Hoofdstuk 1: Sociale zekerheid
Algemeen kader
Het stelsel van sociale zekerheid bestaat uit sociale verzekeringen en sociale voorzieningen. Onderstaande
figuur geeft een overzicht:
Sociale verzekering
De sociale verzekeringen hebben een verplicht karakter. In iedere verzekeringswet staat omschreven welke
personen onder de dekking van de verzekering vallen. Dit wordt de kring van verzekerden genoemd. De
verzekering komt als gevolg van het verplichte karakter van rechtswege tot stand. Er is dus geen aparte
verzekeringsovereenkomst voor nodig. Er zijn twee soorten sociale verzekeringen:
Werknemersverzekeringen; en
Volksverzekeringen
Werknemersverzekering
Werknemersverzekeringen vangen de inkomensschade op als de werknemer buiten zijn schuld niet volledig of
niet meer kan werken. De hoogte van de uitkering is gekoppeld aan het laatstverdiende loon. De verzekeringen
zijn:
Ziektewet (ZW);
Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA);
Werkeloosheidswet (WW).
Volksverzekering
Volksverzekeringen zijn bedoeld voor alle ingezetenen van Nederland. De uitkeringen zijn onafhankelijk van het
inkomen. De verzekeringen zijn:
Algemene Ouderdomswet (AOW);
Algemene nabestaandewet (Anw);
Wet langdurige zorg (Wlz)/Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ);
Algemene Kinderbijslagwet (AKW).
1
,Sociale voorzieningen
Sociale voorzieningen vullen het bestaande inkomen van een huishouden aan tot het sociaal minimum.
Er waren en zijn verschillende regelingen:
De Participatiewet;
Toeslagenwet (TW);
Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijke arbeidsongeschikte werkloze werknemer (IOAW);
Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijke arbeidsongeschikte gewezen zelfstandige (IOAZ);
Inkomensvoorziening oudere werklozen (IOW);
Werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wajong).
Financiering sociale zekerheid
De financiering van de werknemersverzekeringen en de volksverzekeringen is geregeld in de Wet financiering
sociale verzekeringen (Wfsv). De financiering van deze sociale verzekeringen is grotendeels gebaseerd op het
omslagstelsel. Bij het omslagstelsel wordt de schade (de uitkering) in een bepaalde periode in diezelfde periode
gefinancierd uit de premie-inkomsten. De kosten van de uitkeringen en de uitvoering worden als het ware
omgeslagen over alle personen die onder de betreffende verzekeringen vallen.
Uitvoering sociale zekerheid
Onderstaand schema laat zien welke wetten door welke uitvoeringsinstanties worden uitgevoerd:
Toezicht sociale zekerheid
Het toezicht op de sociale zekerheid is in handen van één toezichthouder: de inspectie SZW. Deze
onafhankelijke toezichthouder, een organisatie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
houdt toezicht op de uitvoering van alle wetten en regels op het beleidsterrein werk en inkomen. De inspectie
SZW oefent dus toezicht uit op het UWV, de SVB en de gemeenten.
2
,Volksverzekeringen
Volksverzekeringen zijn bedoeld voor de ingezeten van een land. Iemand die rechtmatig in Nederland woont, is
Nederlands ingezetene. EU-burgers mogen zich vrij vestigen in een EU-land en er werken. Het EU-verdrag over
sociale zekerheid maak daarom onderscheid tussen het land van ingezetenschap (woonland) en het land dat de
sociale premie int (werkland). Het woonland levert de prestatie aan de eigen ingezetenen. De kosten hiervan
kunnen vervolgens verrekend worden met het werkland. Een gevolg van het EU-verdrag is dat een niet-
ingezetenen die in Nederland werkt en belastingplichtig is, in Nederland verzekerd is voor de sociale
verzekeringen. Omgekeerd zijn ingezetenen die buiten Nederland werken dus niet in Nederland verzekerd.
De volksverzekeringen zijn:
De Algemene ouderdomswet (AOW);
De Algemene nabestaandenwet (Anw);
Wet Langdurige Zorg (Wlz);
De Algemene kinderbijslagwet (AKW).
