Cultuurgeschiedenis van de Lage Landen I
Van de Kelten tot de Franse Revolutie
Les 6: 9/11/22
1st: bespreking aflevering
Belangrijke thema’s in de aflevering:
- De pest
- Geert Grote -> moderne devotie
o Terugkeren naar innerlijkheid, devotie, persoonlijke relatie met God, eenvoud
o Stelt huis ter beschikking voor devote vrouwen -> commune
- Grote hervormingsbeweging
- Flagellanten/geselbroeders
- Boekdrukkunst
- Nederlandstalige bijbel (in volkstaal)
Verder met pwp les 6:
1302: Brugse metten (18 mei)
FR koning -> graaf VL gevangen genomen + afgevoerd
-> opstand => nederlaag FR
-> o.l.v. Jan Breydel en Pieter de Conick
Schildkreet: scilt ende vrient
Dus volk <-> FR bovenlaag
=> vindt FR koning niet leuk -> groot leger naar Kortrijk: 11 juli 1302
= Guldensporenslag
=> grond = moerassig -> paarden lopen hierin vast
Gevolgen:
- Gr. VL behoudt zelfst. tegenover FR koning
- ↑ volksinspraak -> in schepenbanken, democratisch bestuur
- Nieuwe dynamieken -> edellieden verliezen monopolie op eco.
Lodewijk van Male:
= graaf VL (pro-FR)
-> krijgt te maken met opstand o.l.v. Jacob van Artevelde (= pro-Engeland)
= brengt opnieuw democratiseringsbeweging op gang
1348: LvM herstelt gezag -> steden krijgen stem in grafelijke bestuur
Brabant:
=> conflicten patriciaat <-> gewone volk
=> Brabantse hertog Jan II heeft geen opvolger -> onzekerheid
=> geeft mensen in stad meer inspraak
Charter van Kortenberg (1312):
- Eerste soort van grondwet op vasteland v/d EU
- In elf artikelen
- Rechten v/mensen in stad worden vastgelegd
- Hertog mag geen belastingen meer heffen t.k.v. stedelijke bevolking
- Inspraakcollege -> raad het recht om hertog aan te pakken (hertog moet eed afleggen)
Blijde inkomst (1356):
- Onder hertog Wenceslas van Brabant (1337 – 1383)
, - Hij en vrouw -> door steden trekken + verantwoording afleggen (& opnieuw charters
ondertekenen)
- Beslissen dat Brabant ondeelbaar is (wouden alles bij elkaar houden)
- Weerstandsrecht als hertog plichten niet nakwam
Holland:
- Verstedelijking ↑
- Pas in 14de eeuw -> gebied voldoende ontwaterd
o Nu grond => beter benut -> meer handel (kaas, haring, bier) + verstedelijking
o Landbouw van graanteelt naar veeteelt
o Veel export over zee (zeevaartnatie) -> naar Baltische regio
o Dijkonderhoud vraagt samenwerking -> ‘Hollandse overlegmodel’ of ‘poldermodel’
Doorbraak burgerlijke cultuur:
- Kerk: productie cultuur & kloosters -> macht burgerij ↑ (rijkdom ook etaleren)
o Bouwen lakenhalle, belforten, belangrijke gebouwen, stadshuizen, …
o Stedelijke gebouwen -> ook torens (rest v/d stad was nog van hout)
Functie: concurrentie Kerk – burgerij
Functie belfort: bescherming/verdediging + krijgt een klok !!!
