................................................................................46
Becker-zaak..........................................................................................................................................46
Francovich-arrest..................................................................................................................................47
Wagner Miret-arrest..............................................................................................................................48
Riksskatteverket-zaak...........................................................................................................................49
Marshall-zaak.......................................................................................................................................49
Sevince-zaak.........................................................................................................................................50
Foster-zaak...........................................................................................................................................50
Farrell-arrest.........................................................................................................................................51
Brasserie du Pêcheur-zaak....................................................................................................................52
Van Gend en Loos-arrest
Het Van Gend en Loos-arrest is een baanbrekende uitspraak van het Europese Hof van Justitie uit
1963. In deze zaak bevestigde het Hof het beginsel van directe werking van Europees recht. Laten we
eens dieper ingaan op de feiten en de betekenis van dit arrest.
Feiten en procesverloop: Het Nederlandse transportbedrijf Algemene Transport- en Expeditie-
onderneming Van Gend & Loos (Van Gend en Loos) voerde op 9 september 1960 een zekere
hoeveelheid ureumformaldehyde in vanuit de Bondsrepubliek Duitsland. De stof was op het
grensdocument aangeduid als “Harnstoffharz 70”, een waterige emulsie van ureumformaldehyde. Op
de datum van invoer was het product ingedeeld onder post 39.01-a-1 van het op 1 maart 1960 voor de
lidstaten van de Benelux in werking getreden Tariefbesluit. Op grond hiervan paste de Nederlandse
administratie der belastingen een invoerrecht van 8% van de waarde van het product toe.
Op 20 september 1960 diende Van Gend en Loos een bezwaarschrift in bij de belastinginspecteur te
Zaandam. Ze wezen erop dat het product volgens het oude Tariefbesluit was ingedeeld onder post 279-
3
,a-2, waarbij een invoerrecht van 3% over de waarde hoorde. Deze post was in het nieuwe Tariefbesluit
hernoemd tot post 39.01-a, waarbij een onderverdeling was gemaakt tussen verschillende soorten
producten aminoplasten. Voor aminoplasten in een waterige emulsie werd het invoerrecht vastgesteld
op 8% (post 39.01-a-1), terwijl voor andere producten van post 39.01-a het op 1 januari 1958 (de
datum van de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag) geldende tarief van 3% werd gehandhaafd.
Van Gend en Loos stelde zich op het standpunt dat de Nederlandse regering, door na de
inwerkingtreding van het EEG-Verdrag de invoerrechten op ureumformaldehyde te verhogen, artikel
12 van dat verdrag had geschonden. Dit artikel bepaalde dat de lidstaten geen nieuwe invoerrechten
mochten invoeren of bestaande verhogen. Het Hof moest beslissen of dit artikel rechtstreekse werking
had in de rechtsordes van de lidstaten van de Europese Unie.
Betekenis en gevolgen: Het Hof oordeelde dat artikel 12 van het EEG-Verdrag inderdaad rechtstreekse
werking had. Dit betekende dat individuele burgers en bedrijven zich rechtstreeks konden beroepen op
dit verdragsartikel voor de nationale rechterlijke instanties. Het arrest introduceerde het beginsel van
de rechtstreekse werking van het Gemeenschapsrecht in de lidstaten. Hierdoor werd de
communautaire rechtsorde een rechtstreekse bron van rechten en plichten voor zowel lidstaten als
burgers.
Kortom, het Van Gend en Loos-arrest legde de basis voor de toepassing van Europees recht in
nationale rechtsstelsels en versterkte de positie van het Europese Hof van Justitie als hoeder van het
EU-recht. Het wordt gezien als een van de belangrijkste uitspraken van het Hof over de aard van de
samenwerking tussen de EU-lidstaten.
‘Geboorteakte’ van het EU-recht. HvJEU leest een eigen en autonome rechtsorde in de
oorspronkelijke Verdragen. EU-recht heeft directe werking: particulieren ontlenen niet alleen plichten,
maar ook rechten rechtstreeks aan het toenmalig EG-Verdrag, op voorwaarde dat de ingeroepen
bepaling voldoende:
1) duidelijk
2) nauwkeurig
3) onvoorwaardelijk.
Het HvJEU streeft ernaar om de eerbiediging van het EU-recht zoveel mogelijk te verzekeren en af te
dwingen, niet alleen door de instellingen en lidstaten, maar ook door particulieren (en nationale
rechters). De prejudiciële procedure is hier een belangrijk middel voor.
Uit dit arrest blijkt dat de rechtspraak van het Hof soms veel verder gaat dan wat de lidstaten en de
politieke instellingen voor ogen hadden bij het aannemen (of niet) van wetgeving.
P. 9, p. 12, p. 18, p. 24, p. 140, p. 145, p. 150.
Costa t. Enel-arrest
Het Costa/ENEL-arrest is een baanbrekende uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese
Gemeenschappen uit 1964. Laten we eens dieper ingaan op de feiten en de betekenis van dit arrest.
Casus en procesverloop: De advocaat Flaminio Costa had aandelen in Edisonvolta, een kleine
elektriciteitsmaatschappij die door een Italiaanse nationalisatiewet werd ingelijfd bij ENEL. In een
gerechtelijke procedure inzake zijn elektriciteitsrekening verzocht Costa bij incidentele vordering om
toepassing van artikel 177 EEG-verdrag, om de nationalisatiewet door het Hof van Justitie te laten
toetsen aan het gemeenschapsrecht. De kantonrechter te Milaan verzocht het Hof om een prejudiciële
beslissing met de vraag of de Italiaanse wet aangaande nationalisatie van de elektriciteitsproductie en -
distributie van ENEL verenigbaar was met een aantal bepalingen van het Verdrag van Rome. De
4
,Italiaanse regering liet aan het Hof weten de eigen nationalisatiewet belangrijker te achten dan de
eerdere nationale wet waarbij het Verdrag van Rome als nationale wet was aangenomen.
Uitspraak Hof: Het Hof stelde dat de nationalisatiewet niet in strijd was met het EEG-verdrag. De
invloed van deze uitspraak zit echter in een ander element. Zeer bepalend was de uitspraak van het
Hof, waar het, tegen de Italiaanse regering in, stelde dat het Europees recht voorrang heeft boven het
nationaal recht van de lidstaten, omdat het Europees recht vereist dat regels in alle lidstaten op
dezelfde wijze moeten worden toegepast. De uitspraak impliceerde dat deze suprematie niet alleen in
landen met een monistische, maar tevens met een dualistische traditie ten opzichte van internationaal
recht geldt. Het Verdrag van Rome heeft dus een eigen autonome rechtsorde in het leven geroepen.
HvJEU verwerpt de regel lex posterior derogat priori en introduceert Europeesrechtelijk beginsel van
de voorrang van het EU-recht op nationaal recht. Er is dus in beginsel geen nationale omzettings- of
uitvoeringsmaatregel nodig om een verordening ten volle te laten doorwerken in de nationale
rechtsordes.
P. 13, p. 19, p. 150.
Internationale Handelsgesellschaft
Het Internationale Handelsgesellschaft-arrest (HvJ 17-12-1970, Zaak 11/70) is een belangrijke
uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Laten we eens dieper ingaan op
de feiten en de betekenis van dit arrest.
