Motorisch leren: theorie
2024 – 2025
Ann-Lore Noppe
1
,Inhoudsopgave
H1: Defini*es en theorieën van motorische controle en leren ......................................................................... 6
1.1. Motorisch leren en motorische controle ....................................................................................................... 6
1.1.1. Defini5e motorisch leren ....................................................................................................................... 6
1.1.2. Defini5e motorische controle................................................................................................................ 7
1.2. Theorieën van motorische controle en leren ................................................................................................ 8
1.2.2. De gesloten lus theorie van Adams ....................................................................................................... 8
1.2.3. De schematheorie van Schmidt ............................................................................................................. 9
1.2.4. Dynamische patronen theorie (DPT) ................................................................................................... 15
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 15
H2: Basisbegrippen en principes met betrekking tot onderzoek in motorische controle en leren ................... 16
2.1. Classifica<e van motorische antwoorden ................................................................................................... 16
2.2. A@ankelijke variabelen in onderzoek naar motorische controle en gedrag ............................................... 17
2.2.1. Gedrag ................................................................................................................................................. 17
2.2.2. Hersenen en gedrag ............................................................................................................................ 19
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 22
H3: Fasen van leren en meten van vooruitgang ............................................................................................. 23
3.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 23
3.2. Het driefasenmodel van FiJs en Posner ..................................................................................................... 23
3.3. Gen<les tweefasenmodel ........................................................................................................................... 24
3.4. Vooruitgang meten..................................................................................................................................... 24
3.4.1. Leeronderzoek verrichten ................................................................................................................... 24
3.4.2. Presta5ecurven ................................................................................................................................... 25
3.4.3. Reten5e en transfer ............................................................................................................................. 26
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 28
H4: Prak*sche toepassing van onderzoek in motorische controle en leren Deel I: Leren, geheugen en
organisa2e van oefenstonde ......................................................................................................................... 29
4.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 29
4.2. Contextueel interferen<e-effect .................................................................................................................. 29
4.2.1. De organisa5e van oefening ................................................................................................................ 29
4.2.2. Wat is contextuele interferen5e? ........................................................................................................ 29
2
, 4.2.3. Contextueel interferen5e effect .......................................................................................................... 29
4.2.4. Bestaande theorieën ........................................................................................................................... 30
4.2.5. Het onderscheid tussen presta5e en leren.......................................................................................... 31
4.2.6. Hoe moeilijker, hoe beter? .................................................................................................................. 31
4.2.7. Contextueel interferen5e effect in complexe taken ............................................................................ 32
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 33
H5: Prak*sche toepassingen van onderzoek in motorische controle en leren Deel II: Intrinsieke feedback en
bewegingscontrole ....................................................................................................................................... 34
5.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 34
5.2. Een classifica<e van sensorische informa<e ............................................................................................... 34
5.3. Intrinsieke of inherente feedback ............................................................................................................... 34
5.3.1. Propriocep5eve informa5e ................................................................................................................. 34
5.3.2. Visuele informa5e ............................................................................................................................... 38
5.3.3. Het rela5eve belang van visuele en propriocep5eve informa5e......................................................... 39
Test je kennis ................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
H6: Prak*sche toepassingen van onderzoek in motorisch controle en leren Deel III: Extrinsieke feedback ..... 41
6.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 41
6.2. Welke aspecten van de motorische vaardigheid leren we? ........................................................................ 41
6.3. Intrinsieke feedback, extrinsieke feedback en leren.................................................................................... 41
6.4. Extrinsieke informa<efeedback .................................................................................................................. 42
6.4.1. Informa5e die wordt verscha_ voorafgaand aan de bewegingsuitvoering ......................................... 42
6.4.2. Informa5e 5jdens de bewegingsuitvoering ......................................................................................... 44
6.4.3. Informa5e na de bewegingsuitvoering................................................................................................ 45
6.5. Conclusie..................................................................................................................................................... 50
Hoofdstuk 7: Bewegingscoördina*e .............................................................................................................. 51
