Inleiding tot de Westerse Wijsbegeerte
LESSEN WORDEN OPGENOMEN !!!!!!!!!!
Les 1: 15/2/23 (ethiek kennen in HB)
-> eerst PWP met informatie over alle onderwerpen (+ uitleg over examen)
-> verder met PWP ‘les 2: Ethiek’
Algemene inhoud:
Wat is ethiek?
Het funderingsprobleem:
Kunnen we objectieve fundamenten geven voor morele claims?
Indien niet, vervallen we dan in een soort relativisme?
Waarden die vaak terugkeren in ethische discussies:
Vrijheid, authenticiteit, geluk
Hoe kunnen we deze verstaan? Wat voor redenen kunnen we geven voor een van die waarden als
fundamenteel te zien? Hoe verhouden ze zich t.o.v. elkaar?
Focussen op ‘juiste’ leven -> principes die ons vertellen hoe we zouden moeten leven
-> manieren zien waarop filosofen hebben geantwoord om te weten wat het juiste leven is
Wat is ethiek?
Ethiek bestudeert normen en waarden
Een norm: een oordeel over wat wel of niet het geval zou moeten of mogen zijn
Een waarde: een beoordeling of evaluatie, verwijst op een meer algemene wijze naar aspecten van
het leven die we belangrijk vinden
Er wordt veel aandacht gegeven binnen bepaalde groepen aan normen en waarden
-> bv.: sport, vrijetijdsbelevingen, … (pogingen binnen bv. opvoeding)
Normen & waarden -> veel verschillende invullingen
Norm: eerder regel, principe, verbod, concrete gedragsbepaling (hoe je wel of niet zou moeten
handelen)
-> veel concreter dan waarden (= minder precies)
-> vaak in verband met situatie (stoppen aan rood licht, geen mensen pijn doen, …)
Waarden: eerder dingen die je waardevol vind (bv.: vriendschap, respect, vrijheid, …)
-> precieze manier vrijheid kan ook erg afhangen van context waarin we ons bevinden
Spelen beide vaak op de achtergrond, zijn vaker impliciet
-> worden vaak als vanzelfsprekend aangenomen (zonder dat we ons bewust zijn)
Oefening: (oplossing in mijn notities)
Bv. normen/waarden in delen van lesnotities
Vind je het belangrijk dat deze gedeeld worden? (solidariteit)
Vind je het belangrijk dat mensen zelf tijd en moeite steken in het notities?
De moraal
Moraal:
“Een stelsel van normen en waarden dat betrekking heeft op het handelen van mensen. De normen
en waarden die in een bepaalde cultuur of maatschappij bestaan worden wel de positieve moraal
van die cultuur of maatschappij genoemd.”
De normen en waarden komen vaak in een verzameling voor
-> ze interageren met elkaar, je maakt afwegingen
-> hangt vaak samen met een specifieke groep mensen (zie vb. pwp)
,Bv. studenten: aandachtig zijn, niet afkijken, geen plagiaat, …
DUS positieve moraal:
Normen/waarden binnen een bepaalde cultuur/maatschappij
Er zijn verschillende disciplines die zich bezighouden met moraal:
Beschrijven van specifieke moraal: sociologie, rechtsgeleerdheid, …
-> bv. soort van straatmoraal (mensen die op straat leven)
-> wat voor soort normen/waarden leven er in die
groepen?
Bv. rechtsgeleerdheid: proberen formaliseren van heersende normen/plichten die gelden binnen bv.
een land, economie, …
Maar naast beschrijven ook verklaren van ontstaan specifieke moraal: geschiedenis, biologie,
sociologie
Hoe komt het dat ze dat gedrag vertonen? Hoe ontstaan moralen?
BELANGRIJK: al deze disciplines houden zich bezig met een bestaande moraal
Ethiek: richt zich op de vraag welke waarden/normen we belangrijk zouden moeten vinden / moeten
er andere nagestreefd worden?
Houden zich bezig met concrete casussen (bv.: nieuwe genetische methodes)
-> niet alleen ‘hoe werken ze?’, maar ook kijken of ze wel goed zijn (zouden er andere nodig zijn?)