Klok => verandering van perceptie tijd/andere organisatie leven
=> alarm voor gevaar + zo konden ambachtslieden werkuren zien
- Opdrachtgevers stedelijke literatuur ook welgestelde volk
III. De vorming van een politieke unie (14e – 16e eeuw)
2. De eeuw der Bourgondiërs (1383 – 1477)
De Nederlanden waren omstreeks 1400 nog een echt lappendeken
Hertogen v/ Bgd zijn zowel leenmannen van FR als DTS koning (rijk valt ook voor deel in HRR)
Hertog Wenceslas sterft -> geen opvolger
Filips de Stoute -> wil Bb en Limburg overnemen
-> trouwt met dochter LvM -> krijgt Vl en Artesië erbij
-> streeft naar vergroting v/gebied
-> personele unies aangaan = constructies waarbij gebieden zelfde
staatshoofd op papier hebben, maar toch eigen autonomie bewaren
-> afgevaardigde v/versch. streken hebben het voor het zeggen
-> ≠ nationaal gevoel
Vorsten zijn actief op twee niveaus:
- Relatie t.o.v. elkaar (extern) -> hoe gebied uitbreiden? Oorlog, huwelijkspolitiek, …
- Relatie t.o.v. hun steden (intern) -> hoe meer inspraak? Door bede (= belastingen)
o Sommige landsheren -> min of meer failliet door hoge kosten v/ oorlog
(Honderdjarige oorlog) en hofleven
Rond 1400:
- Vlaanderen
Gravin Margareta van Male x (1369) Filips de Stoute van Bourgondië
-> (1405) Jan zonder Vrees & Antoon van Brabant
- Luik
1408: Luikse opstand: onderwerping door vorsten van stedelijke autonomie
- Brabant
Hertogin Johanna (weduwe Wenceslas) kinderloos -> (1396) Antoon van Brabant (zoon
Margareta en Filips) krijgt gebied Brabant + rechten Limburg krijgt FdS
, - Holland, Zeeland, Henegouwen (1417 en 1433)
Interne conflicten: Jacoba van Beieren vs. oom Jan van Beieren
-> Jacoba is aan de macht + trouwt met Jan IV van Brabant
Oom Jan vindt dit niet goed -> dwingt haar om te scheiden
Jan IV stelt FdG aan als erfgenaam van zijn gebieden
Sterft kinderloos
-> geeft land over aan Filips de Goede
Gaat eerst mis met dynastie -> machthebbers hebben bijna enkel dochters
Filips de Goede:
- Brengt heel groot Bourgondisch rijk bij elkaar (rond 1477) (enorm territorium in personele
unie)
- Hertog van Bgd + gr. VL + leenman FR koning
- Verwerft aantal gewesten in DTS rijk (van 1428 – 1430)
o Henegouwen, Holland, Zeeland, Namen, Brabant
- Verdere expansie
o 1435: Picardië: Vrede van Atrecht: regeling FR koning en Bgd hertog n.a.v. einde
Honderdjarige oorlog -> bij einde oorlog verwerft Filips dG Picardië
o Luxemburg, Utrecht, …
- In personele unie: FdG reist naar alle aangehechte gewesten en steden en houdt er een
Blijde Inkomst waarbij hij zich als vorst laat erkennen door de regionale raden en stedelijke
besturen
- wil de samenhang van deze vorstendommen in deze personele unie verstevigen -> oprichting
van supragewestelijke instellingen
o Uniformisering van de bestaande gewestelijke bestuursraden
o Creatie van bovengewestelijke, gespecialiseerde bestuursinstellingen
o Uniforme Bourgondische muntslag
o Onderdrukking van lokale weerstanden tegen integratie
Een nieuwe staat?
Ten tijde macht FdG -> hofhuishoudingen trekken nog steeds rond -> Bgd bouwen wel paleizen
Coudenbergpaleis -> Aula Magna (= pronkstuk) -> Karel V roept het tot één van zijn centrale plekken
uit
FdG -> paleis in Brugge -> Prinsenhof was oorspronkelijke residentie graven VL -> neemt het over
De gouden tijd van Bourgondië:
- Demografisch herstel -> bevolking herstelt zich in aantal
- Expanderende markten -> meer handel, welvaart
- Steden!