7.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 51
7.2. De wet van FiJs: determinanten van bewegingssnelheid .......................................................................... 51
7.3. Bimanuele coördina<e en het falen van de Wet van FiJs .......................................................................... 51
7.4. Cyclische coördina<epatronen ................................................................................................................... 53
7.4.1. Coördina5e van vinbewegingen bij vissen .......................................................................................... 55
7.4.2. Coordina5e van de ledematen bij mensen.......................................................................................... 55
3
, 7.5. De dynamische patroontheorie (DPT) in het onderzoek naar bewegingscoördina<e ................................ 57
7.6. Bewegingscoördinda<e en hersenpathologie ............................................................................................ 59
7.7. Conclusie..................................................................................................................................................... 59
H8: De neurofysiologische basis van motorisch leren en func*eherstel ......................................................... 60
8.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 60
8.2. Basisprincipes van hersenplas<citeit en gedrag ......................................................................................... 60
8.2.1. Habitua5e: onderdrukken van synap5sche transmissie ...................................................................... 62
8.2.2. Sensi5sa5e: verbetering van synap5sche transmissie......................................................................... 62
8.2.3. Lange termijn poten5a5e (LTP) en depressie (LTD) ............................................................................. 62
8.3. Ervaring en structurele en func<onele veranderingen in de hersenen ....................................................... 63
8.3.1. Veranderingen in de topografische organisa5e van de somatosensorische cortex (S1) ..................... 63
8.3.2. Veranderingen in de topografische organisa5e van de motorische cortex (M1) ................................ 64
8.3.3. Verandering in func5onele mapping (responsiviteit) van motorische cortex (M1) ............................. 64
8.3.3. Verandering in wice en grijze hersenstof ............................................................................................ 68
8.4. Conclusie..................................................................................................................................................... 69
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 70
H9: Posturale controle en de effecten van veroudering ................................................................................. 71
9.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 71
9.2. Het verouderingsproces .............................................................................................................................. 71
9.2.1. Veroudering: defini5e en karakterisering ............................................................................................ 71
9.2.2. Theorieën van veroudering ................................................................................................................. 71
9.3. De evenwichtsfunc<e.................................................................................................................................. 72
9.3.1. Sta5sch evenwicht ............................................................................................................................... 72
9.3.2. Dynamisch evenwicht.......................................................................................................................... 73
9.4. Sensorische systemen die bijdragen tot het bewaren van het evenwicht .................................................. 76
9.4.3. Visueel ................................................................................................................................................. 76
9.4.4. Ves5bulair............................................................................................................................................ 76
9.4.5. Somatosensorisch systeem ................................................................................................................. 77
9.5. Sensorische strategieën <jdens de s<lstaande houding en de verstoorde balans ...................................... 77
9.6. Responssynergiën voor het bewaren van de rechtopstaande houding: ouderdom gerelateerde processen
.......................................................................................................................................................................... 78
9.7. De locomo<e............................................................................................................................................... 79
4
, 9.8. Evenwichtsproblemen en het gevaar voor vallen bij ouderen .................................................................... 79
9.9. De rol van fitnessprogramma’s om evenwichtsverlies tegen te gaan ........................................................ 81
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 81
H10: Snelheid in motorisch gedrag en de effecten van verouderen ................................................................ 82
10.1. Inleiding .................................................................................................................................................... 82
10.2. Reac<e<jd ................................................................................................................................................. 82
10.2.1. Centrale en perifere gebeurtenissen 5jdens motorisch antwoord ................................................... 82
10.2.2. Enkelvoudige reac5e5jd .................................................................................................................... 83
10.2.3. Keuze reac5e5jd ................................................................................................................................ 84
10.3. Reac<e<jd en variabiliteit ......................................................................................................................... 85
10.4. Theorieën met betrekking tot antwoordvertraging.................................................................................. 85
10.5. Neurobiologische verklaringen van leeeijdgerelateerde vertraging ........................................................ 86
10.6. Bewegings<jd ........................................................................................................................................... 86
5
,H1: Defini*es en theorieën van motorische controle en leren
1.1. Motorisch leren en motorische controle
1.1.1. Defini)e motorisch leren
Motorisch leren = intern proces dat geassocieerd is met oefening of ervaring en resulteert in een rela5ef
permanente verandering in het vermogen om een taak uit te voeren.
