BELGISCH EN VERGELIJKEND BUITENLANDS BELEID
Criekemans, 2024
Cursus lezen tot op het moment dat we snappen waarom we zien wat we zien in de les
- De federalisering is belangrijk in het boek
- Niet ppts van presentaties studeren. Wel de gemeenschappelijke conclusies over de patronen
van grote landen, of van de zich ontwikkelende landen (Brazilië en Z-Afrika) of kleine staten en
regio’s. De conclusies die we vragen als groep kunnen voorwerp zijn van een examen. Het gaat
over reflectie & op een kritische manier naar die vraagstukken te kunnen kijken.
INHOUDSOPGAVE
Les 1: 25/9: Inleiding tot het Vergelijkend Buitenlands niveau ............................................................... 8
Structuur ................................................................................................................................................... 8
1. Wat is buitenlands beleid? .................................................................................................................... 9
1.1 Een definitie .................................................................................................................................... 9
1.2 Aandachtspunten ivm “buitenlands”; ........................................................................................... 10
1.3 Aandachtspunten ivm “beleid”; ..................................................................................................... 11
1.4 Foreign policy analyisis ................................................................................................................. 12
1.5 Interpretaties buitenlands beleid; ................................................................................................ 13
1.6 Types buitenlandse beleidsstudies; .............................................................................................. 14
1.7 Verschillende visies: wie kan een buitenlands beleid voeren? ..................................................... 15
1.8 Enkele concepten .......................................................................................................................... 15
2. Van Comparative Foreign Policy (CFP) naar Foreign Policy Analysis (FPA) ......................................... 17
2.1 Het “level of analysis”-probleem .................................................................................................. 17
2.2 Tweede generatie foreign policy analysis ..................................................................................... 18
3. Drie fundamentele basiswerken.......................................................................................................... 19
3.1 Decision-Making as an Approach to the Study of International Politics ....................................... 19
3.2 Pre-theories and theories of foreign policy .................................................................................. 19
3.3 Man-milieu relationship hypotheses in the context of international politics ............................... 20
3.3.1 De wereld gezien vanuit nieuw-zeeland ................................................................................ 23
4. Klassiek onderzoek in de cfp/fpa (1954-1993) .................................................................................... 23
5. Het psychologische en maatschappelijke milieu van de besluitvorming over buitenlands beleid ...... 24
6. Zelf-reflectie in de foreign policy analysis (eind jaren ’70-begin jaren ’80) ......................................... 24
7. Hedendaags onderzoek in de foreign policy analysis .......................................................................... 25
Les 2: 2/10: Variabelen van de FPA ...................................................................................................... 26
Niveau 1: het mondiaal niveau ............................................................................................................... 26
1.1 De structuur van het internationaal systeem ............................................................................... 26
Staten met Sterke Militaire Capaciteiten ........................................................................................ 29
1
, Staten met Beperkte Militaire Capaciteiten ................................................................................... 30
Staten met Weinig Capaciteiten ..................................................................................................... 30
Liberalisme ...................................................................................................................................... 30
1.2 Klassieke geopolitieke factoren of omgevingsvariablen ............................................................... 31
1.2.1 Impact van locatie en afstand op het buitenlands beleid: ..................................................... 31
1.2.2 Impact van ‘fysische kenmerken’ op het buitenlands beleid: ................................................ 33
Enkele ‘landlocked’ staten in Afrika: welke impact op hun buitenlands beleid? ............................ 33
1.2.3 De centrale vraag is; welke invloed hebben dergelijke omgevingsvariabelen? .................... 34
HOUDING 1: GEOGRAFISCH DETERMINISME: ............................................................................. 34
Houding 2: vrije wil omgevingsdenken: ...................................................................................... 35
HOUDING 3: OMGEVINGSVARIABEL POSSIBILISME .................................................................... 39
Niveau 2: het statelijke niveau ................................................................................................................ 41
2.1. Militaire capaciteiten ................................................................................................................... 41
2.2. Economische kenmerken ............................................................................................................. 42
2.3. Maatschappelijke kenmerken ...................................................................................................... 45
2.4. Binnenlands politiek systeem: ..................................................................................................... 46
2.4.1. Culturele variabelen; ............................................................................................................. 46
2.4.2. Structurele variabelen ........................................................................................................... 46
2.4.3. In het verlengde van beide; “bureaucratic politics”; ............................................................ 46
2.5. Media en publieke opinie ............................................................................................................ 47
Welke impact hebben onderstaande media op het buitenlands beleid van welke landen? .......... 47
Niveau 3: het individuele niveau ............................................................................................................. 49
3.1. De rol van de leider in het buitenlands beleid ............................................................................. 49
3.2. De rol van kleine elites in het buitenlands beleid Op dit niveau, vaak aandacht voor “cognitieve