Feiten en procesverloop: In deze zaak ging het om het Duitse bedrijf Internationale
Handelsgesellschaft mbH (IHC), dat zich verzette tegen een Duitse wet die bepaalde dat het bedrijf
zijn verplichtingen in Deutsche Mark moest nakomen, terwijl het contract met een Oostenrijkse klant
in Oostenrijkse schillingen was opgesteld. IHC stelde dat deze wet in strijd was met het beginsel van
vrij verkeer van kapitaal binnen de Europese Gemeenschap.
Uitspraak Hof: Het Hof oordeelde dat het gemeenschapsrecht een autonome rechtsbron heeft en dat
nationale rechters verplicht zijn om nationale wetten die hiermee in strijd zijn, buiten beschouwing te
laten. Zelfs als een handeling van de Gemeenschap in strijd is met de grondrechten die in een lidstaat
gelden, doet dit niet af aan de rechtsgeldigheid ervan. Met andere woorden, het Hof verklaarde dat het
zelf de rol op zich zou nemen om te beoordelen of Europese juridische verplichtingen in conflict
waren met de fundamentele rechten van individuen.
Dit arrest benadrukte het belang van het autonome karakter van het Europese recht en vestigde het
beginsel dat nationale rechters verplicht zijn om Europese wetgeving te handhaven, zelfs als dit
indruist tegen nationale regels. Het Internationale Handelsgesellschaft-arrest heeft daarmee
bijgedragen aan de ontwikkeling van het Europese recht en de bescherming van fundamentele rechten
binnen de EU.
EU-recht primeert over alle tegenstrijdige nationale bepalingen onafhankelijk van hun aard,
grondwettelijk of ander.
P. 15.
Simmenthal-arrest
Het Simmenthal-arrest, uitgesproken door het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen
(HvJEG) op 9 maart 1978 (zaak 106/77), is een mijlpaal in de jurisprudentie met betrekking tot de
inroepbaarheid van voorrang genietend Europees recht voor nationale rechters.
5
,De zaak betrof de N.V. Simmenthal, een bedrijf gevestigd in Monza, dat rundvlees importeerde van
Frankrijk naar Italië. Bij de grens werd Simmenthal aangeslagen voor veterinaire keuringsrechten op
basis van Italiaanse wetgeving. Deze heffingen waren echter in strijd met artikel 12 van het EEG-
verdrag (nu artikel 30 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie). Simmenthal
eiste daarop terugbetaling van de onterecht geheven heffingen bij de Italiaanse rechter.
De kernvraag in deze zaak was of een lagere nationale rechter een nationale wettelijke bepaling die in
strijd is met voorrang genietend Europees recht buiten toepassing mag laten, of dat hij moest wachten
tot het eigen constitutionele hof die bepaling ongeldig had verklaard.
Het HvJEG bevestigde in zijn uitspraak het voorrangsbeginsel, dat eerder was geïntroduceerd in het
Costa/ENEL-arrest. Bovendien stelde het Hof dat dit beginsel niet mocht worden beperkt door
nationale bepalingen die de primaire rechter op nationaal niveau het recht zouden ontzeggen om
nationale wetgeving buiten toepassing te laten vanwege de voorrang van Europees recht. Het Hof
verklaarde dat de nationale rechter, belast met de toepassing van gemeenschapsrecht, zelfstandig elke
strijdige bepaling van nationale wetgeving buiten toepassing mag laten, zonder voorafgaande
opheffing via wetgeving of constitutionele procedures.
Dit arrest bevestigde daarmee het beginsel van directe werking (uit het Van Gend en Loos-arrest) en
het beginsel van voorrang (uit het Costa/ENEL-arrest). Het benadrukte dat nationale rechters
verantwoordelijk zijn voor de volledige werking van Europese normen, zelfs als dit betekent dat zij
nationale wetgeving buiten toepassing moeten laten. Kortom, het Simmenthal-arrest versterkte de
positie van het Europees recht binnen de nationale rechtsorden en bevestigde de autonome
bevoegdheid van nationale rechters om Europese regelgeving direct toe te passen en tegenstrijdige
nationale bepalingen terzijde te schuiven.
Het voorrangsbeginsel staat de totstandkoming van nieuwe strijdige bepalingen in de weg.
P. 16.
Fratelli Costanzo-arrest
Het Fratelli Costanzo-arrest is een belangrijke uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese
Unie. Het arrest werd uitgesproken op 22 juni 1989 en betreft de zaak tussen Fratelli Costanzo SpA en
Comune di Milano1.
De zaak draaide om de interpretatie van artikel 29, lid 5, van richtlijn 71/305/EEG van de Raad, dat
betrekking heeft op de onderzoeksplicht van een aanbestedende dienst bij een abnormaal lage
inschrijving12. Het Hof oordeelde dat overheidsinstanties, inclusief gemeentelijke instanties, verplicht
zijn om dit artikel toe te passen en bepalingen van nationaal recht die daarmee niet verenigbaar zijn,
buiten toepassing te laten13.
Dit betekent dat wanneer de bepalingen van een richtlijn inhoudelijk gezien onvoorwaardelijk en
voldoende nauwkeurig zijn, particulieren zich voor de nationale rechter op die bepalingen kunnen
beroepen tegenover de Staat, wanneer deze hetzij heeft verzuimd de richtlijn binnen de termijn in
nationaal recht om te zetten, hetzij dit op onjuiste wijze heeft gedaan14.
In het geval van Fratelli Costanzo was het probleem dat bepaalde inschrijvingen automatisch werden
uitgesloten van aanbestedingen van openbare werken, in plaats van dat de aanbestedende dienst de
door de richtlijn voorziene contradictoire verificatieprocedure toepaste1. Het Hof oordeelde dat dit in
strijd was met de richtlijn1.
Kortom, het Fratelli Costanzo-arrest heeft belangrijke implicaties voor de manier waarop
overheidsinstanties omgaan met EU-richtlijnen en de rechten van particulieren om zich op deze
6
,richtlijnen te beroepen. Het benadrukt de noodzaak voor overheidsinstanties om EU-richtlijnen correct
toe te passen en nationale wetgeving die daarmee in strijd is, buiten toepassing te laten134.
Het voorrangsbeginsel is zowel van toepassing op de rechterlijke macht als op andere
overheidsinstanties. Een lagere overheidsinstantie moet een door een hogere overheidsinstantie
uitgevaardigde nationale regeling die strijdig is met het EU-recht, buiten toepassing laten. Alle
instanties van de lidstaat zijn verplicht de volle werking van het EU-recht te verzekeren.
Lokale overheden moeten ook een richtlijn, waarvan de omzettingstermijn verstreken is, toepassen,
ook als ze niet is omgezet.
Een richtlijn kan worden ingeroepen ten overstaan van alle overheidsinstanties, inclusief
gedecentraliseerde instanties. Het begrip staat heeft dus een zeet grote elasticiteit.
Dit arrest is moeilijk verzoenbaar met de Ratti-rechtspraak.
P. 17, p. 156, p. 164.
Rewe en Commet-arrest
Het Rewe en Comet-arrest, ook bekend als de Rewe/Comet-doctrine, is een belangrijk principe in het
Europees recht. Het komt uit de zaken C-33/76, Rewe, Jur. 1976, p. 1989; en zaak C-45/76, Comet,
Jur. 1976.
Deze doctrine gaat over de procedurele autonomie van lidstaten in het geval van het ontbreken van
procedurele bepalingen vanuit het Unierecht. Volgens deze doctrine gelden nationale bepalingen, mits
ze verenigbaar zijn met de eisen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid.
