ORTHOPEDAGOGIE
HOOFDSTUK 1
1 Orthopedagogie als wetenschap
1.1 Wat betekent orthopedagogie?
1.1.1 Pedagogiek en pedagogie
Pedagogiek/opvoedingswetenschap: wetenschap die het opvoeden als object heeft en
waarin het denken over opvoeden centraal staat
Pedagogie: de praktijk van het opvoeden
Opvoedingsproces: ontwikkelen, leren & veranderen
o Vraagt tijd
o Geleidelijk
o Uniek via in relatie gaan van opvoedingsfiguren & kind
o In evolutie: van 1-zijdige naar meervoudige beïnvloeding (wisselwerking tss
ouders en kinderen)
o Innerlijke & uiterlijke factoren die het opvoeden beïnvloeden
Innerlijke factoren: in aanleg (erfelijik) bij de geboorte meekrijgt
Vb; IQ, erfelijke ziektes
Uiterlijke factoren: omstandigheden waarin een kind opgroeit; het milieu, de omgeving &
situatie waarin het kind zich moet ontwikkelen
Vb; cultuur, geloof, internaat, drugsmilieu
Domeinen die de relatie tijdens opvoedingsproces kenmerken
Domein 1: omgang met verantwoordelijkheid
o Sensitieve responsiviteit: gevoelig zijn aan signalen, noden en behoeften van
het kind en daar gepast op reageren
Vb: baby huilt en heeft honger -> eten geven
o Voorleven van normen, waarden
o Zelf verantwoordelijkheid opnemen
Domein 2: aandacht voor het unieke
o Niet programmeren maar ruimte voor de eigen onvoorziene weg
,Domein 3: omgang met vrijheden en beperkingen
o Grenzen: zijn belangrijk/nodig
o Grenzen nemen af naar mate kind opgroeit
1.1.2 Orthopedagogiek en orthopedagogie
Orthopedagogiek: wetenschap van het bijzonder opvoeden
o Orthos’ = ‘recht maken wat krom is gegroeid’
o Een vorm van begeleiden/opvoeden die bijstuurt wat afwijkt van de norm
Orthopedagogie: het handelen, uitvoeren, d epraktijk van wat er moet gebeuren om de
scheefgegroeide opvoedingssituatie recht te kunnen trekken
Een opvoedende spilfiguur: vertrekt vanuit de wensen en krachten van de cliënt en grijpt
pas in als de veiligheid en integriteit van mensen wordt bedreigd
1.1.3 (Ortho)Agogiek
o Pedagogiek –> kinderen/jongeren
o Ortho-agogiek –> volwassenen
Agogisch handelen: deskundig, methodisch en intentioneel omgaan met
veranderingsprocessen
1.1.3.1 Werkgebied van de orthopedagogie(k)
Opoedingsproblemen: problemen in het functioneren van de opvoedeling
Functioneringsproblemen:
Zintuiglijke functioneringsproblemen: personen die beperking ervaren op gebied van 1
of meerdere zintuigen
Vb: mensen die doof zijn, blinden
Motorische functioneringsproblemen: personen die in hun motoriek belemmerd zijn
Cognitieve functioneringsproblemen: mensen die in hun intellectuele ontwikkeling
(ernstig) belemmerd zijn
Gedrags- en emotionele functioneringsproblemen: mensen die door allerlei factoren
in conflict zijn met zichzelf en/of hun omgeving
Meervoudige functioneringsproblemen: een combinatie van de andere
functioneringsproblemen
1.2 Orthopedagogiek en maatschappijvisie
,Vermaatschappelijking van de hulpverlening: boeiend parcours dat de laatste jaren in
een stroomversenlling is gekomen, we worden als mens en burger op onze
medeverantwoordelijkheid gedrukt jegens die medeburgers die het, om welke reden
ook, moeilijk hebben in hun bestaan, in de samenleving of beiden samen
o Een samenleving die zijn geschiedenis verliest, verliest zijn identiteit
o Oorsprong van de hulpverleningsvormen: kerkelijk versus pluralistisch
o Leidt tot een evolutie in maatschappelijke visie op hulpverlening
1.2.1 Separatie
Separatie: personen met een handicap, hulpbehoevende ouderen, probleemjongeren
gescheiden worden van de samenleving
Gevolg –> vervreemding: voor een persoon, die afgezonderd van een samenleving
groeit, niet evidnet zich op een gegeven moment in de samenleving terug in te voegen
1.2.2 Integratie
Integratie: een proces van dichterbij komen
Kritiek: personen met een beperking moet zich aanpassen
1.2.3 Normalisatie
Normalisatie: het einddoel van een geslaagde integratie
Normaliseren van leefomstandigheden: alle personen met een verstandelijke
beperking moeten in leefomstandigheden worden gebracht die zo dicht mogelijk de