De premie voor de volksverzekeringen, behalve de AKW, is een percentage van het inkomen tot een bepaald
maximum en wordt ingehouden op het loon of de uitkering. De premie kan ook in rekening worden gebracht
door de Belastingdienst in de vorm van een belastingaanslag. De AKW wordt uit algemene middelen
gefinancierd.
Algemene ouderdomswet (AOW)
De algemene ouderdomswet heeft als doel de gehele Nederlandse bevolking te beschermen tegen financiële
gevolgen van het ouder worden.
Alle ingezetenen tot de ingangsleeftijd van de AOW-uitkering jaar zijn verzekerd voor de AOW.
In 2024 is deze 67 jaar en vanaf 2025 is de AOW-leeftijd gekoppeld aan de gemiddelde levensverwachting.
De eerste AOW-pensioen wordt ontvangen vanaf de dag waarop de AOW-leeftijd is bereikt.
Voorwaarden recht AOW-uitkering
De opbouw van de AOW duurt 50 jaar. Deze termijn begint op de AOW-ingangsleeftijd minus vijftig jaar en
loopt door tot de AOW-ingangsleeftijd. Over deze 50 jaar wordt de uitkering gelijkmatig met 2% per jaar
opgebouwd. Dit is van belang voor mensen die een periode buiten Nederland hebben gewoond en voor
immigranten die pas op latere leeftijd in Nederland zijn komen wonen. Iemand die 10 jaar in het buitenland
heeft gewoond, mist 10 opbouwjaren en ontvangt dus 80% van de volle AOW-uitkering.
De AOW-uitkering gaat in op de dag dat op de dag dat de verzekerde de AOW-ingangsleeftijd bereikt, de
uitkering eindigt bij overlijden van de verzekerde met ingang van de dag volgend op de dag van overlijden.
Inkopen AOW-jaren
Iemand die pas op latere leeftijd voor het eerst in Nederland komt wonen, kan de ontbrekende opbouwjaren
inkopen. Deze vrijwillige AOW-verzekering kan worden aangevraagd bij de SVB. Dit kan tot 10 jaar na vestiging
in Nederland.
Hoogte en duur AOW-uitkering
De hoogte van de AOW-uitkering is onder andere afhankelijk van de leefsituatie en de leeftijd van de
(eventuele) partner. Een partner is een persoon met wie de uitkeringsgerechtigde duurzaam een gezamenlijke
huishouding voert, niet zijnde eerste graad bloedverwanten.
3
, AOW-bedragen (juli 2021)
Wie Netto AOW-bedrag
Alleenstaand
Getrouwd of samenwonen met partner zonder partnertoeslag
Getrouwd of samenwonend met partner jonger dan 65 en met recht
op volledige partnertoeslag
Getrouwd of samenwonend met partner jonger dan 65 en met recht
op een partnertoeslag minus 10% (90% toeslag)
De partnertoeslag is bedoeld voor de situatie dat de jongere partner weinig of geen eigen inkomsten heeft. De
toeslag is inkomensafhankelijk en bedraagt maximaal 50% van het nettominimumloon. Eigen inkomsten van de
jongere partner worden in mindering gebracht op de partnertoeslag. Sociale uitkeringen worden volledig
gekort. Van inkomen uit arbeid is een gedeelte vrijgesteld. Deze vrijstelling is 15% van het brutominimumloon
plus 30% van het inkomen erboven.
De genoemde bedragen gelden bij volledige opbouw van het AOW-recht. Per ontbrekend opbouwjaar wordt
2% gekort op de AOW-uitkering en/of de partnertoeslag. Het inkomen van de huishouding kan hierdoor onder
het sociaal minimum komen. Er kan bij de SVB een aanvulling worden aangevraagd op grond van de
Aanvullende inkomensvoorziening ouderen (AIO).