• Is niet direct observeerbaar, maar wordt afgeleid uit de presta5e
o Presta5e = verbetering is 5jdelijk, verbetering in presta5e betekent niet automa5sch dat er
geleerd is
• Is resultaat van welbepaalde ervaringen à gerichte oefening
• Is rela5ef stabiele mogelijkheid om een antwoord te generen (rela5ef permanent!) à geen kortstondige
gedragsveranderingen
• Opslag en heropgeroepen van de rela5ef permanente gedragsveranderingen
Wetma5gheden in motorisch leren: helpen te voorspellen wat er in de toekomst gebeurt 5jdens het leren van
nieuwe dingen
• Kwan5ta5ef à veel oefenen leidt tot een beter resultaat
• Kwalita5ef à gericht oefenen op een specifiek aspect van de beweging à beter resultaat dan
willekeurig oefenen
• Wetma5gheden zijn vaak specifiek voor bepaalde bewegingen à moeilijk om inzichten te generaliseren
naar andere bewegingen
Onaiankelijke variabele = wat er verandert in een experiment (bv. Aantal oefensessies, visuele feedback)
Aiankelijke variabele = wat je meet als resultaat (bv. Hoeveel ballen je omhoog kan houden 5jdens jongleren)
EXAMEN: interpreteren van studies, zeggen wat de onaiankelijke en wat de aiankelijke variabele is
6
,Studie van motorisch leren: stappen
Stap 1: Iden5fica5e van de aiankelijke variabelen
• = wat je meet, waarop je hoopt dat een proefpersoon of pa5ent verbetert
• Bv. Bij volleybalopslag de accuraatheid of de snelheid
Stap 2: Manipula5e van de onaiankelijke variabelen
• = wat je verandert om ene betere presta5e te bevorderen
• Bv. Bij volleybalopslag, meer oefening of gebruik video opnames
Stap 3: Opstellen van leeromgeving
• Omgeving moet worden aangepast aan niveau van lerende
• Een beginnende volleyballer niet meteen in drukke omgeving, bv tegen de muur alleen oefenen
Stap 4: Observa5e van veranderingen in motorische presta5es
• Veranderingen in aiankelijke variabelen te observeren als gevolg van training
Stap 5: Onderscheiden tussen 5jdelijke en permanente effecten
Stap 6: Verbetering in nauwkeurigheid en consisten5e
1.1.2. Defini)e motorische controle
= Hoe het centrale zenuwstelsel bewegingen aanstuurt en coördineert
Twee belangrijke systemen die beweging aansturen
Open lus systeem Gesloten lus systeem
Snelle bewegingen Langzamere bewegingen
Geen feedback 5jdens de beweging, geen 5jd om Wel feedback 5jdens de beweging, feedback wordt
feedback te verwerken en bij te sturen verwerkt en bijgestuurt
Con5nu feedback teruggekoppeld naar de hersenen
Bv. Een opslag bij volleybal of smash bij tennis Bv. Schrijven of tekenen
Bewegingen kunnen van het ene systeem naar het andere verschuiven aiankelijk van ervaring en
omstandigheden
Bijvoorbeeld
• Bij revalida5e kunnen pa5ënten die voorheen snelle bewegingen (open-lus) maakten, meer aiankelijk
worden van feedback (gesloten-lus)
• Een taak die eerst traag en gecontroleerd (gesloten-lus) werd uitgevoerd kan door oefening sneller
(open-lus) uitgevoerd worden
7
,1.2. Theorieën van motorische controle en leren
1.2.2. De gesloten lus theorie van Adams
à Gebruik van feedback om bewegingen aan te sturen en ze te corrigeren
Geen enkele beweging kan zonder feedback uitgevoerd worden
Een beweging begint met een motorische commando vanuit de hersenen
• Indien correct uitgevoerd à proces stopt
• Indien fout à feedback wordt gebruikt om de beweging bij te sturen
• Trial and error is essen5eel!
Kennis van resultaten – Knowledge of Results (KR)
= informa5e die je ontvangt over het resultaat van je beweging à helpt om fouten te detecteren en beweging
aan te passen
EXAMEN!!
Geheugenspoor = mechanisme verantwoordelijk voor selecteren en ini5ëren van een beweging, wordt
opgebouwd door meerdere ervaringen en zorgt ervoor dat je weet hoe je een beweging moet starten
Perceptueel spoor = treedt pas in werking na de beweging is gestart, vergelijkt de uitgevoerde beweging met ene
intern model van de juiste uitvoering en beoordeelt of de beweging correct was of niet à zo feedback
teruggekoppeld
à Is gekoppeld aan neuroplas5citeit! Herhaalde uitvoering van een beweging versterkt de paden in de hersenen
Dus motorisch leren als een vorm van probleemoplossend gedrag
Kri*sche bemerkingen op geslotenlustheorie van Adams
1) Suggereert dat voor elke beweging er een motorisch programma is in de hersenen
• à Onrealis5sch, de hersenen zouden een gigan5sche hoeveelheid gegevens moeten bevacen voor elke
denkbaar type beweging
2) Suggereert da voor elke nieuwe beweging er een nieuw motorisch programma nodig is (als je bv voor het eerst
een basketbal in de ring gooit, zou je volgens deze theorie gaan referen<e hebben om deze taak uit te voeren)
• à Mensen kunnen vaak nieuwe bewegingen uitvoeren door bestaande motorische patronen aan te
passen, je hebt niet voor elke beweging een nieuw motorisch programma nodig (je weet hoe dat je een
basketbal moet werpen omdat je al andere ballen hebt geworpen)
3) Theorie is voornamelijk gebaseerd op studies trage eenvoudige posi5oneringstaken
• à Bewegingen in dagelijks leven zijn vele complexer, deze theorie niet aangepast voor snelle ballis5sche
bewegingen
8
,1.2.3. De schematheorie van Schmidt
De schematheorie en het gegeneraliseerde motorische programma
Meer gericht op open-lus systeem à vooral van toepassing op snelle, ballis5sche bewegingen waarbij feedback
niet direct gebruikt kan worden
Feedback staat minder centraal dan in de theorie van Adams
Stelt dat we GEEN afzonderlijke motorische programma’s opslaan voor elke beweging, maar eerder algemene
regels of schema’s ontwikkelen op basis van eerdere ervaringen à deze schema’s kunnen aangepast worden aan
nieuwe situa5es of bewegingen
Het motorisch programma: een centraal concept in de bewegingscontrole
Vergelijkbaar met geheugenspoor van Adams
à Dit programma is cruciaal voor ini5ëren van bewegingen en vormt basis voor motorisch leren
Neurologische eviden*e voor bestaan van motorische programma’s
1) Snelle bewegingen
• Snelle bewegingen die binnen 150 milliseconden à te snel om bij te sturen obv feedback