De eis van gelijkwaardigheid (ook wel het non-discriminatiebeginsel genoemd) houdt in dat de
procedurele regels voor rechtsvorderingen op basis van het EU-recht niet ongunstiger mogen zijn dan
die welke gelden voor soortgelijke vorderingen op basis van nationaal recht.
De eis van doeltreffendheid houdt in dat de procedurele regels niet zodanig mogen zijn dat ze het in de
praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken om EU-rechten uit te oefenen.
Samengevat, de Rewe/Comet-doctrine is een belangrijk principe dat de balans bewaakt tussen de
autonomie van de lidstaten in hun procesrecht en de noodzaak om de effectieve toepassing van het
EU-recht te waarborgen.
In principe geldt het beginsel van nationale procesautonomie: zolang er geen uniforme EU-regels
worden aangenomen is elke lidstaat vrij om invulling te geven aan zijn rechterlijke ordeningen en
procesregels. De grenzen aan deze procesautonomie zijn (1) het gelijkwaardigheidsprincipe en (2) het
doeltreffendheids- of effectiviteitsprincipe, en in latere rechtspraak (3) het algemene
discriminatieverbod.
P. 17.
Factortame-arrest
Het Factortame-arrest (HvJ 19 juni 1990, Zaak C-213/89) is een belangrijke uitspraak van het Hof van
Justitie van de Europese Gemeenschappen. Het arrest heeft betrekking op het samenwerkingsbeginsel
van artikel 10 EG.
In dit arrest heeft het Hof geoordeeld dat de nationale rechter de rechtsbescherming voor justitiabelen
moet verzekeren². Het Hof stelde dat aan de volle werking van het gemeenschapsrecht wordt afgedaan
wanneer een rechter die uitspraak moet doen in een door het gemeenschapsrecht beheerst geding, door
7
,een regel van nationaal recht wordt belet voorlopige maatregelen te gelasten ter verzekering van de
volle werking van de uitspraak die moet worden gedaan over het bestaan van de rechten waarop
krachtens het gemeenschapsrecht beroep wordt gedaan.
Het Hof oordeelde in het Factortame-arrest dat de nationale kortgedingrechter een voorschrift dat hem
verhindert met het Unierecht strijdige regelgeving bij wijze van voorlopige maatregel op te schorten,
moet negeren.
Dit arrest bouwt verder op de "exceptie van internationale onrechtmatigheid" zoals uitgelegd in
Simmenthal³. De nationale rechter moet ook in staat zijn voorlopige maatregelen te treffen om de
"volle werking" van het Unierecht te garanderen.
Kortom, het Factortame-arrest heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van het Europees
recht en de relatie tussen nationaal recht en Europees recht. Het heeft de weg vrijgemaakt voor
nationale rechters om nationale wetten die in strijd zijn met het Europees recht buiten toepassing te
laten. Dit heeft bijgedragen aan de effectieve handhaving van het Europees recht op nationaal niveau.
De verplichting om de volle werking van het EU-recht te garanderen kan in bepaalde gevallen toch
van significante invloed zijn op het nationale procesrecht. Het kan (uitzonderlijk) aanleiding geven tot
de creatie van een nieuwe/aangepaste procesingang, indien anders de volle werking van het EU-recht
zou worden verhinderd.
Het beginsel van staatsaansprakelijkheid wordt niet beperkt tot schade geleden door het niet tijdig of
niet correct omzetten van richtlijnen, maar is van toepassing op alle schendingen van het EU-recht:
- ongeacht het orgaan waarvan de schade uitgaat
- ongeacht of de schendig is toe te rekenen aan de wetgevende, uitvoerende dan wel rechterlijke
macht
- ongeacht of de geschonden bepaling van het EU-recht al dan niet directe werking heeft.
P. 17, p. 167.
Le Ski-arrest
Het Le Ski-arrest is een belangrijke juridische uitspraak in België. Het gaat niet over de verhouding
tussen de grondwet en het verdrag, maar over het toetsen van een Koninklijk Besluit (KB) aan
internationale normen.
In dit arrest werd de geldigheid van een nationale wet, die de geldigheid van een aantal KB’s die
invoerheffingen hadden opgelegd in strijd met het oorspronkelijke art. 12 EEG, getoetst aan de
internationale normen. Het is belangrijk op te merken dat dit arrest niet gaat over de vraag of een
verdrag in strijd is met de grondwet, zoals in het Lanaken-arrest.
Het Le Ski-arrest illustreert de complexiteit van de interactie tussen nationaal en internationaal recht,
en de rol van de rechterlijke macht bij het navigeren door deze complexiteit. Het benadrukt ook het
belang van het respecteren van internationale normen bij het nemen van nationale beslissingen.
Wanneer er een conflict bestaat tussen een internrechtelijke norm en een internationaalrechtelijke
norm die rechtstreekse gevolgen heeft in de interne rechtsorde, de door het verdrag bepaalde regel
moet voorgaan. Deze voorrang volgt uit de aard zelf van het bij verdrag bepaald internationaal recht.
De EG heeft een nieuwe rechtsorde ingesteld.
P. 18, p. 19, p. 21.
8
,Orfinger-arrest
Het Orfinger-arrest is een belangrijke juridische uitspraak. In dit arrest oordeelde de Belgische Raad
van State dat artikel 38 van de Belgische Grondwet niet alleen een grondwettelijke basis geeft aan de
overdracht van bevoegdheden aan de Europese Unie (EU), maar ook aan de bevoegdheid van het Hof
van Justitie van de EU om de uniforme interpretatie van het Unierecht te verzekeren. Dit betekent dat
het Hof van Justitie de bevoegdheid heeft om te bepalen hoe het EU-recht moet worden
geïnterpreteerd, zelfs als dit gevolgen heeft voor de interpretatie van nationale wetten. Het Orfinger-
arrest is dus een belangrijk precedent in de relatie tussen nationaal recht en EU-recht. Het benadrukt
de suprematie van het EU-recht en de rol van het Hof van Justitie bij het waarborgen van de uniforme
toepassing en interpretatie van het EU-recht in alle lidstaten.
Wanneer er een conflict bestaat tussen een norm van intern recht en een norm van internationaal recht
die rechtstreekse gevolgen heeft in de interne rechtsorde, de bij het verdrag gestelde regel voorrang
moet krijgen. Die voorrang vindt haar grondslag ultiem in art. 34 van de Grondwet.
P. 20, p. 21.
Lissabon-arrest
Het Lissabon-arrest van het Duitse Grondwettelijk Hof, ook bekend als het Bundesverfassungsgericht,
is een belangrijke uitspraak met betrekking tot het Verdrag van Lissabon.
De kern van het oordeel van het Hof over het Verdrag van Lissabon is dat dit verdrag in principe geen
schending inhoudt van de Duitse Grondwet. Het Hof heeft echter ook aangegeven dat het Europees
Hof van Justitie af en toe een 'foutje' mag maken.
In een later arrest veroorzaakte het Duitse Grondwettelijk Hof opschudding door een arrest van het
Europees Hof naast zich neer te leggen. De Duitse rechters hadden een prejudiciële vraag gesteld,
maar het antwoord van het Europees Hof was volgens de rechters in Karlsruhe “onbegrijpelijk” en
“willekeurig” en daardoor was het Hof van Justitie volgens de Duitse rechters zelfs “zijn bevoegdheid
te buiten” gegaan.