Specifieke aan ethiek: houdt zich niet alleen bezig met wat het geval is, maar geeft ook redenen (=
rechtvaardiging)
Ethiek => niet louter descriptief, maar ook normatief: wat is waardevol om na te volgen?
DUS: niet alleen bestaande moraal, maar ook ‘wat is wenselijk?’
Het funderingsprobleem
Hoe kunnen we waarden/normen rechtvaardigen?
Door redenen te geven
Achterliggend idee:
Net zoals we redenen geven om een bepaalde feitelijke uitspraak aan te tonen, geven we redenen
om een bepaalde morele uitspraak aan te tonen (we zouden ook normatieve claims moeten
betrekken)
Voorbeeld:
Feitelijke claim: het hier 21 graden Celsius
Rechtvaardiging voor die claim:
- Thermometer geeft 21 graden Celsius aan
- Thermometer werkt naar behoren
- Ik heb geen redenen om te twijfelen aan mijn zicht
Rechtvaardiging temperatuur-claim: enkel feiten
-> maar niet zo bij morele claims (niet vanzelfsprekend)
-> rechtvaardiging morele claim vereist altijd norm/waarde (& dat lukt niet
louter op basis van feiten)
Het funderingsprobleem:
-> normatieve component blijft er altijd in vervat zitten
-> “uit de constatering dat iets het geval is, volgt niet dat we iets zouden moeten doen
-> dit wordt wel de logische kloof tussen zijn en behoren genoemd: uit een feit kan niet
zonder meer een normatieve stellingname worden afgeleid.”
Vb.: claim: SUV’s mogen niet de stad in
-> je kan argumentatie geven (zie pwp)
,Je kan feitelijk correcte claims geven -> maar daar volgt niet noodzakelijk uit dat ze de stad niet meer
in mogen (wat doe je dan met vrachtwagens?)
DUS geen sluitend logische argumentatie -> het volgt er nooit logisch uit dat ze de stad daarom niet
meer in mogen
Je zou het argument wel logisch sluitend kunnen maken
-> we hebben onze drie feitelijke claims
MAAR we voeren nog een andere claim in als verantwoording
Als je die claim ook nog toevoegt -> dan volgt het inderdaad dat ze de stad niet in mogen
-> als we het over alle vier eens zijn
Zo wel verantwoording voor normatieve claim
MAAR de laatste is ook opnieuw een norm/waarde
-> wat is dan daarvoor de verantwoording?
Opnieuw zo een argument construeren -> wat is rechtvaardiging voor norm?
-> opnieuw weer normatieve claim toevoegen
Bv.: omdat steden zich meer moeten richten op actieve weggebruikers
Kan goede verantwoording zijn -> maar opnieuw norm (dus soort cyclus)
Centrale vraag:
Het gegeven dat om een rechtvaardiging te geven voor een bepaalde normatieve claim ga je altijd
opnieuw beroep moeten doen op normen
Je gaat nooit een sluitende, objectieve rechtvaardiging kunnen geven
Les 2: 22/2/23
Korte herhaling van vorige les:
Het funderingsprobleem start vanuit de vraag:
Hoe kunnen we bepaalde normatieve claims gaan funderen?
Kunnen we zeggen dit is een correcte norm of waarde die we moeten navolgen?
Taak van de ethici: argumenten zoeken voor specifieke normen en waarden
-> houden zich bezig met: waarom volgen we een bepaalde norm? (of moeten volgen)
Ook bij feitelijke claims kunnen we een waarom-vraag stellen
-> vragen naar verantwoording voor bepaalde feitelijke claim
Bv. voorbeeld met 21 graden Celsius -> iemand kan vragen: waarom denk je dat?
Belangrijk bij zo’n feitelijke claim:
Indien de redenen correct zijn -> geen redenen om te twijfelen aan de feitelijke claim
-> we zijn verplicht om die feitelijke claim als waar aan te nemen
Daar zit verschil met normatieve claims !!!