o Bestuurlijk centrum ondergebracht in Bxl door FdG -> verplaatst naar Mechelen
onder Karel de Stoute
o Brugge blijft handelsmetropool (Antwerpen komt op) + heeft veel kerken en
kloosters
Dagelijks leven wordt bepaald door kerk: processies, …
o Hollandse zeevaart
o Leuvense universiteit 1425
- Hof van ‘nouveaux riches’, rijke topambtenarij
o Gaan zich samen met hertogen inzetten voor cultuur -> laten zien hoe machtig, rijk
ze zijn -> leidt tot enorme cultuurproductie
, - Ambachtslieden vormen gilden -> eigen altaar in kerk
- Broederschappen ontstaan -> erg bezig met devotie
o Laten altaarstukken schilderen (laten hiermee ook rijkdom zien)
o Bieden steun bij ziekte en dood
o Bidden voor zielenheil
Cultuur: verbeelding aan de macht
- Bgd librije (= bibliotheek) -> hadden voornamelijk religieuze boeken
- Schilderkunst: de VL ‘primitieven’
- Muziek: de VL ‘polyfonisten’
- Architectuur: de late gotiek
- Stadscultuur: massaspektakels, Blijde Intredes
Sociale en culturele leven doordrongen van religie:
- Armentafels1
- Gasthuizen en hospitaals
- Kunst voor adel en burgerij: getijdenboeken, religieuze motieven
- Moderne devotie
= reactie tegen het gebrek aan innerlijkheid in de religieuze beleving
= stichter: theoloog Geert Grote (1340–1384) uit Deventer
- Religieus-culturele broederschappen met specifieke patroonheilige
o Pelgrimstochten en processies
o Sociale en spirituele zorg: begrafenissen, missen
o Cultuur
Onze Lieve Vrouwekerk:
Een v/d oudste kerken in Brugge + vb. v/d Scheldegotiek
Sint-Janshospitaal -> rond 1150 tot stand -> bevat ook kunststukken
Lodewijk van Gruuthuse:
- Brugse koopman die handschrift in bezit krijgt
- Het Gruuthusehandschrift
o Staan veel gebeden en liederen in
- Heeft in schilderij aan zijn nek een ketting v/d Orde van het Gulden Vlies
o Opgericht door FdG in 1430
o Exclusieve ridderorde
o FdG wil dat zijn ridders God vereren + dynastie meer aanzien te geven + invloed
uitoefenen op pol. vlak -> adellijke elite uit alle gewesten samenbrengen in één kring
o Vormden toplaag maatschappij
- Rozenkrans in handen als teken van devotie
Literatuur in de stad:
-> Rederijkerskamers
= vereniging van amateursdichters en voordrachtkunstenaars
= organiseren wedstrijden
Egidius waer bestu bleven => lied dat verdriet uitdrukt, maar ook smeekbede is
Bgd hertogen -> bibliofielen
Op schilderij => Chroniques de hainaut wordt overhandigd aan FdG
In dat boek zit miniatuur -> geschilderd door Rogier van der Weyden
1
kerkelijke instelling die zich bezighield met de plaatselijke armenzorg
Van de Kelten tot de Franse Revolutie
Les 6: 9/11/22
1st: bespreking aflevering
Belangrijke thema’s in de aflevering:
- De pest
- Geert Grote -> moderne devotie
o Terugkeren naar innerlijkheid, devotie, persoonlijke relatie met God, eenvoud
o Stelt huis ter beschikking voor devote vrouwen -> commune
- Grote hervormingsbeweging
- Flagellanten/geselbroeders
- Boekdrukkunst
- Nederlandstalige bijbel (in volkstaal)
Verder met pwp les 6:
1302: Brugse metten (18 mei)
FR koning -> graaf VL gevangen genomen + afgevoerd
-> opstand => nederlaag FR
-> o.l.v. Jan Breydel en Pieter de Conick
Schildkreet: scilt ende vrient
Dus volk <-> FR bovenlaag
=> vindt FR koning niet leuk -> groot leger naar Kortrijk: 11 juli 1302
= Guldensporenslag
=> grond = moerassig -> paarden lopen hierin vast
Gevolgen:
- Gr. VL behoudt zelfst. tegenover FR koning
- ↑ volksinspraak -> in schepenbanken, democratisch bestuur
- Nieuwe dynamieken -> edellieden verliezen monopolie op eco.
