Lessen media en ethiek
Media en ethiek (Universiteit Gent)
1
,Les 1: Inleiding
Ethiek?
Ethiek is vaak een gevoelskwestie. Ethisch zijn is iets anders dan je gevoel volgen!
Ethiek wordt ook vaak vereenzelvigd met religie, maar dit is niet zo. Mocht dit wel zo
zijn dan zou het enkel van toepassing zijn voor religieuze mensen
“doing what the law requires”: ethisch zijn is niet hetzelfde als de wet gaan volgen.
o De wet kan ook afwijken van wat het ethisch correcte is.
Bv. Slavernij, apartheid: was in de wet gelegitimeerd, maar ethisch niet
correct.
Ethiek gaat over een duidelijk onderbouwde standaard van wat juist en fout is, wat
mensen zouden moeten doen.
Media-ethiek?
Media-ethiek: een vorm van toegepaste ethiek waarbij we gebeurtenissen en
probleemsituaties die zich voordien in de media analyseren en beoordelen aan de
hand van morele basisprincipes.
Meta ethiek =/= ethiek → mindere focus
o Meta-ethiek reflecteert als filosofische discipline over wat de achtergronden
zijn van onze overtuigingen in verband met wat we als het goede beschouwen
en hoe we onze levens moeten leiden
Toegepaste ethiek: dia 5 definitie Markham: ethiek als een methode.
Bekeek ethiek niet als iets abstract, je kan er niet van afwijken en afvinken. Je moet
het bekijken als een methode
Spanningsveld tussen agentschap en structuur. Agency is altijd verbonden aan
structuur.
o Vb. Spanningsveld tussen onderzoeksjournalistiek en de ethiek
"Het is onmogelijk om te standaardiseren of te universaliseren wat ethisch correct handelen
is in de context van technologisch ontwerp en onderzoek, niet in de laatste plaats omdat we
niet kunnen voorspellen wat er zal gebeuren als gevolg van onze keuzes. Uiteraard kan een
geloof in en begrip van fundamentele mensenrechten, plus basaal menselijk fatsoen, plus
gezond verstand, ons helpen goede beslissingen te nemen om de mogelijke schadelijke
gevolgen van onze acties voor personen of de samenleving te minimaliseren. Maar onze
keuzes zijn nooit alleen maar een kwestie van onze persoonlijke calculus: regels, wetten en
beleid die onderzoek regelen bepalen ook de ethiek voor ons."
Basisconcepten
Waarden: idealen die we nastreven, overtuigingen van een persoon of van een groep
van mensen.
o Ze zijn diepgeworteld en bepalen hoe mensen denken, voelen en handelen.
o Bv. Bronnen checken en waarheidsgetrouwe informatie meegeven, eerlijkheid,
vrijheid, onafhankelijkheid
Normen: concrete richtlijnen of gedragsregels, die voortvloeien uit de waarden.
Poging om die waarden te realiseren
o Het zijn regels en afspraken die bepalen hoe mensen zich in bepaalde situaties
moeten gedragen. Het wordt bepaald door de samenleving en kan variëren afh
van cultuur, religie, leeftijd…
o Bv. een hand geven in een cultuur, Waarheidsgetrouwe journalistiek, geen geld
2
, ontvangen van de geïnterviewde als journalist.
o Diefstal& discriminatie bestraffen, …
Moraal: heersende opvatting over waarden en normen.
o Het persoonlijk geweten van een individu dat bepaalt wat hij of zij als
goed/slecht beschouwt, het verschilt van persoon tot persoon en is gebaseerd
op waarden en normen.
o “Mag je een brood stelen als je honger hebt?”
o “Moreel verplicht om geld te doneren aan een goed doel”
Ethiek: filosofie van de moraal. Welke waarden en normen worden aanvaard en
gehanteerd.
→ veel actuele zaken die in de media aan bod komen rond ethiek, normen en waarden.
DE BASIS VAN DE MORAAL
MORELE INSTRUCTIES V.O.T.
Moraal obv bovennatuurlijke macht
o Basis van de moraal? Waar vind je dat? Er waren al instructies ver voor onze
tijdsrekening. Ze hebben het over metafysische krachten zoals Mozes. Meer en
meer gemerkt dat er ook duiding nodig is voor morele instructies. De eerste is
volgende dia.
Morele normen los van goddelijke bepalingen?
o Codex Hammurabi (1780 v.o.t.)
Oudste wetboeken. Stonden regels is met betrekking tot
diefstal,… basisbeginselen van het recht
o Egyptisch dodenboek: ‘betuigingen van onschuld’ (1550-950 v.o.t.)
Benaming van teksten die op papier werden geschreven en
werd meegegeven aan mensen die gestorven waren. ‘ik heb
niet gestolen’, ‘ik heb brood gegeven aan de hongeren’, … .