gewone omstandigheden van de samenleving benaderen
Normaliseren van de persoon: een positief gewaardeerde plaats in de samenleving te
verwerven en dat kan best als de persoon met een beperking zo weinig mogelijk
afwijkend gedrags stelt, zo ‘normaal’ mogelijk functioneert
Kritiek: personen met een beperking hebben beperkte handelingsbekwaamheid
1.2.4 Emancipatie
Emancipatie: het proces van vrijmaking van personen of groepen uit een toestand van
afhankelijkheid, het opheYen van vroeger beperkende maatregelen en het geven of
verkrijgen van gelijke rechten
Men spreekt liever van empowerment dan van emancipatie
To empower: verlenen van macht of kracht
, Verlenen van kracht: ondersteuning en support
Verlenen van macht: verschuiving van macht en verantwoordelijkheid van
beroepsmensen naar personen met een beperking en/of hun familie
Empowerment speelt zich af op 2 vlakken:
1. Het persoonlijk vlak: mensen nemen zelf beslissingen m.b.t hun persoonlijk
leven
2. Het politieke vlak: het beleid moet doorzichtiger worden, diensten
toegankelijker
1.2.5 Inclusie
Inclusie: insluiting van mensen met beperkingen en problemen op basis van gelijke
rechten en plichten
o Alle mensen vormen hier de samenleving
o Iedereen gezien als volwaardig burger
Voorbeeld: onderwijs waarbij kinderen en jongeren met een beperking in het regluiere
onderwijs worden opgenomen
Het volwaardig burgerschap: iedere burger ondanks een beperking of niet hoort in de
maatschappij
1.3 Verschillende begeleidingsmodellen
o Medisch model
o Sociologisch model
o Leertheoretisch model
o Psychoanalytisch model
o Humanistisch model
o Interactiemodel
o Systeemdenken
o Vormt samen een orthopedagogisch model
1.3.1 Het medisch model
Kenmerken:
o Defect/ziekte/onmogelijkheden zoeken
o Causaal-lineair denken (= oorzaak/gevolg)
o Classificeren en labelen
o Intra-individuele benadering
o Afhankelijkheidspositie tav hulpverlener
Aanpak:
o Diagnose stellen en medische behandeling opstarten
HOOFDSTUK 1
1 Orthopedagogie als wetenschap
1.1 Wat betekent orthopedagogie?
1.1.1 Pedagogiek en pedagogie
Pedagogiek/opvoedingswetenschap: wetenschap die het opvoeden als object heeft en
waarin het denken over opvoeden centraal staat
Pedagogie: de praktijk van het opvoeden
Opvoedingsproces: ontwikkelen, leren & veranderen
o Vraagt tijd
o Geleidelijk
o Uniek via in relatie gaan van opvoedingsfiguren & kind
o In evolutie: van 1-zijdige naar meervoudige beïnvloeding (wisselwerking tss
ouders en kinderen)
o Innerlijke & uiterlijke factoren die het opvoeden beïnvloeden
Innerlijke factoren: in aanleg (erfelijik) bij de geboorte meekrijgt
Vb; IQ, erfelijke ziektes
Uiterlijke factoren: omstandigheden waarin een kind opgroeit; het milieu, de omgeving &
situatie waarin het kind zich moet ontwikkelen
Vb; cultuur, geloof, internaat, drugsmilieu
Domeinen die de relatie tijdens opvoedingsproces kenmerken
Domein 1: omgang met verantwoordelijkheid
o Sensitieve responsiviteit: gevoelig zijn aan signalen, noden en behoeften van
het kind en daar gepast op reageren
Vb: baby huilt en heeft honger -> eten geven
o Voorleven van normen, waarden
o Zelf verantwoordelijkheid opnemen
Domein 2: aandacht voor het unieke
o Niet programmeren maar ruimte voor de eigen onvoorziene weg
,Domein 3: omgang met vrijheden en beperkingen
o Grenzen: zijn belangrijk/nodig
o Grenzen nemen af naar mate kind opgroeit
1.1.2 Orthopedagogiek en orthopedagogie
Orthopedagogiek: wetenschap van het bijzonder opvoeden
o Orthos’ = ‘recht maken wat krom is gegroeid’
o Een vorm van begeleiden/opvoeden die bijstuurt wat afwijkt van de norm
Orthopedagogie: het handelen, uitvoeren, d epraktijk van wat er moet gebeuren om de
scheefgegroeide opvoedingssituatie recht te kunnen trekken
Een opvoedende spilfiguur: vertrekt vanuit de wensen en krachten van de cliënt en grijpt
pas in als de veiligheid en integriteit van mensen wordt bedreigd
1.1.3 (Ortho)Agogiek
o Pedagogiek –> kinderen/jongeren