Lodewijk van Male:
= graaf VL (pro-FR)
-> krijgt te maken met opstand o.l.v. Jacob van Artevelde (= pro-Engeland)
= brengt opnieuw democratiseringsbeweging op gang
1348: LvM herstelt gezag -> steden krijgen stem in grafelijke bestuur
Brabant:
=> conflicten patriciaat <-> gewone volk
=> Brabantse hertog Jan II heeft geen opvolger -> onzekerheid
=> geeft mensen in stad meer inspraak
Charter van Kortenberg (1312):
- Eerste soort van grondwet op vasteland v/d EU
- In elf artikelen
- Rechten v/mensen in stad worden vastgelegd
- Hertog mag geen belastingen meer heffen t.k.v. stedelijke bevolking
- Inspraakcollege -> raad het recht om hertog aan te pakken (hertog moet eed afleggen)
Blijde inkomst (1356):
- Onder hertog Wenceslas van Brabant (1337 – 1383)
, - Hij en vrouw -> door steden trekken + verantwoording afleggen (& opnieuw charters
ondertekenen)
- Beslissen dat Brabant ondeelbaar is (wouden alles bij elkaar houden)
- Weerstandsrecht als hertog plichten niet nakwam
Holland:
- Verstedelijking ↑
- Pas in 14de eeuw -> gebied voldoende ontwaterd
o Nu grond => beter benut -> meer handel (kaas, haring, bier) + verstedelijking
o Landbouw van graanteelt naar veeteelt
o Veel export over zee (zeevaartnatie) -> naar Baltische regio
o Dijkonderhoud vraagt samenwerking -> ‘Hollandse overlegmodel’ of ‘poldermodel’
Doorbraak burgerlijke cultuur:
- Kerk: productie cultuur & kloosters -> macht burgerij ↑ (rijkdom ook etaleren)
o Bouwen lakenhalle, belforten, belangrijke gebouwen, stadshuizen, …
o Stedelijke gebouwen -> ook torens (rest v/d stad was nog van hout)
Functie: concurrentie Kerk – burgerij
Functie belfort: bescherming/verdediging + krijgt een klok !!!
Klok => verandering van perceptie tijd/andere organisatie leven
=> alarm voor gevaar + zo konden ambachtslieden werkuren zien
- Opdrachtgevers stedelijke literatuur ook welgestelde volk
III. De vorming van een politieke unie (14e – 16e eeuw)
2. De eeuw der Bourgondiërs (1383 – 1477)
De Nederlanden waren omstreeks 1400 nog een echt lappendeken
Hertogen v/ Bgd zijn zowel leenmannen van FR als DTS koning (rijk valt ook voor deel in HRR)
Hertog Wenceslas sterft -> geen opvolger
Filips de Stoute -> wil Bb en Limburg overnemen
-> trouwt met dochter LvM -> krijgt Vl en Artesië erbij
-> streeft naar vergroting v/gebied
-> personele unies aangaan = constructies waarbij gebieden zelfde
staatshoofd op papier hebben, maar toch eigen autonomie bewaren
-> afgevaardigde v/versch. streken hebben het voor het zeggen
-> ≠ nationaal gevoel
Vorsten zijn actief op twee niveaus:
- Relatie t.o.v. elkaar (extern) -> hoe gebied uitbreiden? Oorlog, huwelijkspolitiek, …
- Relatie t.o.v. hun steden (intern) -> hoe meer inspraak? Door bede (= belastingen)
o Sommige landsheren -> min of meer failliet door hoge kosten v/ oorlog
(Honderdjarige oorlog) en hofleven
Rond 1400:
- Vlaanderen
Gravin Margareta van Male x (1369) Filips de Stoute van Bourgondië
-> (1405) Jan zonder Vrees & Antoon van Brabant
- Luik
1408: Luikse opstand: onderwerping door vorsten van stedelijke autonomie
- Brabant
Hertogin Johanna (weduwe Wenceslas) kinderloos -> (1396) Antoon van Brabant (zoon
Margareta en Filips) krijgt gebied Brabant + rechten Limburg krijgt FdS
, - Holland, Zeeland, Henegouwen (1417 en 1433)
Interne conflicten: Jacoba van Beieren vs. oom Jan van Beieren
-> Jacoba is aan de macht + trouwt met Jan IV van Brabant
Oom Jan vindt dit niet goed -> dwingt haar om te scheiden
Jan IV stelt FdG aan als erfgenaam van zijn gebieden
Sterft kinderloos
-> geeft land over aan Filips de Goede
Gaat eerst mis met dynastie -> machthebbers hebben bijna enkel dochters
Filips de Goede:
- Brengt heel groot Bourgondisch rijk bij elkaar (rond 1477) (enorm territorium in personele
unie)
- Hertog van Bgd + gr. VL + leenman FR koning
- Verwerft aantal gewesten in DTS rijk (van 1428 – 1430)
o Henegouwen, Holland, Zeeland, Namen, Brabant
- Verdere expansie
o 1435: Picardië: Vrede van Atrecht: regeling FR koning en Bgd hertog n.a.v. einde
Honderdjarige oorlog -> bij einde oorlog verwerft Filips dG Picardië
o Luxemburg, Utrecht, …
- In personele unie: FdG reist naar alle aangehechte gewesten en steden en houdt er een
Blijde Inkomst waarbij hij zich als vorst laat erkennen door de regionale raden en stedelijke
besturen
- wil de samenhang van deze vorstendommen in deze personele unie verstevigen -> oprichting
van supragewestelijke instellingen
o Uniformisering van de bestaande gewestelijke bestuursraden
o Creatie van bovengewestelijke, gespecialiseerde bestuursinstellingen
o Uniforme Bourgondische muntslag
o Onderdrukking van lokale weerstanden tegen integratie
Een nieuwe staat?
