Samenvatting Historische Inleiding Privaatrecht

Historische inleiding van het privaatrecht
Inhoud
Deel 1: Techniek van het recht
 Inleiding
 Hoofdstuk 1: Romeins recht
 Archaïsch recht
 Legisactioproces
 Klassiek recht
 Formulaproces
 Naklassiek recht
 Justiniaans recht
 Hoofdstuk 2: De middeleeuwen
 Engeland in de middeleeuwen
 Common law
 Writ
 Europese continent in de middeleeuwen
 Ius commune
 Glossatoren
 Commentatoren
 Canonike recht
 Humanisten
 Natuurrecht
 Duitsland 19e eeuw
 Historische schule
 Germanisten
 Pandektisten
 PGB
 Hoofdstuk 3: Codificaties en rechtsleer
Deel 2: Relaties en risico’s
 Onderdeel 1: Contracten
 Huwelijk
 Romeins recht
 Vroege middeleeuwen
 Canoniek huwelijksrecht
 Vroegmoderne periode
 Franse revolutie
 Contracten
 Onderdeel 2: Economisch recht
 Investeren
 Faillissement
 Zakelijk recht, zekerheid en verzekeren



Samenvatting

1

,Deel 1: Techniek van het recht
Hoofdstuk 1: Inleiding
Inleiding


Wat is rechtsgeschiedenis? Bronnen van het recht
Wat is recht? Historisch gegroeid
 Recht ≠ logica
 Historisch gegroeid in interactie met Formele bronnen van het recht (= bepalen de vorm
omstandigheden (opkomst handel…)  en inhoud van rechtsregels, eigenlijke regels)
recht moet hierop inspelen  Wetgeving door machtshebbers (code civil)
 Daarom doet men aan rechtsgeschiedenis  Rechtspraak door rechters
Nut van rechtsgeschiedenis: artikels begrijpen  Rechtsleer door geleerden (ius commune,
Path dependence = blijven vasthouden aan de romeins recht)
ingeslagen weg. Gemakkelijk om iets te blijven doen  Gewoonte door maatschappij (vroege
zoals het al is middeleeuwen)
 traditie ! niet altijd zo in rechtsgeschiedenis
 Bv: azerty toetsenbord, echtscheiding
Materiële bronnen van het recht (= oorzaak,
maatschappelijke achtergrond)
 Maatschappij heeft nood aan regels
 Materiële bron  formele bron


Hoofdstuk 1: Romeins recht
Romeins recht


Waarom? Wat?

Belang formele bronnen van recht Periodes romeins recht
 Typevordering  rechtsleer   Oud romeins recht/archaïsch recht
wetgeving o Begin
Typevorderingen o -250 v. Ch
 Zonder rechters o Typevorderingen  enkele wetten
 … - 200 v. Ch  Voorklassiek recht
 Lijst met processen/oplossingen, o Take-off
niets nieuw toevoegen, gesloten o 250 v.ch – 0
systeem o Rechtsleer  enkele wetten, open
Rechtsleer procedure
 Nieuwe processen, open systeem  Klassiek recht
(flexibel), handel werd belangrijker o Hoogtepunt
Wetgeving o 0 – 250 n. Ch
 400 n. Ch o Rechtsleer  enkele wetten, open
 Legt het recht vast procedure
 Naklassiek recht
Evolutie door veranderende samenleving o Verval
 Landbouw  handel o 250 – 527
 Klein  omvangrijk, internationaal o Wetgeving  weinig rechtsleer, gesloten
procedure
Hoe beslecht een samenleving/OH  Justicianus
geschillen en wie beslist wat de regels zijn? o Kort herstel
 Rechters belangrijker: Rome,

2

, common law o 527 – 565
 Wetenschap-juristen belangrijker: o Wetgeving
middeleeuwen – 1800
 Wetgever: codificaties (ook Rome)




1. Archaïsch recht
Koningstijd & vroege republiek
600-250 v.C.
 Ongelijkheid
 Instellingen
Koning (hoofd van het leger, beslissingen
over oorlog of belastingen)
o Comitia curiata (raad
van adviseurs,
stamoudsten)
o Pontifices (priester die typevorderingen in gang houden)