• Die snelle ballis5sche bewegingen kunnen worden uitgevoerd zonder directe feedback
• à Er bestaat een motorisch programma dat deze snelle bewegingen mogelijk maakt
2) Vooraf plannen van bewegingen
• Hersenen zijn in staat om bewegingsplan te formuleren voordat beweging daadwerkelijk wordt
uitgevoerd
• Bv. Centrale patroongenerator (CPG)
o Ritmische bewegingen kunnen lokaal worden gegenereerd zonder directe herseninput
o Coördineert basisbewegingen zoals stappen, onaiankelijk van externe feedback
o Netwerk van neuronen in centraal zenuwstelsel genereert ritmische bewegingen, zoals
afwisselend buigen en strekken van ledematen 5jdens het lopen
o Experiment: ruggenmerg van kacen werden volledig doorgesneden à communica5e tussen
hersenen en spieren stopte à kacen vertoonden nog steeds ritmische bewegingen 5jdens het
lopen op een loopband en na herhaalde training verbeterde kwaliteit van hun bewegingen
o CPG bestaat en kan leren en zich aanpassen
3) Gedeafferen5eerde mens
• Persoon die geen feedback meer vanuit spieren naar hersenen ontvangt door beschadigde afferente
zenuwbanen (signalen van spieren à hersenen)
• Experiment: doorgesneden afferente zenuwbanen bij kacen à kacen vertonen nog steeds motorische
vaardigheden à feedback spieren is niet essen5eel voor uitvoering van grofmotoriek
9
, Bij kinderen met cerebrale parese (spas5citeit een probleem) à doorsnijden afferente zenuwbaan kan helpen
om motorische func5es te verbeteren
Evolu*e van theorie motorische programma
Eerst:
• Motorisch programma à reeks spiercommando’s die volledig zijn gestructureerd voordat een beweging
begint
• Programma’s laten toe om reeks bewegingen uit te voeren zonder gebruik te maken van feedback 5jdens
uitvoering
Dan:
• Feedback speelt geen rol bij de selec5e van een motorisch programma, maar kan wel worden gebruikt
voor de correc5es 5jdens het uitvoeren van trage bewegingen
• Feedback is te traag om ini5ële selec5e van een beweging aan te passen maar kan numg zijn om sub5ele
aanpassingen te maken 5jdens uitvoering
Laatste versie:
• Introduc5e van GMP (Gegeneraliseerd Motorisch Programma), dat geldt voor een klasse van
bewegingen in plaats van een specifieke beweging (bv. Voor alle werpbewegingen is er één GMP,
ongeacht of je een kleine of grote bal werpt, dichtbij of veraf)
Het GMP: parameters en invariante karakteris*eken
EXAMEN!!: belangrijke concepten binnen GMP à parameters en invariante karakteris5eken
Parameters Invariante kenmerken
Omschrijving Veranderlijke aspecten van beweging Niet-veranderlijke aspecten van een
die door uitvoerder vooraf gekozen beweging die al5jd gelijk blijven
worden
Voorbeeld Afstand worp, snelheid beweging, Rela5eve 5ming van deelaspect beweging,
kracht, grooce van beweging, volgorde spierac5va5e, rela5eve
gebruikte spieren krachtverdeling tss spieren, fasering van
bewegingselementen
Invloed op beweging Beweging aangepast aan Blij_ constant, ongeacht de specifieke
verschillende situa5es zonder het uitvoering of situa5e van beweging
basispatroon te veranderen
Rol binnen GMP Bepaalde aspecten kunnen w Vormt de basisstructuur van een beweging
aangepast aan situa5e om beweging die al5jd hetzelfde blij_
op5maal uit te voeren
Om een beweging te generen dient men
• Het gewenst motorisch programma op te roepen
• Juiste parameters mee te geven aan dit motorisch programma
10
2024 – 2025
Ann-Lore Noppe
1
,Inhoudsopgave
H1: Defini*es en theorieën van motorische controle en leren ......................................................................... 6
1.1. Motorisch leren en motorische controle ....................................................................................................... 6
1.1.1. Defini5e motorisch leren ....................................................................................................................... 6
1.1.2. Defini5e motorische controle................................................................................................................ 7
1.2. Theorieën van motorische controle en leren ................................................................................................ 8
1.2.2. De gesloten lus theorie van Adams ....................................................................................................... 8
1.2.3. De schematheorie van Schmidt ............................................................................................................. 9
1.2.4. Dynamische patronen theorie (DPT) ................................................................................................... 15
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 15
H2: Basisbegrippen en principes met betrekking tot onderzoek in motorische controle en leren ................... 16
2.1. Classifica<e van motorische antwoorden ................................................................................................... 16
2.2. A@ankelijke variabelen in onderzoek naar motorische controle en gedrag ............................................... 17
2.2.1. Gedrag ................................................................................................................................................. 17
2.2.2. Hersenen en gedrag ............................................................................................................................ 19
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 22
H3: Fasen van leren en meten van vooruitgang ............................................................................................. 23
3.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 23
3.2. Het driefasenmodel van FiJs en Posner ..................................................................................................... 23
3.3. Gen<les tweefasenmodel ........................................................................................................................... 24
3.4. Vooruitgang meten..................................................................................................................................... 24