factoren” ............................................................................................................................................. 50
Militair industrieel complex in de vsa ............................................................................................. 50
Les 3: Theorieën van de FPA ................................................................................................................. 51
1. Inleiding............................................................................................................................................... 51
1.1 Eerst was er realisme .................................................................................................................... 51
1.2 Comparative foreign policy = reactie op realisme ........................................................................ 52
2. Buitenlands beleid als rationeel besluitvormingsproces ..................................................................... 52
2.1 Rational choice .............................................................................................................................. 52
2.2 Bounded rationality ...................................................................................................................... 54
2.3 Verschil tussen het rational actor model en de bounded rationality ........................................... 54
3. Buitenlands beleid als een cognitief proces ........................................................................................ 54
3.1 Subjectieve omgeving ................................................................................................................... 55
3.2 Ole Holsti: Belief systems .............................................................................................................. 56
3.3 Robert Jervis: perceptie en misperceptie ..................................................................................... 56
4. Buitenlands beleid als een bureaucratisch-organisatorisch proces .................................................... 57
4.1 Groupthink (Janis) ......................................................................................................................... 57
4.2 Cybernetisch model (John Steinbruner) ....................................................................................... 58
5. Buitenlands beleid als een politiek onderhandelingsproces ................................................................ 59
6. Buitenlands beleid vanuit een constructivistisch perspectief ............................................................. 59
6.1 Wat is constructivisme? ................................................................................................................ 59
2
, 6.2 Discoursanalyse: “narratives” ....................................................................................................... 61
7 Constructivisme en ‘Foreign Policy analysis: 3 bijdragen ..................................................................... 61
7.1 Bureaucratieën en hun belangen:................................................................................................. 61
7.2 Besluitvorming – onderhandelen en argumenteren..................................................................... 62
7.3 Internationale gemeenschap en staten ........................................................................................ 62
8. Rational choice vs constructivisme.............................................................................................. 62
Deel 2 les 4: Geschiedenis van het belgisch buitenlands beleid 1815-1870........................................... 63
Structuur ................................................................................................................................................. 63
1. 1815-1830: de prelude: de bufferstaat “het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden” .......................... 64
1.1 Tegenstanders van koning Willem I: ............................................................................................. 65
2. De Belgische Revolutie van 1830 en de periode tot de scheidingsverdragen 1839 ............................ 65
2.1 Hoe reageerden de andere Europese landen? ............................................................................. 67
2.2 Conferentie van Londen (4 november – 20 december 1830) ....................................................... 67
2.2.1 Koning Leopold I..................................................................................................................... 68
2.3 Vervolg revolutie ........................................................................................................................... 69
2.4 Het Voorlopig Bewind (België) vraagt te Londen: ......................................................................... 70
2.5 1835-1837: het Vestingsconflict met Pruisen ............................................................................... 70
2.6 Buitenlandse zaken in de eerste jaren; ......................................................................................... 71
3. 1840-1870: België in een steeds spannender internationale context ................................................. 73
3.1 Buitenlandse zaken terug apart in 1840 ....................................................................................... 74
3.2 Europa in 1870; ............................................................................................................................. 76
3.3 Pruisen wint de Frans-Pruisische oorlog ....................................................................................... 76
4. Algemene evaluatie 1848-1870 .......................................................................................................... 77
4.1 Bevoegdheidsverschuiving ............................................................................................................ 77
4.2 Karakter van de economische diplomatie .................................................................................... 78
4.3 Karakter van de politieke diplomatie ............................................................................................ 78
4.4 Neutraliteit en natievorming ........................................................................................................ 79
Deel 2 Les 5: Geschiedenis van het Belgisch buitenlands beleid 1870-1914 .......................................... 80
Mahan ................................................................................................................................................. 80
Mackinder ........................................................................................................................................... 80
Friedrich Ratzel’s “laws of nature” ..................................................................................................... 81
1. De “kwestie Congo” ............................................................................................................................ 82
1.1 Conferentie van berlijn 1885 ........................................................................................................ 83