Dit arrest heeft grote verwarring gezaaid in de Europese Unie, omdat het twijfel veroorzaakt over de
daadkracht van de Europese Centrale Bank én over de voorrang van het Europees recht. Het heeft
geleid tot discussies over de verhouding tussen nationaal recht en Europees recht, en de rol van
constitutionele en supranationale rechtbanken daarin.
Het Duits Grondwettelijk Hof acht zich bevoegd om na te gaan of EU-handelingen de kern van de
Duitse constitutionele identiteit, de menselijke waardigheid en het democratiebeginsel, niet aantasten.
Slechts als deze gevrijwaard zijn, wordt de voorrang van het Unierecht erkend.
P. 22.
Europees Parlement t. Raad-zaak
Bij de keuze van de juiste rechtsgrondslag is niet alleen de verticale dimensie van belang, maar ook de
horizontale dimensie. De rechtsbasis schrijft immers ook de concrete besluitvormingsprocedure voor
die bepaalt hoe de verhoudingen liggen tussen de EU-instellingen.
Het HvJEU kijkt voor de juiste rechtsbasis naar het doel en de inhoud van, in casu de richtlijn, om te
verifiëren of de juiste rechtsbasis werd gekozen. In casu oordeelde het Hof dat de lex specialis
voorrang kreeg in het voordeel van de Raad.
9
, P. 76.
Kabeljauwzaak
Deze zaak illustreert het groot belang van de wijzigingen door het Verdrag van Lissabon. In deze zaak
bood het VWEU twee grondslagen aan om maatregelen inzake het Visserijbeleid aan te nemen. De ene
rechtsgrondslag voorziet een beslissende rol voor het Europees Parlement, de andere sluit het
Parlement juist uit van de besluitvormingsprocedure. De Raad had in casu de rechtsbasis voor het
aannemen van een verordening, op initiatief van de Commissie, gewijzigd ten nadele van het
Parlement. Het HvJEU oordeelde dat de wijzigingen aan het langetermijnplan van politieke aard
waren en dus niet op grond van de uitzonderingsbepaling van art. 43 VWEU konden aangenomen
worden. Het Hof heeft dus een verdere democratisering van de EU door het Verdrag van Lissabon
gevrijwaard en de prerogatieven dan het Europees Parlement beschermd tegen een ondermijning ervan
door de (lidstaten in de) Raad.
P. 79.
MFB (multilaterale financiële bijstand)-zaak
Het HvJEU bevestigt de intrekkingsbevoegdheid van de Europese Commissie en bevestigt dat deze
dient uitgeoefend te worden overeenkomstig het beginsel van loyale samenwerking. In casu was
daaraan voldaan.
P. 81.
Schengengrenscode-zaak
De Schengengrenscode-zaak van het Hof van Justitie op 5 september 2012, ook bekend als Zaak C-
355/10, betrof een geschil tussen het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie¹.
Het Europees Parlement heeft een beroep tot nietigverklaring ingediend tegen Besluit 2010/252/EU
van de Raad¹. Dit besluit was een aanvulling op de Schengengrenscode en betrof de bewaking van de
maritieme buitengrenzen in het kader van de operationele samenwerking die wordt gecoördineerd door
het Europees Agentschap voor het beheer van de operationele samenwerking aan de buitengrenzen van
de lidstaten van de Europese Unie¹.
Het Europees Parlement betoogde dat de Raad zijn uitvoeringsbevoegdheden had overschreden door
aanvullende bepalingen in te voeren die de grenzen van zijn bevoegdheid te buiten gingen¹.
Het Hof van Justitie oordeelde in het voordeel van het Europees Parlement en verklaarde Besluit
2010/252/EU nietig¹. Het Hof handhaafde echter de gevolgen van het besluit tot de inwerkingtreding
van een nieuwe regeling binnen een redelijke termijn¹. De Raad van de Europese Unie werd verwezen
in de kosten, terwijl de Europese Commissie haar eigen kosten droeg¹.
Het HvJEU verduidelijkt dat de essentiële elementen van regelgeving deze zijn die het voorwerp
vormen van politieke keuzes. De politieke keuzes moeten dus door de (democratisch meer legitieme)
wetgever worden genomen. Andere keuzes kunnen worden overgelaten aan de Commissie. De EU-
wetgever heeft wel een controlebevoegdheid ten opzichte van de Commissie, aangezien deze
wijzigingen kan aanbrengen aan de handelingen aangenomen door de EU-wetgever. Bij een foutief
uitgeoefende (gedelegeerde) bevoegdheid van de Commissie, kunnen de Raad en het Parlement de
gedelegeerde handeling van de Commissie blokkeren.
P. 83.
10
Inhoud
Van Gend en Loos-arrest........................................................................................................................3
Costa t. Enel-arrest.................................................................................................................................4
Internationale Handelsgesellschaft.........................................................................................................5
Simmenthal-arrest...................................................................................................................................5
Fratelli Costanzo-arrest...........................................................................................................................6
Rewe en Commet-arrest.........................................................................................................................7
Factortame-arrest....................................................................................................................................7
Le Ski-arrest...........................................................................................................................................8
Orfinger-arrest........................................................................................................................................9
Lissabon-arrest.......................................................................................................................................9
Europees Parlement t. Raad-zaak...........................................................................................................9
Kabeljauwzaak.....................................................................................................................................10
MFB (multilaterale financiële bijstand)-zaak.......................................................................................10
Schengengrenscode-zaak......................................................................................................................10
Short-selling-zaak.................................................................................................................................11
SYFAIT-arrest.......................................................................................................................................11
Belov-arrest..........................................................................................................................................11
Les Verts-arrest.....................................................................................................................................12
Rosneft-arrest.......................................................................................................................................12
Cohn-Bendit-arrest...............................................................................................................................13
Solange-beslissing................................................................................................................................13
Landtova-beslissing..............................................................................................................................14
Mme Perreux-arrest..............................................................................................................................14
Waterkeyn-arrest...................................................................................................................................14
Commissie t. Spanje-arrest...................................................................................................................15
Commissie t. Frankrijk-arrest...............................................................................................................15
Commissie t. Griekenland-arrest..........................................................................................................16
Commissie t. België-arrest (17 oktober 2013)......................................................................................16
België t. Spanje-arrest...........................................................................................................................17
Delhaize-zaak.......................................................................................................................................17
Hongarije t. Slowakije-zaak..................................................................................................................17
Plaumann-arrest....................................................................................................................................18
Jégo-Quéré-arrest.................................................................................................................................18
1
,Unión de Pequeños Agricultores-zaak..................................................................................................19
Inuit Tapiriit Kantami-zaak...................................................................................................................20
Microban-arrest....................................................................................................................................20
Scuola Elementare Maria Montessori-arrest.........................................................................................21
Stanley Adams-zaak.............................................................................................................................21
Bayerische HNL Vermehrungsbetriebe-zaak........................................................................................22
Advies 1/91 in verband met het akkoord tot instelling van een Europese Economische Ruimte..........22
Advies 2/94 in verband met de toetreding van de Gemeenschap tot het EVRM...................................23
Advies 2/13 in verband met de toetreding van de Europese Unie tot het EVRM..................................23
Advies 1/15 in verband met de overeenkomst tussen de EU en Canada over de doorgifte van
passagiersgegevens...............................................................................................................................23
Advies 2/15 omtrent de vrijhandelsovereenkomst met Singapore en de draagwijdte van de exclusieve
Uniebevoegdheden inzake het gemeenschappelijk handelsbeleid.........................................................24
Advies 1/17 met betrekking tot de overeenstemming met het Unierecht van een
geschillenbeslechtingsmechanisme tussen investeerders en staten in het vrijhandelsakkoord met