3.4.1. Leeronderzoek verrichten ................................................................................................................... 24
3.4.2. Presta5ecurven ................................................................................................................................... 25
3.4.3. Reten5e en transfer ............................................................................................................................. 26
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 28
H4: Prak*sche toepassing van onderzoek in motorische controle en leren Deel I: Leren, geheugen en
organisa2e van oefenstonde ......................................................................................................................... 29
4.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 29
4.2. Contextueel interferen<e-effect .................................................................................................................. 29
4.2.1. De organisa5e van oefening ................................................................................................................ 29
4.2.2. Wat is contextuele interferen5e? ........................................................................................................ 29
2
, 4.2.3. Contextueel interferen5e effect .......................................................................................................... 29
4.2.4. Bestaande theorieën ........................................................................................................................... 30
4.2.5. Het onderscheid tussen presta5e en leren.......................................................................................... 31
4.2.6. Hoe moeilijker, hoe beter? .................................................................................................................. 31
4.2.7. Contextueel interferen5e effect in complexe taken ............................................................................ 32
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 33
H5: Prak*sche toepassingen van onderzoek in motorische controle en leren Deel II: Intrinsieke feedback en
bewegingscontrole ....................................................................................................................................... 34
5.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 34
5.2. Een classifica<e van sensorische informa<e ............................................................................................... 34
5.3. Intrinsieke of inherente feedback ............................................................................................................... 34
5.3.1. Propriocep5eve informa5e ................................................................................................................. 34
5.3.2. Visuele informa5e ............................................................................................................................... 38
5.3.3. Het rela5eve belang van visuele en propriocep5eve informa5e......................................................... 39
Test je kennis ................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
H6: Prak*sche toepassingen van onderzoek in motorisch controle en leren Deel III: Extrinsieke feedback ..... 41
6.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 41
6.2. Welke aspecten van de motorische vaardigheid leren we? ........................................................................ 41
6.3. Intrinsieke feedback, extrinsieke feedback en leren.................................................................................... 41
6.4. Extrinsieke informa<efeedback .................................................................................................................. 42
6.4.1. Informa5e die wordt verscha_ voorafgaand aan de bewegingsuitvoering ......................................... 42
6.4.2. Informa5e 5jdens de bewegingsuitvoering ......................................................................................... 44
6.4.3. Informa5e na de bewegingsuitvoering................................................................................................ 45
6.5. Conclusie..................................................................................................................................................... 50
Hoofdstuk 7: Bewegingscoördina*e .............................................................................................................. 51
7.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 51
7.2. De wet van FiJs: determinanten van bewegingssnelheid .......................................................................... 51
7.3. Bimanuele coördina<e en het falen van de Wet van FiJs .......................................................................... 51
7.4. Cyclische coördina<epatronen ................................................................................................................... 53
7.4.1. Coördina5e van vinbewegingen bij vissen .......................................................................................... 55
7.4.2. Coordina5e van de ledematen bij mensen.......................................................................................... 55
3
, 7.5. De dynamische patroontheorie (DPT) in het onderzoek naar bewegingscoördina<e ................................ 57
7.6. Bewegingscoördinda<e en hersenpathologie ............................................................................................ 59
7.7. Conclusie..................................................................................................................................................... 59
H8: De neurofysiologische basis van motorisch leren en func*eherstel ......................................................... 60