1.2 15 november 1908: België wordt een koloniale mogendheid ...................................................... 86
2. De diplomatieke luwte na 1870 .......................................................................................................... 86
3. 1905-13: België van crisis naar crisis................................................................................................... 87
4. De spiraal van 1914 ............................................................................................................................. 88
4.1 Von schlieffen plan........................................................................................................................ 90
4.2 De spiraal van 1914: Albert I en poor little Belgium ..................................................................... 90
4.3 De Belgische regering in Le Havre ................................................................................................. 91
4.3.1 Belgische vluchtelingen in neutraal Nederland ..................................................................... 91
3
, 4.3.2 1914: Antwerpen gebombardeerd door zeppelins ................................................................ 92
4.3.3 10 okt 1914: Duitse troepen op de Grote Markt in Antwerpen ............................................ 92
5. Algemene evaluatie: 1870-1914 ......................................................................................................... 94
5.1 Herinterpretatie van de Belgische neutraliteit ............................................................................. 94
5.2 De actoren van de Belgische buitenlandse politiek ...................................................................... 94
Les 30 oktober (les 6): Geschiedenis van het Belgisch Buitenlands Beleid 1914-1934 ........................... 95
Recap vorige les ...................................................................................................................................... 95
(Extra: de weg naar 1914) ....................................................................................................................... 96
Duitse marinebouw komt “op stoom” ............................................................................................ 96
Britse zeemacht als reactie op Duitse marinebouw ....................................................................... 96
De tweede Marokkaanse crisis (1911) ................................................................................................ 97
RESULTAAT: MARINEGESPREK GROOT-BRITTANNIË-FRANKRIJK .................................................... 97
1878-1914: de “Oostelijke Kwestie” ................................................................................................... 97
Eerste balkanoorlog (1912): ................................................................................................................ 98
Tweede balkanoorlog (1913) .............................................................................................................. 98
De balkan in 1911 vergeleken met 1914 ............................................................................................ 99
............................................................................................................................................................ 99
Resultaat: bewapening en oorlogspsycho .......................................................................................... 99
Midden 1914 leek de situatie evenwel te verbeteren: ..................................................................... 100
28 juni 1914: sarajevo - stadhuis .................................................................................................. 100
De juli-crisis, 1914 ............................................................................................................................. 100
De reactie van oostenrijk-hongarije.................................................................................................. 101
De "blanco cheque" van duitsland .................................................................................................... 102
Het oostenrijkse ultimatum aan servië ............................................................................................. 102
Reactie op het ultimatum van duitsland ........................................................................................... 104
Reactie op het ultimatum van rusland.............................................................................................. 104
Reacties uit frankrijk en brittannië ................................................................................................... 104
Structuur ............................................................................................................................................... 105
VOORAF: dec. 1912, memorandum BuZa ......................................................................................... 105
Krachtlijnen in de houding van Albert I ............................................................................................ 106
1. Buitenlands beleid tijdens de Grote Oorlog ...................................................................................... 107
1.1 De Belgische regering in Le Havre ............................................................................................... 107
1.1.1 Buitenlandse zaken in Le Havre: onduidelijkheid en verwarring! ........................................ 108
1.1.2 1915: Belgische oorlogsdoelstelling: terugkeer van de in 1839 verloren
gegane gebieden ...................................................................................................................... 109
1.2 Juli 1918: Albert I laat neutraliteit varen .................................................................................... 110
2. De conferentie van versailles ............................................................................................................ 110
2.1 Verdrag van Versailles (28 juni 1919) ......................................................................................... 110
3. Na 1919: militair akkoord als pasmunt voor een economische unie ................................................ 112
3.1 Nieuwe crisis Ruhrgebied ............................................................................................................ 113
4. Een militaire bezetting in ruil voor een begrotingsevenwicht .......................................................... 114
5. Resultaat der Ruhrbezettingen: een nieuwe economisch-diplomatieke oriëntatie?......................... 114
4
Criekemans, 2024
Cursus lezen tot op het moment dat we snappen waarom we zien wat we zien in de les
- De federalisering is belangrijk in het boek
- Niet ppts van presentaties studeren. Wel de gemeenschappelijke conclusies over de patronen
van grote landen, of van de zich ontwikkelende landen (Brazilië en Z-Afrika) of kleine staten en
regio’s. De conclusies die we vragen als groep kunnen voorwerp zijn van een examen. Het gaat
over reflectie & op een kritische manier naar die vraagstukken te kunnen kijken.