Algemene nabestaandenwet (Anw)
De Algemene nabestaandenwet (Anw) voorziet bij iemand overlijden in een uitkering aan de langstlevende
en/of de kinderen. De uitkering wordt echter alleen verstrekt als de nabestaanden zelf niet in inkomen kunnen
voorzien. De Anw omvat drie soorten uitkeringen: de nabestaandenuitkering, de halfwezenuitkering en de
wezenuitkering.
Nabestaandenuitkering
De Anw hanteert de volgende definitie van nabestaande: de persoon met wie de verzekerde duurzaam een
gezamenlijke huishouding voerde, uitgezonderd bloedverwanten in de eerste graad. De ex-partner, die
alimentatie ontving op het moment van overlijden van de verzekerde, wordt gelijkgesteld aan de nabestaande
(pseudo-nabestaande). Het recht op een nabestaandenuitkering geldt voor nabestaanden die nog geen
aanspraak hebben op een AOW-uitkering en die aan de volgende eisen voldoen:
Geboren voor 1 januari 1950;
Verzorgt een of meer ongehuwde kinderen onder de 18 jaar;
Is zwanger op datum overlijden partner;
Is minimaal 45% arbeidsongeschikt op moment van overlijden van de partner.
Halfwezenuitkering
Sinds 1 juli 2013 niet meer mogelijk voor nieuwe gevallen.
Wezenuitkering
Een volle wees is een kind van wie beide ouders zijn overleden. Volle wezen jonger dan 16 jaar hebben altijd
recht op een wezenuitkering. Wezen van 16 jaar tot 21 jaar kunnen een uitkering krijgen als zij:
Overdag op school zitten en bezig zijn met het behalen van een startkwalificatie; of
Zijn vrijgesteld van het behalen van een startkwalificatie; of
Na het behalen van een startkwalificatie nog volledig dagonderwijs volgen.
Wet langdurige zorg (Wlz)
De Wlz is er voor mensen die de hele dag intensieve zorg of toezicht dichtbij nodig hebben, bijvoorbeeld
ouderen met vergevorderde dementie of mensen met een ernstige verstandelijke, lichamelijke of zintuigelijke
beperking.
4
Algemeen kader
Het stelsel van sociale zekerheid bestaat uit sociale verzekeringen en sociale voorzieningen. Onderstaande
figuur geeft een overzicht:
Sociale verzekering
De sociale verzekeringen hebben een verplicht karakter. In iedere verzekeringswet staat omschreven welke
personen onder de dekking van de verzekering vallen. Dit wordt de kring van verzekerden genoemd. De
verzekering komt als gevolg van het verplichte karakter van rechtswege tot stand. Er is dus geen aparte
verzekeringsovereenkomst voor nodig. Er zijn twee soorten sociale verzekeringen:
Werknemersverzekeringen; en
Volksverzekeringen
Werknemersverzekering
Werknemersverzekeringen vangen de inkomensschade op als de werknemer buiten zijn schuld niet volledig of
niet meer kan werken. De hoogte van de uitkering is gekoppeld aan het laatstverdiende loon. De verzekeringen
zijn:
Ziektewet (ZW);
Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA);
Werkeloosheidswet (WW).
Volksverzekering
Volksverzekeringen zijn bedoeld voor alle ingezetenen van Nederland. De uitkeringen zijn onafhankelijk van het
inkomen. De verzekeringen zijn:
Algemene Ouderdomswet (AOW);
Algemene nabestaandewet (Anw);
Wet langdurige zorg (Wlz)/Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ);
Algemene Kinderbijslagwet (AKW).
1
,Sociale voorzieningen
Sociale voorzieningen vullen het bestaande inkomen van een huishouden aan tot het sociaal minimum.
Er waren en zijn verschillende regelingen:
De Participatiewet;
Toeslagenwet (TW);
Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijke arbeidsongeschikte werkloze werknemer (IOAW);
Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijke arbeidsongeschikte gewezen zelfstandige (IOAZ);
Inkomensvoorziening oudere werklozen (IOW);
Werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wajong).