Ze hadden periodes dat er morele codes nodig waren om
gedragingen te gaan sturen.
o Dijken bouwen in de Nijlvallei: Wat goed, slecht is.
Stenen grift en woordenboek op grafmuur
Egypte: ethische principes werden toen al
ontwikkeld. Niet onlogisch dat bepaalde
ethische principes er waren. Er waren een paar
voorwaarden voor mensen die in hoger en
lager gelegen gebieden gingen wonen om
landbouw intact te houden
Morele normen los van goddelijke bepalingen?
o “bij de Griekse goden valt er weinig meer te beleven dan ‘kleptein, moicheuein
te kai allèlous apateuein” (560-170 v.o.t.)
3
, o “Vreemdeling, ga aan de Spartanen melden. Dat we hier liggen, trouw aan hun
voorschriften” (480 v.o.t.)
o De Grieken hanteerden allerlei regels en wetten om de eenheid te
bevorderen, veiligheid te vergroten en samenleven mogelijk maken. Ze waren
godsdienstig, maar ze vonden de goden geen morele voorbeelden.
o Xenophanes (dichter): schreef dat de Griekse goden niets liever deden dan
“stelen, hoereren en elkaar bedriegen"
Tal van voorbeelden tonen hoe Grieken regels opstellen, los van de goden waarin ze
geloofden.
“To be good was to be strong, and brave; to die in battle as the highest honor and
happiness, to survive defeat was a disgrace that even the soldier’s mother could
hardly forgive. ‘Return with your shield or on it’, was the Spartan mother’s farewell
to her soldier son.”
o Quote verwijst naar het gevecht die de Spartanen mee hadden
gemaakt tegen het sterke leger. Dit is de morele code, zonder god of
religie.
Ostracisme (508 v.o.t.): stemprocedure waarin ze bepaalde mensen die teveel
politieke macht hadden konden wegstemmen gedurende 10 jaar.
Socrates en verzet tegen sofisme en relativisme van morele normen en waarden
o Socrates: verzet tegen sofisme: alles dat als iets relatief omschreven kan
worden. Er is geen objectief criterium meer voor goed of slecht gedrag. Een
waardeoordeel is subjectief voor een groot deel maar na een tijd kan je alles
plat relativeren en daar tegen verzet hij zich.
Twaaltafelenwet: 1 vd eerst geschreven wetteksten: privaat en publiek wet
o morele instructies die het leven mogelijk maken los van goddelijke
overtuigingen
…
4
Media en ethiek (Universiteit Gent)
1
,Les 1: Inleiding
Ethiek?
Ethiek is vaak een gevoelskwestie. Ethisch zijn is iets anders dan je gevoel volgen!
Ethiek wordt ook vaak vereenzelvigd met religie, maar dit is niet zo. Mocht dit wel zo
zijn dan zou het enkel van toepassing zijn voor religieuze mensen
“doing what the law requires”: ethisch zijn is niet hetzelfde als de wet gaan volgen.
o De wet kan ook afwijken van wat het ethisch correcte is.
Bv. Slavernij, apartheid: was in de wet gelegitimeerd, maar ethisch niet
correct.
Ethiek gaat over een duidelijk onderbouwde standaard van wat juist en fout is, wat
mensen zouden moeten doen.
Media-ethiek?
Media-ethiek: een vorm van toegepaste ethiek waarbij we gebeurtenissen en
probleemsituaties die zich voordien in de media analyseren en beoordelen aan de
hand van morele basisprincipes.
Meta ethiek =/= ethiek → mindere focus
o Meta-ethiek reflecteert als filosofische discipline over wat de achtergronden
zijn van onze overtuigingen in verband met wat we als het goede beschouwen
en hoe we onze levens moeten leiden
Toegepaste ethiek: dia 5 definitie Markham: ethiek als een methode.
Bekeek ethiek niet als iets abstract, je kan er niet van afwijken en afvinken. Je moet
het bekijken als een methode
Spanningsveld tussen agentschap en structuur. Agency is altijd verbonden aan
structuur.
o Vb. Spanningsveld tussen onderzoeksjournalistiek en de ethiek
"Het is onmogelijk om te standaardiseren of te universaliseren wat ethisch correct handelen
is in de context van technologisch ontwerp en onderzoek, niet in de laatste plaats omdat we
niet kunnen voorspellen wat er zal gebeuren als gevolg van onze keuzes. Uiteraard kan een
geloof in en begrip van fundamentele mensenrechten, plus basaal menselijk fatsoen, plus
gezond verstand, ons helpen goede beslissingen te nemen om de mogelijke schadelijke
gevolgen van onze acties voor personen of de samenleving te minimaliseren. Maar onze
keuzes zijn nooit alleen maar een kwestie van onze persoonlijke calculus: regels, wetten en
beleid die onderzoek regelen bepalen ook de ethiek voor ons."