Canada (CETA)....................................................................................................................................25
Grimaldi-zaak.......................................................................................................................................25
Advies 1/09..........................................................................................................................................26
Foglia t. Novello-arrest.........................................................................................................................26
Cilfit-arrest...........................................................................................................................................27
Consorzio-zaak / Cilfit II-arrest............................................................................................................28
Köbler-arrest.........................................................................................................................................29
Schipani t. Italië-arrest..........................................................................................................................29
Elchinov-arrest.....................................................................................................................................30
Križan-zaak..........................................................................................................................................30
Haegeman-arrest...................................................................................................................................31
Denkavit-arrest.....................................................................................................................................31
Defrenne (t. Sabena)-arrest...................................................................................................................31
Kapferer-zaak.......................................................................................................................................33
Foto-Frost-arrest...................................................................................................................................33
Textilwerke Deggendorf-arrest.............................................................................................................34
Beaulieu-zaak.......................................................................................................................................34
Roquette Frères-arrest...........................................................................................................................34
International Chemical Corporation-arrest...........................................................................................35
Walrave en Koch-arrest........................................................................................................................36
Angonese-zaak.....................................................................................................................................36
Reyners t. België-zaak..........................................................................................................................37
Tesco Stores-arrest................................................................................................................................37
2
,Wijsenbeek-arrest.................................................................................................................................38
Casati-arrest..........................................................................................................................................38
Blaizot-arrest........................................................................................................................................39
Gravier-arrest........................................................................................................................................39
Kadi I-zaken.........................................................................................................................................40
Politi-arrest...........................................................................................................................................41
Faccini Dori-arrest................................................................................................................................41
Amsterdam Bulb-zaak..........................................................................................................................42
Commissie t. Italië-zaak.......................................................................................................................42
Grad-zaak.............................................................................................................................................43
Van Duyn-zaak.....................................................................................................................................43
Inter-environnement Wallonie-arrest....................................................................................................44
Commissie t. België-arrest (6 mei 1980)..............................................................................................44
Ratti-zaak.............................................................................................................................................45
Kolpinghuis-arrest................................................................................................................................45
Kortas-arrest.........................................................................................................................................46
Becker-zaak..........................................................................................................................................46
Francovich-arrest..................................................................................................................................47
Wagner Miret-arrest..............................................................................................................................48
Riksskatteverket-zaak...........................................................................................................................49
Marshall-zaak.......................................................................................................................................49
Sevince-zaak.........................................................................................................................................50
Foster-zaak...........................................................................................................................................50
Farrell-arrest.........................................................................................................................................51
Brasserie du Pêcheur-zaak....................................................................................................................52
Van Gend en Loos-arrest
Het Van Gend en Loos-arrest is een baanbrekende uitspraak van het Europese Hof van Justitie uit
1963. In deze zaak bevestigde het Hof het beginsel van directe werking van Europees recht. Laten we
eens dieper ingaan op de feiten en de betekenis van dit arrest.
Feiten en procesverloop: Het Nederlandse transportbedrijf Algemene Transport- en Expeditie-
onderneming Van Gend & Loos (Van Gend en Loos) voerde op 9 september 1960 een zekere
hoeveelheid ureumformaldehyde in vanuit de Bondsrepubliek Duitsland. De stof was op het
grensdocument aangeduid als “Harnstoffharz 70”, een waterige emulsie van ureumformaldehyde. Op
de datum van invoer was het product ingedeeld onder post 39.01-a-1 van het op 1 maart 1960 voor de
lidstaten van de Benelux in werking getreden Tariefbesluit. Op grond hiervan paste de Nederlandse
administratie der belastingen een invoerrecht van 8% van de waarde van het product toe.
Op 20 september 1960 diende Van Gend en Loos een bezwaarschrift in bij de belastinginspecteur te
Zaandam. Ze wezen erop dat het product volgens het oude Tariefbesluit was ingedeeld onder post 279-
3
,a-2, waarbij een invoerrecht van 3% over de waarde hoorde. Deze post was in het nieuwe Tariefbesluit
hernoemd tot post 39.01-a, waarbij een onderverdeling was gemaakt tussen verschillende soorten
producten aminoplasten. Voor aminoplasten in een waterige emulsie werd het invoerrecht vastgesteld
op 8% (post 39.01-a-1), terwijl voor andere producten van post 39.01-a het op 1 januari 1958 (de
datum van de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag) geldende tarief van 3% werd gehandhaafd.
Van Gend en Loos stelde zich op het standpunt dat de Nederlandse regering, door na de
inwerkingtreding van het EEG-Verdrag de invoerrechten op ureumformaldehyde te verhogen, artikel
12 van dat verdrag had geschonden. Dit artikel bepaalde dat de lidstaten geen nieuwe invoerrechten
mochten invoeren of bestaande verhogen. Het Hof moest beslissen of dit artikel rechtstreekse werking
had in de rechtsordes van de lidstaten van de Europese Unie.
Betekenis en gevolgen: Het Hof oordeelde dat artikel 12 van het EEG-Verdrag inderdaad rechtstreekse
werking had. Dit betekende dat individuele burgers en bedrijven zich rechtstreeks konden beroepen op
dit verdragsartikel voor de nationale rechterlijke instanties. Het arrest introduceerde het beginsel van
de rechtstreekse werking van het Gemeenschapsrecht in de lidstaten. Hierdoor werd de
communautaire rechtsorde een rechtstreekse bron van rechten en plichten voor zowel lidstaten als
burgers.
Kortom, het Van Gend en Loos-arrest legde de basis voor de toepassing van Europees recht in
nationale rechtsstelsels en versterkte de positie van het Europese Hof van Justitie als hoeder van het
EU-recht. Het wordt gezien als een van de belangrijkste uitspraken van het Hof over de aard van de
samenwerking tussen de EU-lidstaten.
‘Geboorteakte’ van het EU-recht. HvJEU leest een eigen en autonome rechtsorde in de
oorspronkelijke Verdragen. EU-recht heeft directe werking: particulieren ontlenen niet alleen plichten,
maar ook rechten rechtstreeks aan het toenmalig EG-Verdrag, op voorwaarde dat de ingeroepen
bepaling voldoende:
1) duidelijk
2) nauwkeurig
3) onvoorwaardelijk.
Het HvJEU streeft ernaar om de eerbiediging van het EU-recht zoveel mogelijk te verzekeren en af te
dwingen, niet alleen door de instellingen en lidstaten, maar ook door particulieren (en nationale
rechters). De prejudiciële procedure is hier een belangrijk middel voor.
Uit dit arrest blijkt dat de rechtspraak van het Hof soms veel verder gaat dan wat de lidstaten en de
politieke instellingen voor ogen hadden bij het aannemen (of niet) van wetgeving.