-> voorbeeld van SUV’s -> bij rechtvaardiging normatieve claim: het is hier niet zo dat we verplicht
zijn om de normatieve claim aan te nemen
Geen sluitend logisch argument
-> we kunnen wel norm toevoegen (zie *)
Indien we hiervoor kiezen -> volgt het wel dat SUV’s de stad niet in mogen
We hebben fundering gevonden -> maar je berust niet louter op feitelijke claims
Je schuift norm naar voren als belangrijk -> hoe ga je die funderen?
Die rechtvaardiging -> ook weer beroep doen op bepaalde norm
-> we gaan altijd appel moeten doen op norm/waarde
DUS: funderingsprobleem: uit de constatering dat iets het geval is, volgt niet dat we iets zouden
moeten doen. Dit wordt wel de logische kloof tussen zijn en behoren genoemd: uit een feit kan niet
zonder meer een normatieve stellingname worden afgeleid.”
, Indien we als ethici argumenten voor/tegen een bepaalde normatieve claim naar voren schuiven ->
ook beroep op normatieve claims
Relativisme:
Een v/d zaken die het funderingsprobleem aantoont:
De onderbouwing v/onze morele uitspraken is nooit louter feitelijk
-> we moeten norm aannemen, om ook deze weer te beargumenteren a.d.h.v. een norm
-> eeuwig durende vraagstelling
Roept vraag op: betekent dat dat we altijd bepaalde keuzes maken wanneer we argumenteren voor
een bep. normatieve claim
-> altijd bepaalde morele aanname (norm die we aannemen) -> van daaruit vertrekken we voor onze
verantwoording
Weeral vraag: betekent dat dan niet dat we louter o.b.v. waar wij voor kiezen bij bepaalde
normatieve claims gaan uitkomen als al dan niet gerechtvaardigd
-> hangt het dan louter af van wat wij kiezen als vertrekpunt voor onze morele
argumentatie
Dat is probleem/vraagstelling relativisme:
Als je funderingsprobleem doordenkt
-> lijkt het alsof normen/waarden altijd resultaat zijn van keuzes
-> niet zozeer van redenen, introduceert het geen willekeur?
Kunnen we eender wat kiezen als morele startpositie voor opbouwen v/bep. verantwoordingsclaims?
Maken redenen dan helemaal niets uit?
Kunnen we voor eender welke normatieve claim argumenteren?
Relativisme: normen en waarden zijn altijd relatief
: altijd ten opzichte van iets specifieks of gegeven een specifieke claim, bepaalde
visie/achtergrond dat een bep. claim aanspraken kan maken op statuut van moreel
gerechtvaardigd
Volgens relativisten: morele claims kan je nooit absoluut gaan verantwoorden
-> altijd relatief t.o.v. een bep. context, tijdsperiode, afkomst, …
: dat is ware reden waarom je voor bep. normatieve claim kiest (niet omdat je
daar sluitende redenen voor hebt)
Idee: er zit een bep. moreel keuze-element vervat waarom we bep. claim als rechtvaardig gaan zien
Waarvoor relativismeprobleem vaak gebruik wordt:
Relatief t.o.v. wat kunnen normatieve claims zijn?
Maken we keuzes voor bep. norm. claims o.b.v. onze opleiding, afkomst, …
Wat voor relativiteit kunnen we ons voorstellen en hoe spelen die factoren een rol in onze ethische
reflectie?
Tweede probleem: waar kunnen we relativist juist stoppen?
Waar ligt grens tussen relativisme en contextvisie ethische claims?
Betekent dat dat ethiek en het ethische programma van normen/waarden rechtvaardigen, een
onmogelijk programma wordt?
-> dat redenen geven eigenlijk geen zin heeft
2 verschillende vormen van relativisme:
1. Cultuurrelativisme: normen en waarden zijn relatief t.o.v. cultuur waarin ze gelden
Bv.: claim dat er heel andere normen en waarden gelden m.b.t. wapenbezit in VS & EU
In VS: zijn wapens veel presenter in samenleving, staat men afkeriger tegenover overheid die ingrijpt
Cultuurrelativist zegt: VS en EU zijn twee verschillende culturen m.b.t. wapenbezit
LESSEN WORDEN OPGENOMEN !!!!!!!!!!