Financiering sociale zekerheid
De financiering van de werknemersverzekeringen en de volksverzekeringen is geregeld in de Wet financiering
sociale verzekeringen (Wfsv). De financiering van deze sociale verzekeringen is grotendeels gebaseerd op het
omslagstelsel. Bij het omslagstelsel wordt de schade (de uitkering) in een bepaalde periode in diezelfde periode
gefinancierd uit de premie-inkomsten. De kosten van de uitkeringen en de uitvoering worden als het ware
omgeslagen over alle personen die onder de betreffende verzekeringen vallen.
Uitvoering sociale zekerheid
Onderstaand schema laat zien welke wetten door welke uitvoeringsinstanties worden uitgevoerd:
Toezicht sociale zekerheid
Het toezicht op de sociale zekerheid is in handen van één toezichthouder: de inspectie SZW. Deze
onafhankelijke toezichthouder, een organisatie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
houdt toezicht op de uitvoering van alle wetten en regels op het beleidsterrein werk en inkomen. De inspectie
SZW oefent dus toezicht uit op het UWV, de SVB en de gemeenten.
2
,Volksverzekeringen
Volksverzekeringen zijn bedoeld voor de ingezeten van een land. Iemand die rechtmatig in Nederland woont, is
Nederlands ingezetene. EU-burgers mogen zich vrij vestigen in een EU-land en er werken. Het EU-verdrag over
sociale zekerheid maak daarom onderscheid tussen het land van ingezetenschap (woonland) en het land dat de
sociale premie int (werkland). Het woonland levert de prestatie aan de eigen ingezetenen. De kosten hiervan
kunnen vervolgens verrekend worden met het werkland. Een gevolg van het EU-verdrag is dat een niet-
ingezetenen die in Nederland werkt en belastingplichtig is, in Nederland verzekerd is voor de sociale
verzekeringen. Omgekeerd zijn ingezetenen die buiten Nederland werken dus niet in Nederland verzekerd.
De volksverzekeringen zijn:
De Algemene ouderdomswet (AOW);
De Algemene nabestaandenwet (Anw);
Wet Langdurige Zorg (Wlz);
De Algemene kinderbijslagwet (AKW).
De premie voor de volksverzekeringen, behalve de AKW, is een percentage van het inkomen tot een bepaald
maximum en wordt ingehouden op het loon of de uitkering. De premie kan ook in rekening worden gebracht
door de Belastingdienst in de vorm van een belastingaanslag. De AKW wordt uit algemene middelen
gefinancierd.
Algemene ouderdomswet (AOW)
De algemene ouderdomswet heeft als doel de gehele Nederlandse bevolking te beschermen tegen financiële
gevolgen van het ouder worden.
Alle ingezetenen tot de ingangsleeftijd van de AOW-uitkering jaar zijn verzekerd voor de AOW.
In 2024 is deze 67 jaar en vanaf 2025 is de AOW-leeftijd gekoppeld aan de gemiddelde levensverwachting.
De eerste AOW-pensioen wordt ontvangen vanaf de dag waarop de AOW-leeftijd is bereikt.
Voorwaarden recht AOW-uitkering
De opbouw van de AOW duurt 50 jaar. Deze termijn begint op de AOW-ingangsleeftijd minus vijftig jaar en
loopt door tot de AOW-ingangsleeftijd. Over deze 50 jaar wordt de uitkering gelijkmatig met 2% per jaar
opgebouwd. Dit is van belang voor mensen die een periode buiten Nederland hebben gewoond en voor
immigranten die pas op latere leeftijd in Nederland zijn komen wonen. Iemand die 10 jaar in het buitenland
heeft gewoond, mist 10 opbouwjaren en ontvangt dus 80% van de volle AOW-uitkering.
De AOW-uitkering gaat in op de dag dat op de dag dat de verzekerde de AOW-ingangsleeftijd bereikt, de
uitkering eindigt bij overlijden van de verzekerde met ingang van de dag volgend op de dag van overlijden.