P. 9, p. 12, p. 18, p. 24, p. 140, p. 145, p. 150.
Costa t. Enel-arrest
Het Costa/ENEL-arrest is een baanbrekende uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese
Gemeenschappen uit 1964. Laten we eens dieper ingaan op de feiten en de betekenis van dit arrest.
Casus en procesverloop: De advocaat Flaminio Costa had aandelen in Edisonvolta, een kleine
elektriciteitsmaatschappij die door een Italiaanse nationalisatiewet werd ingelijfd bij ENEL. In een
gerechtelijke procedure inzake zijn elektriciteitsrekening verzocht Costa bij incidentele vordering om
toepassing van artikel 177 EEG-verdrag, om de nationalisatiewet door het Hof van Justitie te laten
toetsen aan het gemeenschapsrecht. De kantonrechter te Milaan verzocht het Hof om een prejudiciële
beslissing met de vraag of de Italiaanse wet aangaande nationalisatie van de elektriciteitsproductie en -
distributie van ENEL verenigbaar was met een aantal bepalingen van het Verdrag van Rome. De
4
,Italiaanse regering liet aan het Hof weten de eigen nationalisatiewet belangrijker te achten dan de
eerdere nationale wet waarbij het Verdrag van Rome als nationale wet was aangenomen.
Uitspraak Hof: Het Hof stelde dat de nationalisatiewet niet in strijd was met het EEG-verdrag. De
invloed van deze uitspraak zit echter in een ander element. Zeer bepalend was de uitspraak van het
Hof, waar het, tegen de Italiaanse regering in, stelde dat het Europees recht voorrang heeft boven het
nationaal recht van de lidstaten, omdat het Europees recht vereist dat regels in alle lidstaten op
dezelfde wijze moeten worden toegepast. De uitspraak impliceerde dat deze suprematie niet alleen in
landen met een monistische, maar tevens met een dualistische traditie ten opzichte van internationaal
recht geldt. Het Verdrag van Rome heeft dus een eigen autonome rechtsorde in het leven geroepen.
HvJEU verwerpt de regel lex posterior derogat priori en introduceert Europeesrechtelijk beginsel van
de voorrang van het EU-recht op nationaal recht. Er is dus in beginsel geen nationale omzettings- of
uitvoeringsmaatregel nodig om een verordening ten volle te laten doorwerken in de nationale
rechtsordes.
P. 13, p. 19, p. 150.
Internationale Handelsgesellschaft
Het Internationale Handelsgesellschaft-arrest (HvJ 17-12-1970, Zaak 11/70) is een belangrijke
uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Laten we eens dieper ingaan op
de feiten en de betekenis van dit arrest.
Feiten en procesverloop: In deze zaak ging het om het Duitse bedrijf Internationale
Handelsgesellschaft mbH (IHC), dat zich verzette tegen een Duitse wet die bepaalde dat het bedrijf
zijn verplichtingen in Deutsche Mark moest nakomen, terwijl het contract met een Oostenrijkse klant
in Oostenrijkse schillingen was opgesteld. IHC stelde dat deze wet in strijd was met het beginsel van
vrij verkeer van kapitaal binnen de Europese Gemeenschap.
Uitspraak Hof: Het Hof oordeelde dat het gemeenschapsrecht een autonome rechtsbron heeft en dat
nationale rechters verplicht zijn om nationale wetten die hiermee in strijd zijn, buiten beschouwing te
laten. Zelfs als een handeling van de Gemeenschap in strijd is met de grondrechten die in een lidstaat
gelden, doet dit niet af aan de rechtsgeldigheid ervan. Met andere woorden, het Hof verklaarde dat het
zelf de rol op zich zou nemen om te beoordelen of Europese juridische verplichtingen in conflict
waren met de fundamentele rechten van individuen.
Dit arrest benadrukte het belang van het autonome karakter van het Europese recht en vestigde het
beginsel dat nationale rechters verplicht zijn om Europese wetgeving te handhaven, zelfs als dit
indruist tegen nationale regels. Het Internationale Handelsgesellschaft-arrest heeft daarmee
bijgedragen aan de ontwikkeling van het Europese recht en de bescherming van fundamentele rechten
binnen de EU.
EU-recht primeert over alle tegenstrijdige nationale bepalingen onafhankelijk van hun aard,
grondwettelijk of ander.
P. 15.
Simmenthal-arrest
Het Simmenthal-arrest, uitgesproken door het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen
(HvJEG) op 9 maart 1978 (zaak 106/77), is een mijlpaal in de jurisprudentie met betrekking tot de
inroepbaarheid van voorrang genietend Europees recht voor nationale rechters.
5
,De zaak betrof de N.V. Simmenthal, een bedrijf gevestigd in Monza, dat rundvlees importeerde van
Frankrijk naar Italië. Bij de grens werd Simmenthal aangeslagen voor veterinaire keuringsrechten op
basis van Italiaanse wetgeving. Deze heffingen waren echter in strijd met artikel 12 van het EEG-
verdrag (nu artikel 30 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie). Simmenthal
eiste daarop terugbetaling van de onterecht geheven heffingen bij de Italiaanse rechter.
De kernvraag in deze zaak was of een lagere nationale rechter een nationale wettelijke bepaling die in
strijd is met voorrang genietend Europees recht buiten toepassing mag laten, of dat hij moest wachten
tot het eigen constitutionele hof die bepaling ongeldig had verklaard.
Het HvJEG bevestigde in zijn uitspraak het voorrangsbeginsel, dat eerder was geïntroduceerd in het
Costa/ENEL-arrest. Bovendien stelde het Hof dat dit beginsel niet mocht worden beperkt door
nationale bepalingen die de primaire rechter op nationaal niveau het recht zouden ontzeggen om
nationale wetgeving buiten toepassing te laten vanwege de voorrang van Europees recht. Het Hof
verklaarde dat de nationale rechter, belast met de toepassing van gemeenschapsrecht, zelfstandig elke
strijdige bepaling van nationale wetgeving buiten toepassing mag laten, zonder voorafgaande
opheffing via wetgeving of constitutionele procedures.
Dit arrest bevestigde daarmee het beginsel van directe werking (uit het Van Gend en Loos-arrest) en
het beginsel van voorrang (uit het Costa/ENEL-arrest). Het benadrukte dat nationale rechters
verantwoordelijk zijn voor de volledige werking van Europese normen, zelfs als dit betekent dat zij
nationale wetgeving buiten toepassing moeten laten. Kortom, het Simmenthal-arrest versterkte de
positie van het Europees recht binnen de nationale rechtsorden en bevestigde de autonome
bevoegdheid van nationale rechters om Europese regelgeving direct toe te passen en tegenstrijdige
nationale bepalingen terzijde te schuiven.
Het voorrangsbeginsel staat de totstandkoming van nieuwe strijdige bepalingen in de weg.
P. 16.
Fratelli Costanzo-arrest
Het Fratelli Costanzo-arrest is een belangrijke uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese
Unie. Het arrest werd uitgesproken op 22 juni 1989 en betreft de zaak tussen Fratelli Costanzo SpA en
Comune di Milano1.
De zaak draaide om de interpretatie van artikel 29, lid 5, van richtlijn 71/305/EEG van de Raad, dat
betrekking heeft op de onderzoeksplicht van een aanbestedende dienst bij een abnormaal lage
inschrijving12. Het Hof oordeelde dat overheidsinstanties, inclusief gemeentelijke instanties, verplicht
zijn om dit artikel toe te passen en bepalingen van nationaal recht die daarmee niet verenigbaar zijn,
buiten toepassing te laten13.