Les 1: 15/2/23 (ethiek kennen in HB)
-> eerst PWP met informatie over alle onderwerpen (+ uitleg over examen)
-> verder met PWP ‘les 2: Ethiek’
Algemene inhoud:
Wat is ethiek?
Het funderingsprobleem:
Kunnen we objectieve fundamenten geven voor morele claims?
Indien niet, vervallen we dan in een soort relativisme?
Waarden die vaak terugkeren in ethische discussies:
Vrijheid, authenticiteit, geluk
Hoe kunnen we deze verstaan? Wat voor redenen kunnen we geven voor een van die waarden als
fundamenteel te zien? Hoe verhouden ze zich t.o.v. elkaar?
Focussen op ‘juiste’ leven -> principes die ons vertellen hoe we zouden moeten leven
-> manieren zien waarop filosofen hebben geantwoord om te weten wat het juiste leven is
Wat is ethiek?
Ethiek bestudeert normen en waarden
Een norm: een oordeel over wat wel of niet het geval zou moeten of mogen zijn
Een waarde: een beoordeling of evaluatie, verwijst op een meer algemene wijze naar aspecten van
het leven die we belangrijk vinden
Er wordt veel aandacht gegeven binnen bepaalde groepen aan normen en waarden
-> bv.: sport, vrijetijdsbelevingen, … (pogingen binnen bv. opvoeding)
Normen & waarden -> veel verschillende invullingen
Norm: eerder regel, principe, verbod, concrete gedragsbepaling (hoe je wel of niet zou moeten
handelen)
-> veel concreter dan waarden (= minder precies)
-> vaak in verband met situatie (stoppen aan rood licht, geen mensen pijn doen, …)
Waarden: eerder dingen die je waardevol vind (bv.: vriendschap, respect, vrijheid, …)
-> precieze manier vrijheid kan ook erg afhangen van context waarin we ons bevinden
Spelen beide vaak op de achtergrond, zijn vaker impliciet
-> worden vaak als vanzelfsprekend aangenomen (zonder dat we ons bewust zijn)
Oefening: (oplossing in mijn notities)
Bv. normen/waarden in delen van lesnotities
Vind je het belangrijk dat deze gedeeld worden? (solidariteit)
Vind je het belangrijk dat mensen zelf tijd en moeite steken in het notities?
De moraal
Moraal:
“Een stelsel van normen en waarden dat betrekking heeft op het handelen van mensen. De normen
en waarden die in een bepaalde cultuur of maatschappij bestaan worden wel de positieve moraal
van die cultuur of maatschappij genoemd.”
De normen en waarden komen vaak in een verzameling voor
-> ze interageren met elkaar, je maakt afwegingen
-> hangt vaak samen met een specifieke groep mensen (zie vb. pwp)
,Bv. studenten: aandachtig zijn, niet afkijken, geen plagiaat, …
DUS positieve moraal:
Normen/waarden binnen een bepaalde cultuur/maatschappij
Er zijn verschillende disciplines die zich bezighouden met moraal:
Beschrijven van specifieke moraal: sociologie, rechtsgeleerdheid, …
-> bv. soort van straatmoraal (mensen die op straat leven)
-> wat voor soort normen/waarden leven er in die
groepen?
Bv. rechtsgeleerdheid: proberen formaliseren van heersende normen/plichten die gelden binnen bv.
een land, economie, …
Maar naast beschrijven ook verklaren van ontstaan specifieke moraal: geschiedenis, biologie,
sociologie
Hoe komt het dat ze dat gedrag vertonen? Hoe ontstaan moralen?
BELANGRIJK: al deze disciplines houden zich bezig met een bestaande moraal
Ethiek: richt zich op de vraag welke waarden/normen we belangrijk zouden moeten vinden / moeten
er andere nagestreefd worden?
Houden zich bezig met concrete casussen (bv.: nieuwe genetische methodes)
-> niet alleen ‘hoe werken ze?’, maar ook kijken of ze wel goed zijn (zouden er andere nodig zijn?)