 Plebejers komen in opstand
 Twaalftafelenwet




Wetgeving Typevorderingen
Vroegere republiek: twaalftafelenwet Kenmerken van het oudste romeinse recht
 Totstandkoming  Recht en religie: niet gescheiden
o Plebejers vragen om o Pontifex = beslissen wie gelijk heeft in een
rechten  geen reactie dispuut
van patriciërs  plebejers o Auguren = vogelijkers
dreigen weg te gaan (!  Men dacht dat de vogels in contact
Samenleving zonder hen stonden met de goden

3

, gaat niet, plebejers =  Goden zouden zo de toekomst
grootste deel van de tonen
bevolking (arbeid))  Auguren maken voorspellingen
o Hierdoor kregen te toch o Fas = geheime kennis over het recht waar
een aantal voorrechten de priesters over waken
(twaalftafelenwet)(bv: het  Traditie, weinig vernieuwingen
recht om naar de pontifex te (anders waren de goden boos 
gaan) harmonie bewaren)
 ius – wet  Recht en flexibiliteit: rituelen, geweld en staat
o idee van ius = ordening o ius fetiale – pater patratus = ritueel om te
van de samenleving zien of de goden akkoord zouden zijn met
o verwijst naar de rechten + een vordering
het politieke karakter o Perduellio = staatsverraad
o publiciteit (hiervoor  Straf: van het capitool worden
werden processen niet gesmeten  offer voor de goden
gepubliceerd) (idee van harmonie)
 = verzameling van regels die  Recht en religie, maar toch flexibel: mos maiorum =
publiek werd afgekondigd wat de voorouders deden
 Nog geen volledige gelijkheid: de o Enkel kennis, niet geschreven
voorrechten uit het ius civile o Bewaard door de priesters
bleven enkel voor de patriciërs o Regels, wetten, recht, traditie..
(plebejers hadden bv niet het recht  Niet geschreven, geheime kennis van de goden
om te trouwen)

Legisactioproces
= ius, maar met kenmerken fas
2 fasen
1. In iure: beide partijen verschijnen voor de pontifex en doen hun verhaal
o Maakt de situatie deel uit van het fas?  ja: legisactio proces beginnen
 Pontifex gaat na of ius civile een legisactio bevat voor het probleem
 Geen legisactio van het porbleem  einde procedure
o Eiser moet verweerder naar het forum krijgen (openbaar)
 Openbaar  uiteindelijk wordt het fas (deels) gekend door de bevolking
o Eiser en verweerder moeten plechtig uitspreken van rituele formule (om te weten aan
wiens kant de goden staan)  legisactio sensu stricto
 Legisactiones = formules die de partijen moesten uitspreken
o Zijn de goden akkoord met het proces?
 Indien fout tijdens het proces (verspreking..)  nee  geen vervolg en uitspraak
 Geen fout  ja  voor de koning
2. Apud iudicem: voor koning die optreedt als rechter
o Inhoud gaan bewijzen, verhaal doen
 Bewijs voorleggen (zowel eiser als verweerder, iedere persoon die iets beweert
moet het bewijzen) van wat in de legiactio gezegd werd (geen wijziging van
legisactio mogelijk)
o Pleidooien voor oratores (professionele redenaars  ! geen jurist)
o Rex (koning) beslist wie gelijk heeft
 Geen verweer mogelijk, enkel in de 2e fase
 Bij veroordeling: betaling van geldsom (condemnatio pecuniaria)

2. Klassiek recht

Instellingen Procedures
Koning verdwijnt  macht bij de senaat 1) Republiek (250 v.C. - 0)
(vergadering van de oudsten met politieke  2 vernieuwingen
loopbaan) o Rechtswetenschap (ontwikkeld door