Dit betekent dat wanneer de bepalingen van een richtlijn inhoudelijk gezien onvoorwaardelijk en
voldoende nauwkeurig zijn, particulieren zich voor de nationale rechter op die bepalingen kunnen
beroepen tegenover de Staat, wanneer deze hetzij heeft verzuimd de richtlijn binnen de termijn in
nationaal recht om te zetten, hetzij dit op onjuiste wijze heeft gedaan14.
In het geval van Fratelli Costanzo was het probleem dat bepaalde inschrijvingen automatisch werden
uitgesloten van aanbestedingen van openbare werken, in plaats van dat de aanbestedende dienst de
door de richtlijn voorziene contradictoire verificatieprocedure toepaste1. Het Hof oordeelde dat dit in
strijd was met de richtlijn1.
Kortom, het Fratelli Costanzo-arrest heeft belangrijke implicaties voor de manier waarop
overheidsinstanties omgaan met EU-richtlijnen en de rechten van particulieren om zich op deze
6
,richtlijnen te beroepen. Het benadrukt de noodzaak voor overheidsinstanties om EU-richtlijnen correct
toe te passen en nationale wetgeving die daarmee in strijd is, buiten toepassing te laten134.
Het voorrangsbeginsel is zowel van toepassing op de rechterlijke macht als op andere
overheidsinstanties. Een lagere overheidsinstantie moet een door een hogere overheidsinstantie
uitgevaardigde nationale regeling die strijdig is met het EU-recht, buiten toepassing laten. Alle
instanties van de lidstaat zijn verplicht de volle werking van het EU-recht te verzekeren.
Lokale overheden moeten ook een richtlijn, waarvan de omzettingstermijn verstreken is, toepassen,
ook als ze niet is omgezet.
Een richtlijn kan worden ingeroepen ten overstaan van alle overheidsinstanties, inclusief
gedecentraliseerde instanties. Het begrip staat heeft dus een zeet grote elasticiteit.
Dit arrest is moeilijk verzoenbaar met de Ratti-rechtspraak.
P. 17, p. 156, p. 164.
Rewe en Commet-arrest
Het Rewe en Comet-arrest, ook bekend als de Rewe/Comet-doctrine, is een belangrijk principe in het
Europees recht. Het komt uit de zaken C-33/76, Rewe, Jur. 1976, p. 1989; en zaak C-45/76, Comet,
Jur. 1976.
Deze doctrine gaat over de procedurele autonomie van lidstaten in het geval van het ontbreken van
procedurele bepalingen vanuit het Unierecht. Volgens deze doctrine gelden nationale bepalingen, mits
ze verenigbaar zijn met de eisen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid.
De eis van gelijkwaardigheid (ook wel het non-discriminatiebeginsel genoemd) houdt in dat de
procedurele regels voor rechtsvorderingen op basis van het EU-recht niet ongunstiger mogen zijn dan
die welke gelden voor soortgelijke vorderingen op basis van nationaal recht.
De eis van doeltreffendheid houdt in dat de procedurele regels niet zodanig mogen zijn dat ze het in de
praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken om EU-rechten uit te oefenen.
Samengevat, de Rewe/Comet-doctrine is een belangrijk principe dat de balans bewaakt tussen de
autonomie van de lidstaten in hun procesrecht en de noodzaak om de effectieve toepassing van het
EU-recht te waarborgen.
In principe geldt het beginsel van nationale procesautonomie: zolang er geen uniforme EU-regels
worden aangenomen is elke lidstaat vrij om invulling te geven aan zijn rechterlijke ordeningen en
procesregels. De grenzen aan deze procesautonomie zijn (1) het gelijkwaardigheidsprincipe en (2) het
doeltreffendheids- of effectiviteitsprincipe, en in latere rechtspraak (3) het algemene
discriminatieverbod.
P. 17.
Factortame-arrest
Het Factortame-arrest (HvJ 19 juni 1990, Zaak C-213/89) is een belangrijke uitspraak van het Hof van
Justitie van de Europese Gemeenschappen. Het arrest heeft betrekking op het samenwerkingsbeginsel
van artikel 10 EG.
In dit arrest heeft het Hof geoordeeld dat de nationale rechter de rechtsbescherming voor justitiabelen
moet verzekeren². Het Hof stelde dat aan de volle werking van het gemeenschapsrecht wordt afgedaan
wanneer een rechter die uitspraak moet doen in een door het gemeenschapsrecht beheerst geding, door
7
,een regel van nationaal recht wordt belet voorlopige maatregelen te gelasten ter verzekering van de
volle werking van de uitspraak die moet worden gedaan over het bestaan van de rechten waarop
krachtens het gemeenschapsrecht beroep wordt gedaan.
Het Hof oordeelde in het Factortame-arrest dat de nationale kortgedingrechter een voorschrift dat hem
verhindert met het Unierecht strijdige regelgeving bij wijze van voorlopige maatregel op te schorten,
moet negeren.
Dit arrest bouwt verder op de "exceptie van internationale onrechtmatigheid" zoals uitgelegd in
Simmenthal³. De nationale rechter moet ook in staat zijn voorlopige maatregelen te treffen om de
"volle werking" van het Unierecht te garanderen.
Kortom, het Factortame-arrest heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van het Europees
recht en de relatie tussen nationaal recht en Europees recht. Het heeft de weg vrijgemaakt voor
nationale rechters om nationale wetten die in strijd zijn met het Europees recht buiten toepassing te
laten. Dit heeft bijgedragen aan de effectieve handhaving van het Europees recht op nationaal niveau.
De verplichting om de volle werking van het EU-recht te garanderen kan in bepaalde gevallen toch
van significante invloed zijn op het nationale procesrecht. Het kan (uitzonderlijk) aanleiding geven tot
de creatie van een nieuwe/aangepaste procesingang, indien anders de volle werking van het EU-recht
zou worden verhinderd.
Het beginsel van staatsaansprakelijkheid wordt niet beperkt tot schade geleden door het niet tijdig of
niet correct omzetten van richtlijnen, maar is van toepassing op alle schendingen van het EU-recht:
- ongeacht het orgaan waarvan de schade uitgaat
- ongeacht of de schendig is toe te rekenen aan de wetgevende, uitvoerende dan wel rechterlijke
macht
- ongeacht of de geschonden bepaling van het EU-recht al dan niet directe werking heeft.
P. 17, p. 167.
Le Ski-arrest
Het Le Ski-arrest is een belangrijke juridische uitspraak in België. Het gaat niet over de verhouding
tussen de grondwet en het verdrag, maar over het toetsen van een Koninklijk Besluit (KB) aan
internationale normen.
In dit arrest werd de geldigheid van een nationale wet, die de geldigheid van een aantal KB’s die
invoerheffingen hadden opgelegd in strijd met het oorspronkelijke art. 12 EEG, getoetst aan de
internationale normen. Het is belangrijk op te merken dat dit arrest niet gaat over de vraag of een
verdrag in strijd is met de grondwet, zoals in het Lanaken-arrest.
Het Le Ski-arrest illustreert de complexiteit van de interactie tussen nationaal en internationaal recht,
en de rol van de rechterlijke macht bij het navigeren door deze complexiteit. Het benadrukt ook het
belang van het respecteren van internationale normen bij het nemen van nationale beslissingen.