Specifieke aan ethiek: houdt zich niet alleen bezig met wat het geval is, maar geeft ook redenen (=
rechtvaardiging)
Ethiek => niet louter descriptief, maar ook normatief: wat is waardevol om na te volgen?
DUS: niet alleen bestaande moraal, maar ook ‘wat is wenselijk?’
Het funderingsprobleem
Hoe kunnen we waarden/normen rechtvaardigen?
Door redenen te geven
Achterliggend idee:
Net zoals we redenen geven om een bepaalde feitelijke uitspraak aan te tonen, geven we redenen
om een bepaalde morele uitspraak aan te tonen (we zouden ook normatieve claims moeten
betrekken)
Voorbeeld:
Feitelijke claim: het hier 21 graden Celsius
Rechtvaardiging voor die claim:
- Thermometer geeft 21 graden Celsius aan
- Thermometer werkt naar behoren
- Ik heb geen redenen om te twijfelen aan mijn zicht
Rechtvaardiging temperatuur-claim: enkel feiten
-> maar niet zo bij morele claims (niet vanzelfsprekend)
-> rechtvaardiging morele claim vereist altijd norm/waarde (& dat lukt niet
louter op basis van feiten)
Het funderingsprobleem:
-> normatieve component blijft er altijd in vervat zitten
-> “uit de constatering dat iets het geval is, volgt niet dat we iets zouden moeten doen
-> dit wordt wel de logische kloof tussen zijn en behoren genoemd: uit een feit kan niet
zonder meer een normatieve stellingname worden afgeleid.”
Vb.: claim: SUV’s mogen niet de stad in
-> je kan argumentatie geven (zie pwp)
,Je kan feitelijk correcte claims geven -> maar daar volgt niet noodzakelijk uit dat ze de stad niet meer
in mogen (wat doe je dan met vrachtwagens?)
DUS geen sluitend logische argumentatie -> het volgt er nooit logisch uit dat ze de stad daarom niet
meer in mogen
Je zou het argument wel logisch sluitend kunnen maken
-> we hebben onze drie feitelijke claims
MAAR we voeren nog een andere claim in als verantwoording
Als je die claim ook nog toevoegt -> dan volgt het inderdaad dat ze de stad niet in mogen
-> als we het over alle vier eens zijn
Zo wel verantwoording voor normatieve claim
MAAR de laatste is ook opnieuw een norm/waarde
-> wat is dan daarvoor de verantwoording?
Opnieuw zo een argument construeren -> wat is rechtvaardiging voor norm?
-> opnieuw weer normatieve claim toevoegen
Bv.: omdat steden zich meer moeten richten op actieve weggebruikers
Kan goede verantwoording zijn -> maar opnieuw norm (dus soort cyclus)
Centrale vraag:
Het gegeven dat om een rechtvaardiging te geven voor een bepaalde normatieve claim ga je altijd
opnieuw beroep moeten doen op normen
Je gaat nooit een sluitende, objectieve rechtvaardiging kunnen geven
Les 2: 22/2/23
Korte herhaling van vorige les:
Het funderingsprobleem start vanuit de vraag:
Hoe kunnen we bepaalde normatieve claims gaan funderen?
Kunnen we zeggen dit is een correcte norm of waarde die we moeten navolgen?
Taak van de ethici: argumenten zoeken voor specifieke normen en waarden
-> houden zich bezig met: waarom volgen we een bepaalde norm? (of moeten volgen)
Ook bij feitelijke claims kunnen we een waarom-vraag stellen
-> vragen naar verantwoording voor bepaalde feitelijke claim
Bv. voorbeeld met 21 graden Celsius -> iemand kan vragen: waarom denk je dat?
Belangrijk bij zo’n feitelijke claim:
Indien de redenen correct zijn -> geen redenen om te twijfelen aan de feitelijke claim
-> we zijn verplicht om die feitelijke claim als waar aan te nemen
Daar zit verschil met normatieve claims !!!