4

,  Beslissingen over politiek en oorlog juristen, professoren.. gebruikt door de
praetor in het magistratenrecht)
Belangrijke figuren: o Magistratenrecht (edicten)
 Senaat Praetor neemt rol van pontifex over
 Volksvergaderingen  Reden: beperkingen legisactio
 Magistraten o Creatie praetor urbanus (= stadspraetor,
discussies tussen burgers) – praetor
Bevoegdheden toekennen aan magistraten peregrinus (= vreemdelingenpraetor, voor
 Consul (aanvoerder van het leger) alle processen waarbij een niet-romein
 Praetor betrokken is  handel)
 Aediel  Magistraat  edict  in het edict
 Quaestor wordt bekendgemaakt voor welke
 En andere (censor, pontifex) gevallen een proces gestart kan
worden  priesters maken niks
 Machtsconcentratie vermijden bekend
o Bevoegdheden verdelen o Leidt tot ius civile (= het recht van de
o Verbieden dat iemand romeinen) – ius gentium (= het recht van de
langer dan 1j dezelfde andere volkeren)
functie heeft (behalve o Magistratenrecht (ius honorarium)
pontifex en consul (5j)) o Formula-procedure
o 2 man per functie  Grote vrijheid voor de praetor
 Jong en net begonnen  laagste  Gevolgen:
functie, daarna hogerop o Ten aanzien van het edict
 Actiones honorariae: kan
aanvullen, rekken, nieuwe maken,
nieuwe rechtsmiddelen
o Ten aanzien van het oudere recht (ius civile)
 Actio weigeren (denegatio actionis)
 Waarom?
 Eiser komt niet in
aanmerking (slaaf)
 Weet dat eiser liegt
Formulaproces
Gevolgen
 Verval legisactio
 Opkomst formula
o Term formula (= klein document dat de praetor uitreikt)
o Ontstaan van deze procedure: dankzij de vreemdelingenpraetor, handel (komt uit het ius
gentium), praetor urbanus neemt over
o Slechts geleidelijk veranderingen legisactio (er kan ook een formulaproces over
onderwerpen waarvoor een legisactioproces bestaat)
o Voordeel: niet zo formalistisch, genen rituelen/plechtige handleingen, een proces kan
altijd, flexibeler
o Fas en typevorderingen verdwijnen  rechtswetenschap & magistratenrecht (= edicten
van de praetor afgelezen op het forum)
Verloop formulaproces
 Voor het proces: dagvaarding, eiser brengt zo de verweerder naar de rechtbank, via deurwaarder
 Het proces in 2 fasen
1. In iure: verschijnen voor de praetor
 Dagvaarding? (in ius vocatio)(dwang mag)
 Eerst de eiser, reactie praetor:
 Weigeren actio
 Toestaan actio
 Vervolgens verweerder, die kan:
 Verweer ten gronde voeren, naar de 2e fase



5

,  Exceptio vragen: exceptief verweerd, Formula:
een aanvulling op de eis, tegenbewijs
 Niet reageren  mag niet !  Eiser doet zijn verhaal  actio
 Praetor verleent al dan niet actio in de vorm van opgesteld = eis (bv: geen betaling)
een formula (beeld vormen van wat er aan de  Reactie verweerder: exceptio (bv:
goed nog niet ontvangen)
e
hand is)  naar de rechter in de 2 fase
 Reactie eiser: replicatio (bv:
 Litiscontestatio van zodra formula werd afspraak betalen bij bestelling i.p.v.
geschreven (hier kan niet op worden betalen bij levering)
teruggegaan): gevolgen  Reactie verweerder: duplicatio (bv:
 Gebondenheid uitspraak: gebonden aan eiser was op afspraak teruggekomen,
formula, verplicht naar 2e fase nieuwe afspraak)
 Consumerende werking: niet bij een
andere praetor voor hetzelfde geval eens er al een formula bestaat
o Exceptio rei iudicatae
2. Apud iudicem
 Partijen trekken naar de rechter (niet-jurist aangeduid door praetor  die leest formula en
vraagt partijen om bewijs te leveren
 Iedere partij moet eigen bewering bewijzen
 Acori incumbit probatio (eiser)
 Excipiendo reus fit actor (als verweerder excepties opwerpt moet hij daarvan
bewijs leveren)
 Actio in formula bewezen?  rechter gaat nog steeds oordelen over de geldigheid
(onvoldoende bewijs  geen veroordeling)
 Redenaars: zoals 2e fase legisactio (orator en later een advocatus)
 Beraadslaging en beslissing
Vergelijking legisactio & formula