Wanneer er een conflict bestaat tussen een internrechtelijke norm en een internationaalrechtelijke
norm die rechtstreekse gevolgen heeft in de interne rechtsorde, de door het verdrag bepaalde regel
moet voorgaan. Deze voorrang volgt uit de aard zelf van het bij verdrag bepaald internationaal recht.
De EG heeft een nieuwe rechtsorde ingesteld.
P. 18, p. 19, p. 21.
8
,Orfinger-arrest
Het Orfinger-arrest is een belangrijke juridische uitspraak. In dit arrest oordeelde de Belgische Raad
van State dat artikel 38 van de Belgische Grondwet niet alleen een grondwettelijke basis geeft aan de
overdracht van bevoegdheden aan de Europese Unie (EU), maar ook aan de bevoegdheid van het Hof
van Justitie van de EU om de uniforme interpretatie van het Unierecht te verzekeren. Dit betekent dat
het Hof van Justitie de bevoegdheid heeft om te bepalen hoe het EU-recht moet worden
geïnterpreteerd, zelfs als dit gevolgen heeft voor de interpretatie van nationale wetten. Het Orfinger-
arrest is dus een belangrijk precedent in de relatie tussen nationaal recht en EU-recht. Het benadrukt
de suprematie van het EU-recht en de rol van het Hof van Justitie bij het waarborgen van de uniforme
toepassing en interpretatie van het EU-recht in alle lidstaten.
Wanneer er een conflict bestaat tussen een norm van intern recht en een norm van internationaal recht
die rechtstreekse gevolgen heeft in de interne rechtsorde, de bij het verdrag gestelde regel voorrang
moet krijgen. Die voorrang vindt haar grondslag ultiem in art. 34 van de Grondwet.
P. 20, p. 21.
Lissabon-arrest
Het Lissabon-arrest van het Duitse Grondwettelijk Hof, ook bekend als het Bundesverfassungsgericht,
is een belangrijke uitspraak met betrekking tot het Verdrag van Lissabon.
De kern van het oordeel van het Hof over het Verdrag van Lissabon is dat dit verdrag in principe geen
schending inhoudt van de Duitse Grondwet. Het Hof heeft echter ook aangegeven dat het Europees
Hof van Justitie af en toe een 'foutje' mag maken.
In een later arrest veroorzaakte het Duitse Grondwettelijk Hof opschudding door een arrest van het
Europees Hof naast zich neer te leggen. De Duitse rechters hadden een prejudiciële vraag gesteld,
maar het antwoord van het Europees Hof was volgens de rechters in Karlsruhe “onbegrijpelijk” en
“willekeurig” en daardoor was het Hof van Justitie volgens de Duitse rechters zelfs “zijn bevoegdheid
te buiten” gegaan.
Dit arrest heeft grote verwarring gezaaid in de Europese Unie, omdat het twijfel veroorzaakt over de
daadkracht van de Europese Centrale Bank én over de voorrang van het Europees recht. Het heeft
geleid tot discussies over de verhouding tussen nationaal recht en Europees recht, en de rol van
constitutionele en supranationale rechtbanken daarin.
Het Duits Grondwettelijk Hof acht zich bevoegd om na te gaan of EU-handelingen de kern van de
Duitse constitutionele identiteit, de menselijke waardigheid en het democratiebeginsel, niet aantasten.
Slechts als deze gevrijwaard zijn, wordt de voorrang van het Unierecht erkend.
P. 22.
Europees Parlement t. Raad-zaak
Bij de keuze van de juiste rechtsgrondslag is niet alleen de verticale dimensie van belang, maar ook de
horizontale dimensie. De rechtsbasis schrijft immers ook de concrete besluitvormingsprocedure voor
die bepaalt hoe de verhoudingen liggen tussen de EU-instellingen.
Het HvJEU kijkt voor de juiste rechtsbasis naar het doel en de inhoud van, in casu de richtlijn, om te
verifiëren of de juiste rechtsbasis werd gekozen. In casu oordeelde het Hof dat de lex specialis
voorrang kreeg in het voordeel van de Raad.
9
, P. 76.
Kabeljauwzaak
Deze zaak illustreert het groot belang van de wijzigingen door het Verdrag van Lissabon. In deze zaak
bood het VWEU twee grondslagen aan om maatregelen inzake het Visserijbeleid aan te nemen. De ene
rechtsgrondslag voorziet een beslissende rol voor het Europees Parlement, de andere sluit het
Parlement juist uit van de besluitvormingsprocedure. De Raad had in casu de rechtsbasis voor het
aannemen van een verordening, op initiatief van de Commissie, gewijzigd ten nadele van het
Parlement. Het HvJEU oordeelde dat de wijzigingen aan het langetermijnplan van politieke aard
waren en dus niet op grond van de uitzonderingsbepaling van art. 43 VWEU konden aangenomen
worden. Het Hof heeft dus een verdere democratisering van de EU door het Verdrag van Lissabon
gevrijwaard en de prerogatieven dan het Europees Parlement beschermd tegen een ondermijning ervan
door de (lidstaten in de) Raad.
P. 79.
MFB (multilaterale financiële bijstand)-zaak
Het HvJEU bevestigt de intrekkingsbevoegdheid van de Europese Commissie en bevestigt dat deze
dient uitgeoefend te worden overeenkomstig het beginsel van loyale samenwerking. In casu was
daaraan voldaan.
P. 81.
Schengengrenscode-zaak
De Schengengrenscode-zaak van het Hof van Justitie op 5 september 2012, ook bekend als Zaak C-
355/10, betrof een geschil tussen het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie¹.
Het Europees Parlement heeft een beroep tot nietigverklaring ingediend tegen Besluit 2010/252/EU
van de Raad¹. Dit besluit was een aanvulling op de Schengengrenscode en betrof de bewaking van de
maritieme buitengrenzen in het kader van de operationele samenwerking die wordt gecoördineerd door
het Europees Agentschap voor het beheer van de operationele samenwerking aan de buitengrenzen van
de lidstaten van de Europese Unie¹.
Het Europees Parlement betoogde dat de Raad zijn uitvoeringsbevoegdheden had overschreden door
aanvullende bepalingen in te voeren die de grenzen van zijn bevoegdheid te buiten gingen¹.
Het Hof van Justitie oordeelde in het voordeel van het Europees Parlement en verklaarde Besluit
2010/252/EU nietig¹. Het Hof handhaafde echter de gevolgen van het besluit tot de inwerkingtreding
van een nieuwe regeling binnen een redelijke termijn¹. De Raad van de Europese Unie werd verwezen
in de kosten, terwijl de Europese Commissie haar eigen kosten droeg¹.
Het HvJEU verduidelijkt dat de essentiële elementen van regelgeving deze zijn die het voorwerp
vormen van politieke keuzes. De politieke keuzes moeten dus door de (democratisch meer legitieme)
wetgever worden genomen. Andere keuzes kunnen worden overgelaten aan de Commissie. De EU-
wetgever heeft wel een controlebevoegdheid ten opzichte van de Commissie, aangezien deze
wijzigingen kan aanbrengen aan de handelingen aangenomen door de EU-wetgever. Bij een foutief
uitgeoefende (gedelegeerde) bevoegdheid van de Commissie, kunnen de Raad en het Parlement de
gedelegeerde handeling van de Commissie blokkeren.
P. 83.
10