-> voorbeeld van SUV’s -> bij rechtvaardiging normatieve claim: het is hier niet zo dat we verplicht
zijn om de normatieve claim aan te nemen
Geen sluitend logisch argument
-> we kunnen wel norm toevoegen (zie *)
Indien we hiervoor kiezen -> volgt het wel dat SUV’s de stad niet in mogen
We hebben fundering gevonden -> maar je berust niet louter op feitelijke claims
Je schuift norm naar voren als belangrijk -> hoe ga je die funderen?
Die rechtvaardiging -> ook weer beroep doen op bepaalde norm
-> we gaan altijd appel moeten doen op norm/waarde
DUS: funderingsprobleem: uit de constatering dat iets het geval is, volgt niet dat we iets zouden
moeten doen. Dit wordt wel de logische kloof tussen zijn en behoren genoemd: uit een feit kan niet
zonder meer een normatieve stellingname worden afgeleid.”
, Indien we als ethici argumenten voor/tegen een bepaalde normatieve claim naar voren schuiven ->
ook beroep op normatieve claims
Relativisme:
Een v/d zaken die het funderingsprobleem aantoont:
De onderbouwing v/onze morele uitspraken is nooit louter feitelijk
-> we moeten norm aannemen, om ook deze weer te beargumenteren a.d.h.v. een norm
-> eeuwig durende vraagstelling
Roept vraag op: betekent dat dat we altijd bepaalde keuzes maken wanneer we argumenteren voor
een bep. normatieve claim
-> altijd bepaalde morele aanname (norm die we aannemen) -> van daaruit vertrekken we voor onze
verantwoording
Weeral vraag: betekent dat dan niet dat we louter o.b.v. waar wij voor kiezen bij bepaalde
normatieve claims gaan uitkomen als al dan niet gerechtvaardigd
-> hangt het dan louter af van wat wij kiezen als vertrekpunt voor onze morele
argumentatie
Dat is probleem/vraagstelling relativisme:
Als je funderingsprobleem doordenkt
-> lijkt het alsof normen/waarden altijd resultaat zijn van keuzes
-> niet zozeer van redenen, introduceert het geen willekeur?
Kunnen we eender wat kiezen als morele startpositie voor opbouwen v/bep. verantwoordingsclaims?
Maken redenen dan helemaal niets uit?
Kunnen we voor eender welke normatieve claim argumenteren?
Relativisme: normen en waarden zijn altijd relatief
: altijd ten opzichte van iets specifieks of gegeven een specifieke claim, bepaalde
visie/achtergrond dat een bep. claim aanspraken kan maken op statuut van moreel
gerechtvaardigd
Volgens relativisten: morele claims kan je nooit absoluut gaan verantwoorden
-> altijd relatief t.o.v. een bep. context, tijdsperiode, afkomst, …
: dat is ware reden waarom je voor bep. normatieve claim kiest (niet omdat je
daar sluitende redenen voor hebt)
Idee: er zit een bep. moreel keuze-element vervat waarom we bep. claim als rechtvaardig gaan zien
Waarvoor relativismeprobleem vaak gebruik wordt:
Relatief t.o.v. wat kunnen normatieve claims zijn?
Maken we keuzes voor bep. norm. claims o.b.v. onze opleiding, afkomst, …
Wat voor relativiteit kunnen we ons voorstellen en hoe spelen die factoren een rol in onze ethische
reflectie?
Tweede probleem: waar kunnen we relativist juist stoppen?
Waar ligt grens tussen relativisme en contextvisie ethische claims?
Betekent dat dat ethiek en het ethische programma van normen/waarden rechtvaardigen, een
onmogelijk programma wordt?
-> dat redenen geven eigenlijk geen zin heeft
2 verschillende vormen van relativisme:
1. Cultuurrelativisme: normen en waarden zijn relatief t.o.v. cultuur waarin ze gelden
Bv.: claim dat er heel andere normen en waarden gelden m.b.t. wapenbezit in VS & EU
In VS: zijn wapens veel presenter in samenleving, staat men afkeriger tegenover overheid die ingrijpt
Cultuurrelativist zegt: VS en EU zijn twee verschillende culturen m.b.t. wapenbezit