o Ortho-agogiek –> volwassenen
Agogisch handelen: deskundig, methodisch en intentioneel omgaan met
veranderingsprocessen
1.1.3.1 Werkgebied van de orthopedagogie(k)
Opoedingsproblemen: problemen in het functioneren van de opvoedeling
Functioneringsproblemen:
Zintuiglijke functioneringsproblemen: personen die beperking ervaren op gebied van 1
of meerdere zintuigen
Vb: mensen die doof zijn, blinden
Motorische functioneringsproblemen: personen die in hun motoriek belemmerd zijn
Cognitieve functioneringsproblemen: mensen die in hun intellectuele ontwikkeling
(ernstig) belemmerd zijn
Gedrags- en emotionele functioneringsproblemen: mensen die door allerlei factoren
in conflict zijn met zichzelf en/of hun omgeving
Meervoudige functioneringsproblemen: een combinatie van de andere
functioneringsproblemen
1.2 Orthopedagogiek en maatschappijvisie
,Vermaatschappelijking van de hulpverlening: boeiend parcours dat de laatste jaren in
een stroomversenlling is gekomen, we worden als mens en burger op onze
medeverantwoordelijkheid gedrukt jegens die medeburgers die het, om welke reden
ook, moeilijk hebben in hun bestaan, in de samenleving of beiden samen
o Een samenleving die zijn geschiedenis verliest, verliest zijn identiteit
o Oorsprong van de hulpverleningsvormen: kerkelijk versus pluralistisch
o Leidt tot een evolutie in maatschappelijke visie op hulpverlening
1.2.1 Separatie
Separatie: personen met een handicap, hulpbehoevende ouderen, probleemjongeren
gescheiden worden van de samenleving
Gevolg –> vervreemding: voor een persoon, die afgezonderd van een samenleving
groeit, niet evidnet zich op een gegeven moment in de samenleving terug in te voegen
1.2.2 Integratie
Integratie: een proces van dichterbij komen
Kritiek: personen met een beperking moet zich aanpassen
1.2.3 Normalisatie
Normalisatie: het einddoel van een geslaagde integratie
Normaliseren van leefomstandigheden: alle personen met een verstandelijke
beperking moeten in leefomstandigheden worden gebracht die zo dicht mogelijk de
gewone omstandigheden van de samenleving benaderen
Normaliseren van de persoon: een positief gewaardeerde plaats in de samenleving te
verwerven en dat kan best als de persoon met een beperking zo weinig mogelijk
afwijkend gedrags stelt, zo ‘normaal’ mogelijk functioneert
Kritiek: personen met een beperking hebben beperkte handelingsbekwaamheid
1.2.4 Emancipatie
Emancipatie: het proces van vrijmaking van personen of groepen uit een toestand van
afhankelijkheid, het opheYen van vroeger beperkende maatregelen en het geven of
verkrijgen van gelijke rechten
Men spreekt liever van empowerment dan van emancipatie
To empower: verlenen van macht of kracht
, Verlenen van kracht: ondersteuning en support
Verlenen van macht: verschuiving van macht en verantwoordelijkheid van
beroepsmensen naar personen met een beperking en/of hun familie
Empowerment speelt zich af op 2 vlakken:
1. Het persoonlijk vlak: mensen nemen zelf beslissingen m.b.t hun persoonlijk
leven
2. Het politieke vlak: het beleid moet doorzichtiger worden, diensten
toegankelijker
1.2.5 Inclusie
Inclusie: insluiting van mensen met beperkingen en problemen op basis van gelijke
rechten en plichten
o Alle mensen vormen hier de samenleving
o Iedereen gezien als volwaardig burger
Voorbeeld: onderwijs waarbij kinderen en jongeren met een beperking in het regluiere
onderwijs worden opgenomen
Het volwaardig burgerschap: iedere burger ondanks een beperking of niet hoort in de
maatschappij
1.3 Verschillende begeleidingsmodellen
o Medisch model
o Sociologisch model
o Leertheoretisch model
o Psychoanalytisch model
o Humanistisch model
o Interactiemodel
o Systeemdenken
o Vormt samen een orthopedagogisch model
1.3.1 Het medisch model
Kenmerken:
o Defect/ziekte/onmogelijkheden zoeken
o Causaal-lineair denken (= oorzaak/gevolg)
o Classificeren en labelen
o Intra-individuele benadering
o Afhankelijkheidspositie tav hulpverlener
Aanpak:
o Diagnose stellen en medische behandeling opstarten