8.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 60
8.2. Basisprincipes van hersenplas<citeit en gedrag ......................................................................................... 60
8.2.1. Habitua5e: onderdrukken van synap5sche transmissie ...................................................................... 62
8.2.2. Sensi5sa5e: verbetering van synap5sche transmissie......................................................................... 62
8.2.3. Lange termijn poten5a5e (LTP) en depressie (LTD) ............................................................................. 62
8.3. Ervaring en structurele en func<onele veranderingen in de hersenen ....................................................... 63
8.3.1. Veranderingen in de topografische organisa5e van de somatosensorische cortex (S1) ..................... 63
8.3.2. Veranderingen in de topografische organisa5e van de motorische cortex (M1) ................................ 64
8.3.3. Verandering in func5onele mapping (responsiviteit) van motorische cortex (M1) ............................. 64
8.3.3. Verandering in wice en grijze hersenstof ............................................................................................ 68
8.4. Conclusie..................................................................................................................................................... 69
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 70
H9: Posturale controle en de effecten van veroudering ................................................................................. 71
9.1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 71
9.2. Het verouderingsproces .............................................................................................................................. 71
9.2.1. Veroudering: defini5e en karakterisering ............................................................................................ 71
9.2.2. Theorieën van veroudering ................................................................................................................. 71
9.3. De evenwichtsfunc<e.................................................................................................................................. 72
9.3.1. Sta5sch evenwicht ............................................................................................................................... 72
9.3.2. Dynamisch evenwicht.......................................................................................................................... 73
9.4. Sensorische systemen die bijdragen tot het bewaren van het evenwicht .................................................. 76
9.4.3. Visueel ................................................................................................................................................. 76
9.4.4. Ves5bulair............................................................................................................................................ 76
9.4.5. Somatosensorisch systeem ................................................................................................................. 77
9.5. Sensorische strategieën <jdens de s<lstaande houding en de verstoorde balans ...................................... 77
9.6. Responssynergiën voor het bewaren van de rechtopstaande houding: ouderdom gerelateerde processen
.......................................................................................................................................................................... 78
9.7. De locomo<e............................................................................................................................................... 79
4
, 9.8. Evenwichtsproblemen en het gevaar voor vallen bij ouderen .................................................................... 79
9.9. De rol van fitnessprogramma’s om evenwichtsverlies tegen te gaan ........................................................ 81
Test je kennis ..................................................................................................................................................... 81
H10: Snelheid in motorisch gedrag en de effecten van verouderen ................................................................ 82
10.1. Inleiding .................................................................................................................................................... 82
10.2. Reac<e<jd ................................................................................................................................................. 82
10.2.1. Centrale en perifere gebeurtenissen 5jdens motorisch antwoord ................................................... 82
10.2.2. Enkelvoudige reac5e5jd .................................................................................................................... 83
10.2.3. Keuze reac5e5jd ................................................................................................................................ 84
10.3. Reac<e<jd en variabiliteit ......................................................................................................................... 85
10.4. Theorieën met betrekking tot antwoordvertraging.................................................................................. 85
10.5. Neurobiologische verklaringen van leeeijdgerelateerde vertraging ........................................................ 86
10.6. Bewegings<jd ........................................................................................................................................... 86
5
,H1: Defini*es en theorieën van motorische controle en leren
1.1. Motorisch leren en motorische controle
1.1.1. Defini)e motorisch leren
Motorisch leren = intern proces dat geassocieerd is met oefening of ervaring en resulteert in een rela5ef
permanente verandering in het vermogen om een taak uit te voeren.