Ten tijde macht FdG -> hofhuishoudingen trekken nog steeds rond -> Bgd bouwen wel paleizen
Coudenbergpaleis -> Aula Magna (= pronkstuk) -> Karel V roept het tot één van zijn centrale plekken
uit
FdG -> paleis in Brugge -> Prinsenhof was oorspronkelijke residentie graven VL -> neemt het over
De gouden tijd van Bourgondië:
- Demografisch herstel -> bevolking herstelt zich in aantal
- Expanderende markten -> meer handel, welvaart
- Steden!
o Bestuurlijk centrum ondergebracht in Bxl door FdG -> verplaatst naar Mechelen
onder Karel de Stoute
o Brugge blijft handelsmetropool (Antwerpen komt op) + heeft veel kerken en
kloosters
Dagelijks leven wordt bepaald door kerk: processies, …
o Hollandse zeevaart
o Leuvense universiteit 1425
- Hof van ‘nouveaux riches’, rijke topambtenarij
o Gaan zich samen met hertogen inzetten voor cultuur -> laten zien hoe machtig, rijk
ze zijn -> leidt tot enorme cultuurproductie
, - Ambachtslieden vormen gilden -> eigen altaar in kerk
- Broederschappen ontstaan -> erg bezig met devotie
o Laten altaarstukken schilderen (laten hiermee ook rijkdom zien)
o Bieden steun bij ziekte en dood
o Bidden voor zielenheil
Cultuur: verbeelding aan de macht
- Bgd librije (= bibliotheek) -> hadden voornamelijk religieuze boeken
- Schilderkunst: de VL ‘primitieven’
- Muziek: de VL ‘polyfonisten’
- Architectuur: de late gotiek
- Stadscultuur: massaspektakels, Blijde Intredes
Sociale en culturele leven doordrongen van religie:
- Armentafels1
- Gasthuizen en hospitaals
- Kunst voor adel en burgerij: getijdenboeken, religieuze motieven
- Moderne devotie
= reactie tegen het gebrek aan innerlijkheid in de religieuze beleving
= stichter: theoloog Geert Grote (1340–1384) uit Deventer
- Religieus-culturele broederschappen met specifieke patroonheilige
o Pelgrimstochten en processies
o Sociale en spirituele zorg: begrafenissen, missen
o Cultuur
Onze Lieve Vrouwekerk:
Een v/d oudste kerken in Brugge + vb. v/d Scheldegotiek
Sint-Janshospitaal -> rond 1150 tot stand -> bevat ook kunststukken
Lodewijk van Gruuthuse:
- Brugse koopman die handschrift in bezit krijgt
- Het Gruuthusehandschrift
o Staan veel gebeden en liederen in
- Heeft in schilderij aan zijn nek een ketting v/d Orde van het Gulden Vlies
o Opgericht door FdG in 1430
o Exclusieve ridderorde
o FdG wil dat zijn ridders God vereren + dynastie meer aanzien te geven + invloed
uitoefenen op pol. vlak -> adellijke elite uit alle gewesten samenbrengen in één kring
o Vormden toplaag maatschappij
- Rozenkrans in handen als teken van devotie
Literatuur in de stad:
-> Rederijkerskamers
= vereniging van amateursdichters en voordrachtkunstenaars
= organiseren wedstrijden
Egidius waer bestu bleven => lied dat verdriet uitdrukt, maar ook smeekbede is
Bgd hertogen -> bibliofielen
Op schilderij => Chroniques de hainaut wordt overhandigd aan FdG
In dat boek zit miniatuur -> geschilderd door Rogier van der Weyden
1
kerkelijke instelling die zich bezighield met de plaatselijke armenzorg