Basisconcepten
Waarden: idealen die we nastreven, overtuigingen van een persoon of van een groep
van mensen.
o Ze zijn diepgeworteld en bepalen hoe mensen denken, voelen en handelen.
o Bv. Bronnen checken en waarheidsgetrouwe informatie meegeven, eerlijkheid,
vrijheid, onafhankelijkheid
Normen: concrete richtlijnen of gedragsregels, die voortvloeien uit de waarden.
Poging om die waarden te realiseren
o Het zijn regels en afspraken die bepalen hoe mensen zich in bepaalde situaties
moeten gedragen. Het wordt bepaald door de samenleving en kan variëren afh
van cultuur, religie, leeftijd…
o Bv. een hand geven in een cultuur, Waarheidsgetrouwe journalistiek, geen geld
2
, ontvangen van de geïnterviewde als journalist.
o Diefstal& discriminatie bestraffen, …
Moraal: heersende opvatting over waarden en normen.
o Het persoonlijk geweten van een individu dat bepaalt wat hij of zij als
goed/slecht beschouwt, het verschilt van persoon tot persoon en is gebaseerd
op waarden en normen.
o “Mag je een brood stelen als je honger hebt?”
o “Moreel verplicht om geld te doneren aan een goed doel”
Ethiek: filosofie van de moraal. Welke waarden en normen worden aanvaard en
gehanteerd.
→ veel actuele zaken die in de media aan bod komen rond ethiek, normen en waarden.
DE BASIS VAN DE MORAAL
MORELE INSTRUCTIES V.O.T.
Moraal obv bovennatuurlijke macht
o Basis van de moraal? Waar vind je dat? Er waren al instructies ver voor onze
tijdsrekening. Ze hebben het over metafysische krachten zoals Mozes. Meer en
meer gemerkt dat er ook duiding nodig is voor morele instructies. De eerste is
volgende dia.
Morele normen los van goddelijke bepalingen?
o Codex Hammurabi (1780 v.o.t.)
Oudste wetboeken. Stonden regels is met betrekking tot
diefstal,… basisbeginselen van het recht
o Egyptisch dodenboek: ‘betuigingen van onschuld’ (1550-950 v.o.t.)
Benaming van teksten die op papier werden geschreven en
werd meegegeven aan mensen die gestorven waren. ‘ik heb
niet gestolen’, ‘ik heb brood gegeven aan de hongeren’, … .
Ze hadden periodes dat er morele codes nodig waren om
gedragingen te gaan sturen.
o Dijken bouwen in de Nijlvallei: Wat goed, slecht is.
Stenen grift en woordenboek op grafmuur
Egypte: ethische principes werden toen al
ontwikkeld. Niet onlogisch dat bepaalde
ethische principes er waren. Er waren een paar
voorwaarden voor mensen die in hoger en
lager gelegen gebieden gingen wonen om
landbouw intact te houden
Morele normen los van goddelijke bepalingen?
o “bij de Griekse goden valt er weinig meer te beleven dan ‘kleptein, moicheuein
te kai allèlous apateuein” (560-170 v.o.t.)
3
, o “Vreemdeling, ga aan de Spartanen melden. Dat we hier liggen, trouw aan hun
voorschriften” (480 v.o.t.)
o De Grieken hanteerden allerlei regels en wetten om de eenheid te
bevorderen, veiligheid te vergroten en samenleven mogelijk maken. Ze waren
godsdienstig, maar ze vonden de goden geen morele voorbeelden.
o Xenophanes (dichter): schreef dat de Griekse goden niets liever deden dan
“stelen, hoereren en elkaar bedriegen"
Tal van voorbeelden tonen hoe Grieken regels opstellen, los van de goden waarin ze
geloofden.
“To be good was to be strong, and brave; to die in battle as the highest honor and
happiness, to survive defeat was a disgrace that even the soldier’s mother could
hardly forgive. ‘Return with your shield or on it’, was the Spartan mother’s farewell
to her soldier son.”
o Quote verwijst naar het gevecht die de Spartanen mee hadden
gemaakt tegen het sterke leger. Dit is de morele code, zonder god of
religie.
Ostracisme (508 v.o.t.): stemprocedure waarin ze bepaalde mensen die teveel
politieke macht hadden konden wegstemmen gedurende 10 jaar.
Socrates en verzet tegen sofisme en relativisme van morele normen en waarden
o Socrates: verzet tegen sofisme: alles dat als iets relatief omschreven kan
worden. Er is geen objectief criterium meer voor goed of slecht gedrag. Een
waardeoordeel is subjectief voor een groot deel maar na een tijd kan je alles
plat relativeren en daar tegen verzet hij zich.
Twaaltafelenwet: 1 vd eerst geschreven wetteksten: privaat en publiek wet
o morele instructies die het leven mogelijk maken los van goddelijke
overtuigingen
…
4