INHOUDSOPGAVE
Les 1: 25/9: Inleiding tot het Vergelijkend Buitenlands niveau ............................................................... 8
Structuur ................................................................................................................................................... 8
1. Wat is buitenlands beleid? .................................................................................................................... 9
1.1 Een definitie .................................................................................................................................... 9
1.2 Aandachtspunten ivm “buitenlands”; ........................................................................................... 10
1.3 Aandachtspunten ivm “beleid”; ..................................................................................................... 11
1.4 Foreign policy analyisis ................................................................................................................. 12
1.5 Interpretaties buitenlands beleid; ................................................................................................ 13
1.6 Types buitenlandse beleidsstudies; .............................................................................................. 14
1.7 Verschillende visies: wie kan een buitenlands beleid voeren? ..................................................... 15
1.8 Enkele concepten .......................................................................................................................... 15
2. Van Comparative Foreign Policy (CFP) naar Foreign Policy Analysis (FPA) ......................................... 17
2.1 Het “level of analysis”-probleem .................................................................................................. 17
2.2 Tweede generatie foreign policy analysis ..................................................................................... 18
3. Drie fundamentele basiswerken.......................................................................................................... 19
3.1 Decision-Making as an Approach to the Study of International Politics ....................................... 19
3.2 Pre-theories and theories of foreign policy .................................................................................. 19
3.3 Man-milieu relationship hypotheses in the context of international politics ............................... 20
3.3.1 De wereld gezien vanuit nieuw-zeeland ................................................................................ 23
4. Klassiek onderzoek in de cfp/fpa (1954-1993) .................................................................................... 23
5. Het psychologische en maatschappelijke milieu van de besluitvorming over buitenlands beleid ...... 24
6. Zelf-reflectie in de foreign policy analysis (eind jaren ’70-begin jaren ’80) ......................................... 24
7. Hedendaags onderzoek in de foreign policy analysis .......................................................................... 25
Les 2: 2/10: Variabelen van de FPA ...................................................................................................... 26
Niveau 1: het mondiaal niveau ............................................................................................................... 26
1.1 De structuur van het internationaal systeem ............................................................................... 26
Staten met Sterke Militaire Capaciteiten ........................................................................................ 29
1
, Staten met Beperkte Militaire Capaciteiten ................................................................................... 30
Staten met Weinig Capaciteiten ..................................................................................................... 30
Liberalisme ...................................................................................................................................... 30
1.2 Klassieke geopolitieke factoren of omgevingsvariablen ............................................................... 31
1.2.1 Impact van locatie en afstand op het buitenlands beleid: ..................................................... 31
1.2.2 Impact van ‘fysische kenmerken’ op het buitenlands beleid: ................................................ 33
Enkele ‘landlocked’ staten in Afrika: welke impact op hun buitenlands beleid? ............................ 33
1.2.3 De centrale vraag is; welke invloed hebben dergelijke omgevingsvariabelen? .................... 34
HOUDING 1: GEOGRAFISCH DETERMINISME: ............................................................................. 34
Houding 2: vrije wil omgevingsdenken: ...................................................................................... 35
HOUDING 3: OMGEVINGSVARIABEL POSSIBILISME .................................................................... 39
Niveau 2: het statelijke niveau ................................................................................................................ 41
2.1. Militaire capaciteiten ................................................................................................................... 41
2.2. Economische kenmerken ............................................................................................................. 42
2.3. Maatschappelijke kenmerken ...................................................................................................... 45
2.4. Binnenlands politiek systeem: ..................................................................................................... 46
2.4.1. Culturele variabelen; ............................................................................................................. 46
2.4.2. Structurele variabelen ........................................................................................................... 46
2.4.3. In het verlengde van beide; “bureaucratic politics”; ............................................................ 46
2.5. Media en publieke opinie ............................................................................................................ 47
Welke impact hebben onderstaande media op het buitenlands beleid van welke landen? .......... 47
Niveau 3: het individuele niveau ............................................................................................................. 49
3.1. De rol van de leider in het buitenlands beleid ............................................................................. 49
3.2. De rol van kleine elites in het buitenlands beleid Op dit niveau, vaak aandacht voor “cognitieve
factoren” ............................................................................................................................................. 50