• Is niet direct observeerbaar, maar wordt afgeleid uit de presta5e
o Presta5e = verbetering is 5jdelijk, verbetering in presta5e betekent niet automa5sch dat er
geleerd is
• Is resultaat van welbepaalde ervaringen à gerichte oefening
• Is rela5ef stabiele mogelijkheid om een antwoord te generen (rela5ef permanent!) à geen kortstondige
gedragsveranderingen
• Opslag en heropgeroepen van de rela5ef permanente gedragsveranderingen
Wetma5gheden in motorisch leren: helpen te voorspellen wat er in de toekomst gebeurt 5jdens het leren van
nieuwe dingen
• Kwan5ta5ef à veel oefenen leidt tot een beter resultaat
• Kwalita5ef à gericht oefenen op een specifiek aspect van de beweging à beter resultaat dan
willekeurig oefenen
• Wetma5gheden zijn vaak specifiek voor bepaalde bewegingen à moeilijk om inzichten te generaliseren
naar andere bewegingen
Onaiankelijke variabele = wat er verandert in een experiment (bv. Aantal oefensessies, visuele feedback)
Aiankelijke variabele = wat je meet als resultaat (bv. Hoeveel ballen je omhoog kan houden 5jdens jongleren)
EXAMEN: interpreteren van studies, zeggen wat de onaiankelijke en wat de aiankelijke variabele is
6
,Studie van motorisch leren: stappen
Stap 1: Iden5fica5e van de aiankelijke variabelen
• = wat je meet, waarop je hoopt dat een proefpersoon of pa5ent verbetert
• Bv. Bij volleybalopslag de accuraatheid of de snelheid
Stap 2: Manipula5e van de onaiankelijke variabelen
• = wat je verandert om ene betere presta5e te bevorderen
• Bv. Bij volleybalopslag, meer oefening of gebruik video opnames
Stap 3: Opstellen van leeromgeving
• Omgeving moet worden aangepast aan niveau van lerende
• Een beginnende volleyballer niet meteen in drukke omgeving, bv tegen de muur alleen oefenen
Stap 4: Observa5e van veranderingen in motorische presta5es
• Veranderingen in aiankelijke variabelen te observeren als gevolg van training
Stap 5: Onderscheiden tussen 5jdelijke en permanente effecten
Stap 6: Verbetering in nauwkeurigheid en consisten5e
1.1.2. Defini)e motorische controle
= Hoe het centrale zenuwstelsel bewegingen aanstuurt en coördineert
Twee belangrijke systemen die beweging aansturen
Open lus systeem Gesloten lus systeem
Snelle bewegingen Langzamere bewegingen
Geen feedback 5jdens de beweging, geen 5jd om Wel feedback 5jdens de beweging, feedback wordt
feedback te verwerken en bij te sturen verwerkt en bijgestuurt
Con5nu feedback teruggekoppeld naar de hersenen
Bv. Een opslag bij volleybal of smash bij tennis Bv. Schrijven of tekenen
Bewegingen kunnen van het ene systeem naar het andere verschuiven aiankelijk van ervaring en
omstandigheden
Bijvoorbeeld
• Bij revalida5e kunnen pa5ënten die voorheen snelle bewegingen (open-lus) maakten, meer aiankelijk
worden van feedback (gesloten-lus)
• Een taak die eerst traag en gecontroleerd (gesloten-lus) werd uitgevoerd kan door oefening sneller
(open-lus) uitgevoerd worden
7
,1.2. Theorieën van motorische controle en leren
1.2.2. De gesloten lus theorie van Adams
à Gebruik van feedback om bewegingen aan te sturen en ze te corrigeren
Geen enkele beweging kan zonder feedback uitgevoerd worden
Een beweging begint met een motorische commando vanuit de hersenen
• Indien correct uitgevoerd à proces stopt
• Indien fout à feedback wordt gebruikt om de beweging bij te sturen
• Trial and error is essen5eel!
Kennis van resultaten – Knowledge of Results (KR)
= informa5e die je ontvangt over het resultaat van je beweging à helpt om fouten te detecteren en beweging
aan te passen
EXAMEN!!
Geheugenspoor = mechanisme verantwoordelijk voor selecteren en ini5ëren van een beweging, wordt
opgebouwd door meerdere ervaringen en zorgt ervoor dat je weet hoe je een beweging moet starten
Perceptueel spoor = treedt pas in werking na de beweging is gestart, vergelijkt de uitgevoerde beweging met ene
intern model van de juiste uitvoering en beoordeelt of de beweging correct was of niet à zo feedback
teruggekoppeld
à Is gekoppeld aan neuroplas5citeit! Herhaalde uitvoering van een beweging versterkt de paden in de hersenen
Dus motorisch leren als een vorm van probleemoplossend gedrag
Kri*sche bemerkingen op geslotenlustheorie van Adams
1) Suggereert dat voor elke beweging er een motorisch programma is in de hersenen
• à Onrealis5sch, de hersenen zouden een gigan5sche hoeveelheid gegevens moeten bevacen voor elke
denkbaar type beweging
2) Suggereert da voor elke nieuwe beweging er een nieuw motorisch programma nodig is (als je bv voor het eerst
een basketbal in de ring gooit, zou je volgens deze theorie gaan referen<e hebben om deze taak uit te voeren)
• à Mensen kunnen vaak nieuwe bewegingen uitvoeren door bestaande motorische patronen aan te