Inkopen AOW-jaren
Iemand die pas op latere leeftijd voor het eerst in Nederland komt wonen, kan de ontbrekende opbouwjaren
inkopen. Deze vrijwillige AOW-verzekering kan worden aangevraagd bij de SVB. Dit kan tot 10 jaar na vestiging
in Nederland.
Hoogte en duur AOW-uitkering
De hoogte van de AOW-uitkering is onder andere afhankelijk van de leefsituatie en de leeftijd van de
(eventuele) partner. Een partner is een persoon met wie de uitkeringsgerechtigde duurzaam een gezamenlijke
huishouding voert, niet zijnde eerste graad bloedverwanten.
3
, AOW-bedragen (juli 2021)
Wie Netto AOW-bedrag
Alleenstaand
Getrouwd of samenwonen met partner zonder partnertoeslag
Getrouwd of samenwonend met partner jonger dan 65 en met recht
op volledige partnertoeslag
Getrouwd of samenwonend met partner jonger dan 65 en met recht
op een partnertoeslag minus 10% (90% toeslag)
De partnertoeslag is bedoeld voor de situatie dat de jongere partner weinig of geen eigen inkomsten heeft. De
toeslag is inkomensafhankelijk en bedraagt maximaal 50% van het nettominimumloon. Eigen inkomsten van de
jongere partner worden in mindering gebracht op de partnertoeslag. Sociale uitkeringen worden volledig
gekort. Van inkomen uit arbeid is een gedeelte vrijgesteld. Deze vrijstelling is 15% van het brutominimumloon
plus 30% van het inkomen erboven.
De genoemde bedragen gelden bij volledige opbouw van het AOW-recht. Per ontbrekend opbouwjaar wordt
2% gekort op de AOW-uitkering en/of de partnertoeslag. Het inkomen van de huishouding kan hierdoor onder
het sociaal minimum komen. Er kan bij de SVB een aanvulling worden aangevraagd op grond van de
Aanvullende inkomensvoorziening ouderen (AIO).
Algemene nabestaandenwet (Anw)
De Algemene nabestaandenwet (Anw) voorziet bij iemand overlijden in een uitkering aan de langstlevende
en/of de kinderen. De uitkering wordt echter alleen verstrekt als de nabestaanden zelf niet in inkomen kunnen
voorzien. De Anw omvat drie soorten uitkeringen: de nabestaandenuitkering, de halfwezenuitkering en de
wezenuitkering.
Nabestaandenuitkering
De Anw hanteert de volgende definitie van nabestaande: de persoon met wie de verzekerde duurzaam een
gezamenlijke huishouding voerde, uitgezonderd bloedverwanten in de eerste graad. De ex-partner, die
alimentatie ontving op het moment van overlijden van de verzekerde, wordt gelijkgesteld aan de nabestaande
(pseudo-nabestaande). Het recht op een nabestaandenuitkering geldt voor nabestaanden die nog geen
aanspraak hebben op een AOW-uitkering en die aan de volgende eisen voldoen:
Geboren voor 1 januari 1950;
Verzorgt een of meer ongehuwde kinderen onder de 18 jaar;
Is zwanger op datum overlijden partner;
Is minimaal 45% arbeidsongeschikt op moment van overlijden van de partner.
Halfwezenuitkering
Sinds 1 juli 2013 niet meer mogelijk voor nieuwe gevallen.
Wezenuitkering
Een volle wees is een kind van wie beide ouders zijn overleden. Volle wezen jonger dan 16 jaar hebben altijd
recht op een wezenuitkering. Wezen van 16 jaar tot 21 jaar kunnen een uitkering krijgen als zij:
Overdag op school zitten en bezig zijn met het behalen van een startkwalificatie; of
Zijn vrijgesteld van het behalen van een startkwalificatie; of
Na het behalen van een startkwalificatie nog volledig dagonderwijs volgen.
Wet langdurige zorg (Wlz)
De Wlz is er voor mensen die de hele dag intensieve zorg of toezicht dichtbij nodig hebben, bijvoorbeeld
ouderen met vergevorderde dementie of mensen met een ernstige verstandelijke, lichamelijke of zintuigelijke
beperking.
4