Militair industrieel complex in de vsa ............................................................................................. 50
Les 3: Theorieën van de FPA ................................................................................................................. 51
1. Inleiding............................................................................................................................................... 51
1.1 Eerst was er realisme .................................................................................................................... 51
1.2 Comparative foreign policy = reactie op realisme ........................................................................ 52
2. Buitenlands beleid als rationeel besluitvormingsproces ..................................................................... 52
2.1 Rational choice .............................................................................................................................. 52
2.2 Bounded rationality ...................................................................................................................... 54
2.3 Verschil tussen het rational actor model en de bounded rationality ........................................... 54
3. Buitenlands beleid als een cognitief proces ........................................................................................ 54
3.1 Subjectieve omgeving ................................................................................................................... 55
3.2 Ole Holsti: Belief systems .............................................................................................................. 56
3.3 Robert Jervis: perceptie en misperceptie ..................................................................................... 56
4. Buitenlands beleid als een bureaucratisch-organisatorisch proces .................................................... 57
4.1 Groupthink (Janis) ......................................................................................................................... 57
4.2 Cybernetisch model (John Steinbruner) ....................................................................................... 58
5. Buitenlands beleid als een politiek onderhandelingsproces ................................................................ 59
6. Buitenlands beleid vanuit een constructivistisch perspectief ............................................................. 59
6.1 Wat is constructivisme? ................................................................................................................ 59
2
, 6.2 Discoursanalyse: “narratives” ....................................................................................................... 61
7 Constructivisme en ‘Foreign Policy analysis: 3 bijdragen ..................................................................... 61
7.1 Bureaucratieën en hun belangen:................................................................................................. 61
7.2 Besluitvorming – onderhandelen en argumenteren..................................................................... 62
7.3 Internationale gemeenschap en staten ........................................................................................ 62
8. Rational choice vs constructivisme.............................................................................................. 62
Deel 2 les 4: Geschiedenis van het belgisch buitenlands beleid 1815-1870........................................... 63
Structuur ................................................................................................................................................. 63
1. 1815-1830: de prelude: de bufferstaat “het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden” .......................... 64
1.1 Tegenstanders van koning Willem I: ............................................................................................. 65
2. De Belgische Revolutie van 1830 en de periode tot de scheidingsverdragen 1839 ............................ 65
2.1 Hoe reageerden de andere Europese landen? ............................................................................. 67
2.2 Conferentie van Londen (4 november – 20 december 1830) ....................................................... 67
2.2.1 Koning Leopold I..................................................................................................................... 68
2.3 Vervolg revolutie ........................................................................................................................... 69
2.4 Het Voorlopig Bewind (België) vraagt te Londen: ......................................................................... 70
2.5 1835-1837: het Vestingsconflict met Pruisen ............................................................................... 70
2.6 Buitenlandse zaken in de eerste jaren; ......................................................................................... 71
3. 1840-1870: België in een steeds spannender internationale context ................................................. 73
3.1 Buitenlandse zaken terug apart in 1840 ....................................................................................... 74
3.2 Europa in 1870; ............................................................................................................................. 76
3.3 Pruisen wint de Frans-Pruisische oorlog ....................................................................................... 76
4. Algemene evaluatie 1848-1870 .......................................................................................................... 77
4.1 Bevoegdheidsverschuiving ............................................................................................................ 77
4.2 Karakter van de economische diplomatie .................................................................................... 78
4.3 Karakter van de politieke diplomatie ............................................................................................ 78
4.4 Neutraliteit en natievorming ........................................................................................................ 79
Deel 2 Les 5: Geschiedenis van het Belgisch buitenlands beleid 1870-1914 .......................................... 80
Mahan ................................................................................................................................................. 80
Mackinder ........................................................................................................................................... 80
Friedrich Ratzel’s “laws of nature” ..................................................................................................... 81
1. De “kwestie Congo” ............................................................................................................................ 82