passen, je hebt niet voor elke beweging een nieuw motorisch programma nodig (je weet hoe dat je een
basketbal moet werpen omdat je al andere ballen hebt geworpen)
3) Theorie is voornamelijk gebaseerd op studies trage eenvoudige posi5oneringstaken
• à Bewegingen in dagelijks leven zijn vele complexer, deze theorie niet aangepast voor snelle ballis5sche
bewegingen
8
,1.2.3. De schematheorie van Schmidt
De schematheorie en het gegeneraliseerde motorische programma
Meer gericht op open-lus systeem à vooral van toepassing op snelle, ballis5sche bewegingen waarbij feedback
niet direct gebruikt kan worden
Feedback staat minder centraal dan in de theorie van Adams
Stelt dat we GEEN afzonderlijke motorische programma’s opslaan voor elke beweging, maar eerder algemene
regels of schema’s ontwikkelen op basis van eerdere ervaringen à deze schema’s kunnen aangepast worden aan
nieuwe situa5es of bewegingen
Het motorisch programma: een centraal concept in de bewegingscontrole
Vergelijkbaar met geheugenspoor van Adams
à Dit programma is cruciaal voor ini5ëren van bewegingen en vormt basis voor motorisch leren
Neurologische eviden*e voor bestaan van motorische programma’s
1) Snelle bewegingen
• Snelle bewegingen die binnen 150 milliseconden à te snel om bij te sturen obv feedback
• Die snelle ballis5sche bewegingen kunnen worden uitgevoerd zonder directe feedback
• à Er bestaat een motorisch programma dat deze snelle bewegingen mogelijk maakt
2) Vooraf plannen van bewegingen
• Hersenen zijn in staat om bewegingsplan te formuleren voordat beweging daadwerkelijk wordt
uitgevoerd
• Bv. Centrale patroongenerator (CPG)
o Ritmische bewegingen kunnen lokaal worden gegenereerd zonder directe herseninput
o Coördineert basisbewegingen zoals stappen, onaiankelijk van externe feedback
o Netwerk van neuronen in centraal zenuwstelsel genereert ritmische bewegingen, zoals
afwisselend buigen en strekken van ledematen 5jdens het lopen
o Experiment: ruggenmerg van kacen werden volledig doorgesneden à communica5e tussen
hersenen en spieren stopte à kacen vertoonden nog steeds ritmische bewegingen 5jdens het
lopen op een loopband en na herhaalde training verbeterde kwaliteit van hun bewegingen
o CPG bestaat en kan leren en zich aanpassen
3) Gedeafferen5eerde mens
• Persoon die geen feedback meer vanuit spieren naar hersenen ontvangt door beschadigde afferente
zenuwbanen (signalen van spieren à hersenen)
• Experiment: doorgesneden afferente zenuwbanen bij kacen à kacen vertonen nog steeds motorische
vaardigheden à feedback spieren is niet essen5eel voor uitvoering van grofmotoriek
9
, Bij kinderen met cerebrale parese (spas5citeit een probleem) à doorsnijden afferente zenuwbaan kan helpen
om motorische func5es te verbeteren
Evolu*e van theorie motorische programma
Eerst:
• Motorisch programma à reeks spiercommando’s die volledig zijn gestructureerd voordat een beweging
begint
• Programma’s laten toe om reeks bewegingen uit te voeren zonder gebruik te maken van feedback 5jdens
uitvoering
Dan:
• Feedback speelt geen rol bij de selec5e van een motorisch programma, maar kan wel worden gebruikt
voor de correc5es 5jdens het uitvoeren van trage bewegingen
• Feedback is te traag om ini5ële selec5e van een beweging aan te passen maar kan numg zijn om sub5ele
aanpassingen te maken 5jdens uitvoering
Laatste versie:
• Introduc5e van GMP (Gegeneraliseerd Motorisch Programma), dat geldt voor een klasse van
bewegingen in plaats van een specifieke beweging (bv. Voor alle werpbewegingen is er één GMP,
ongeacht of je een kleine of grote bal werpt, dichtbij of veraf)
Het GMP: parameters en invariante karakteris*eken
EXAMEN!!: belangrijke concepten binnen GMP à parameters en invariante karakteris5eken
Parameters Invariante kenmerken
Omschrijving Veranderlijke aspecten van beweging Niet-veranderlijke aspecten van een
die door uitvoerder vooraf gekozen beweging die al5jd gelijk blijven
worden
Voorbeeld Afstand worp, snelheid beweging, Rela5eve 5ming van deelaspect beweging,
kracht, grooce van beweging, volgorde spierac5va5e, rela5eve
gebruikte spieren krachtverdeling tss spieren, fasering van
bewegingselementen
Invloed op beweging Beweging aangepast aan Blij_ constant, ongeacht de specifieke
verschillende situa5es zonder het uitvoering of situa5e van beweging
basispatroon te veranderen
Rol binnen GMP Bepaalde aspecten kunnen w Vormt de basisstructuur van een beweging
aangepast aan situa5e om beweging die al5jd hetzelfde blij_
op5maal uit te voeren
Om een beweging te generen dient men
• Het gewenst motorisch programma op te roepen
• Juiste parameters mee te geven aan dit motorisch programma
10