Gelijkenissen Verschillen
 2 fasen in beide Legisactio Formula
processen (1e over recht, Koningstijd + vroege republiek Late republiek + vroege keizertijd
2e over feiten) Geen creativiteit mogelijk, formeel Vernieuwing mogelijk
 Redenaars (tegen de wil van de goden), strenge De praetor luistert, je mag je verhaal
 Bewijs naar 2e fase procedure, beperkt aantal processen doen en hij zal het oplossen
genomen (voorleggen) Voor elk geval mogelijk
Ritueel in 1e fase Verhaal doen voor de praetor
 Dagvaarding is
Geen verweer mogelijk, enkel in 2e Verweerder mag een verweer voeren
verantwoordelijkheid van
fase kan de verweerder iets tegen de eis van de eiser
de eiser opmerken over het bewijs
 Veroordeling; geldsom Ius cicile Praetor onderscheid ius civile en ius
 Geen hoger beroep gentium
mogelijk Voor pontifex Voor praetor  vervaardigt een edict
Voor de koning Geen koning
Fas bij legisactio Ius bij formula
Boetes van priesters indien Eiser moet zorgen dat verweerder
verweerder niet naar het forum wil meekomt, desnoods met geweld
Gesloten proces Publiek proces
Legisactio stopt bij een fout Proces bij praetor stopt niet
2) Keizertijd (principaat) – klassieke periode 0-250 n.C.
Einde republiek, keizer Augustus als belangrijke figuur, einde
macht van de senaat
 Vrijheid gaat achteruit
 Bevolking controleren  praetor als vijand
 Minder macht voor juristen en magistraten 
formulaproces verdwijnt
 Processen door ambtenaren van de keizer
Instellingen


6

,  Recht
o Wetgeving
o Rechtswetenschap
o Magistratenrecht
Achteruitgang praetor door:
 Edictium perpetuum
 Opkomst cognitio-procedure
 Keizerlijke inmenging in de rechtsspraak
 De keizerlijke rechtscreatie

3. Naklassiek recht


Wetgeving
Latere kiezertijd – Dominaat 250-527 n.C.
Keizerlijk recht (keizer gaat zelf recht maken, meer dan enkel wetgeving)
 Principaat (keizer als 1 van de senatoren)  dominaat (keizer als dominus, keizer als dictator)
 Principaat: keizer als voorzitter senaat  dominaat: keizer is wetgever
o Toenemende bureaucratisering: keizerlijke macht / keizer boven de senatoren verheven;
praetor en juristen verdwijnen
Vormen van keizerlijk recht
 Edicten (wetgeving)
 Decreten (vonnis)
 Mandaten (brieven en opdrachten)
 Rescripten (gezegeld antwoord op uw juridisch verzoek bij de keizer)

Dominaat: crisis
Rechtswetenschap & Keizerlijk rijk: crisis
 Er blijft bijkomen (edicten, mandaten...), maar er is geen archief
 Teksten uit het verleden voorleggen  kunnen juridische waarde hebben
 Geen authentieke teksten. Valse teksten
o Geen archief zorgt ervoor dat we niet weten of teksten authentiek zijn (vervalsing
mogelijk)
 Verliezen juridische waarde

Hoe oplossen? Codificatie keizerlijk recht, wetboek – Theodosius II  zekerheid
 Citeerwet: rechtswetenschap
 Codex Theodosianus: keizerlijk rijk
 Wat niet in het wetboek staat, geldt niet




4. Justiniaans recht
Justinianus 527 – 565 n.C.
2 projecten:
1. Politiek project
o Eenmaking romeinse rijk
o Theodora, belisarius, narses
o Religieuze motieven
2. Juridisch project = corpus iuris civilis, 4 wetboeken
o Codex
 Ontstaansreden

7