1.1 Conferentie van berlijn 1885 ........................................................................................................ 83
1.2 15 november 1908: België wordt een koloniale mogendheid ...................................................... 86
2. De diplomatieke luwte na 1870 .......................................................................................................... 86
3. 1905-13: België van crisis naar crisis................................................................................................... 87
4. De spiraal van 1914 ............................................................................................................................. 88
4.1 Von schlieffen plan........................................................................................................................ 90
4.2 De spiraal van 1914: Albert I en poor little Belgium ..................................................................... 90
4.3 De Belgische regering in Le Havre ................................................................................................. 91
4.3.1 Belgische vluchtelingen in neutraal Nederland ..................................................................... 91
3
, 4.3.2 1914: Antwerpen gebombardeerd door zeppelins ................................................................ 92
4.3.3 10 okt 1914: Duitse troepen op de Grote Markt in Antwerpen ............................................ 92
5. Algemene evaluatie: 1870-1914 ......................................................................................................... 94
5.1 Herinterpretatie van de Belgische neutraliteit ............................................................................. 94
5.2 De actoren van de Belgische buitenlandse politiek ...................................................................... 94
Les 30 oktober (les 6): Geschiedenis van het Belgisch Buitenlands Beleid 1914-1934 ........................... 95
Recap vorige les ...................................................................................................................................... 95
(Extra: de weg naar 1914) ....................................................................................................................... 96
Duitse marinebouw komt “op stoom” ............................................................................................ 96
Britse zeemacht als reactie op Duitse marinebouw ....................................................................... 96
De tweede Marokkaanse crisis (1911) ................................................................................................ 97
RESULTAAT: MARINEGESPREK GROOT-BRITTANNIË-FRANKRIJK .................................................... 97
1878-1914: de “Oostelijke Kwestie” ................................................................................................... 97
Eerste balkanoorlog (1912): ................................................................................................................ 98
Tweede balkanoorlog (1913) .............................................................................................................. 98
De balkan in 1911 vergeleken met 1914 ............................................................................................ 99
............................................................................................................................................................ 99
Resultaat: bewapening en oorlogspsycho .......................................................................................... 99
Midden 1914 leek de situatie evenwel te verbeteren: ..................................................................... 100
28 juni 1914: sarajevo - stadhuis .................................................................................................. 100
De juli-crisis, 1914 ............................................................................................................................. 100
De reactie van oostenrijk-hongarije.................................................................................................. 101
De "blanco cheque" van duitsland .................................................................................................... 102
Het oostenrijkse ultimatum aan servië ............................................................................................. 102
Reactie op het ultimatum van duitsland ........................................................................................... 104
Reactie op het ultimatum van rusland.............................................................................................. 104
Reacties uit frankrijk en brittannië ................................................................................................... 104
Structuur ............................................................................................................................................... 105
VOORAF: dec. 1912, memorandum BuZa ......................................................................................... 105
Krachtlijnen in de houding van Albert I ............................................................................................ 106
1. Buitenlands beleid tijdens de Grote Oorlog ...................................................................................... 107
1.1 De Belgische regering in Le Havre ............................................................................................... 107
1.1.1 Buitenlandse zaken in Le Havre: onduidelijkheid en verwarring! ........................................ 108
1.1.2 1915: Belgische oorlogsdoelstelling: terugkeer van de in 1839 verloren
gegane gebieden ...................................................................................................................... 109
1.2 Juli 1918: Albert I laat neutraliteit varen .................................................................................... 110
2. De conferentie van versailles ............................................................................................................ 110
2.1 Verdrag van Versailles (28 juni 1919) ......................................................................................... 110
3. Na 1919: militair akkoord als pasmunt voor een economische unie ................................................ 112
3.1 Nieuwe crisis Ruhrgebied ............................................................................................................ 113
4. Een militaire bezetting in ruil voor een begrotingsevenwicht .......................................................... 114
5. Resultaat der Ruhrbezettingen: een nieuwe economisch-diplomatieke oriëntatie?......................... 114
4
