Samenvatting Mensenrechten & Sociale Rechtvaardigheid

Mensenrechten & sociale rechtvaardigheid
Hoofdstuk 1: sociale rechtvaardigheid/mensenrechten als sociaal-politiek kader voor het sociaal
werk

1. Inleiding

Rechtvaardigheid:

 = een beginsel op basis waarvan men stelt of handelingen juist en eerlijk zijn. Er zijn verschillende interpretaties over
wat nu precies rechtvaardig is, oftewel wat eerlijk en juist is.
 Sociale rechtvaardigheid gaat over visies op wat faire en rechtvaardige relaties tussen individu en samenleving zijn.
 Het concept verwijst naar het proces waardoor individuen hun rol vervullen in de samenleving en of ze krijgen waar ze
recht op hebben
 Het toewijzen van rechten en plichten m.b.t. De basisinstituties van een samenleving
o Delen in de lusten: onder welke voorwaarden kan iemand genieten van een aantal basisvoorzieningen
o Het verdelen van de lasten voor die basisinstituties (wie betaalt?)
 Wordt vaak ‘gemeten’ aan de hand van:
o De verdeling van rijkdom
o De kansen op persoonlijke ontwikkeling
o Welke sociale voordelen er zijn voor wie en onder welke voorwaarden?


Belastingsysteem Sterkste schouders, zwaarste lasten of vlaktaks? Wie betaalt belasting, waarop belasting
betalen?
Sociale zekerheidssysteem Wie geniet bescherming, onder welke voorwaarden, wie betaalt, verhouding bijdragen /
ontvangsten …
Publieke dienstverlening Wie heeft toegang, onder welke condities toegang, verplicht of vrijwillig? Maatschappelijke
kwetsbaarheid…
Arbeid Wie heeft toegang tot arbeidsmarkt, drempels naar de arbeidsmarkt, bescherming op de
arbeidsmarkt, recht op arbeid / plicht tot arbeid / arbeid als voorwaarde tot andere
voorzieningen, …
Onderwijs Basisrecht, plicht? Ongelijke toegang / slaagkansen, instrumenteel in verwerven sociale
positie
Functioneren van de markt Gelijkwaardigheid van partijen en contractvrijheid tussen partijen …

Sociale rechtvaardigheid en de rol van de overheid:

 Wat is de rol van de overheid in de realisatie van sociale rechtvaardigheid?
 Moet de overheid zich richten op burgers met de hoogste nood of op alle burgers?
 Mag de overheid een zekere wederkerigheid verwachten en ook burgers aanspreken op zijn/haar
verantwoordelijkheid?
 Wat als burgers hun verantwoordelijkheid niet nemen in de realisatie van sociale rechtvaardigheid? Mogen ze dan
gesanctioneerd worden?
 Hoe verhoudt de verantwoordelijkheid van een overheid zich tot de verantwoordelijkheid van burgers? (cf.
Samenwerkingsvormen van co-creatie en coproductie; publiek-private samenwerking; principe van ‘liberté subsidiée’)

Nieuwe rol voor overheid:

 Door erkenning van mensenrechten in de uvrm en de daaropvolgende mensenrechtenverdragen
 Er wordt een actieve tussenkomst verwacht van de overheid in de sociale verhouding
 Mensenrechten vragen het engagement van de overheid om mogelijkheidsvoorwaarden te creëren die toelaten dat
elke burger een menswaardig bestaan kan uitbouwen

1

,2. De ontwikkeling van ‘gunst’ naar ‘recht’

Paradigmashift van gunst naar recht:

Gunst Recht
 Tekortkomingen en onaangepastheid  Krachten en mogelijkheden
 Sociale controle  Emancipatie
 (overheids-)paternalisme  Gebruikersparticipatie
 Privaat  Publiek
 Selectiviteit  Universaliteit


1. Van tekortkomingen naar mogelijkheden

18de – 19de eeuw:

 Deficit-benadering: medische model
 Vertrokken vanuit tekortkomingen of beperkingen die mensen hebben
 Sociaal werk: tekortkomingen voorkomen  nadruk op: preventie, te herstellen of te compenseren
 Sociale tekortkomingen: onaangepastheid van individu/groep aan burgerlijke waarden en normen in onze samenleving
 Einde 19de eeuw:
o Onaangepastheid werd toegeschreven aan groeiende groep van mensen uit arbeidersklasse die zich
ontwikkelde in de stad
o Omstandigheden waarin ze leefden en hun morele oriëntatie maakten hen de classe dangeureuse: groep
mensen die sociale cohesie en vooruitgang in gevaar brengt door hun levenspatronen
 Om sociale onrust te vermijden werden er vanuit sw initiatieven genomen om deze groep van mensen beschaving bij te
brengen
 Beschavingsoffensief was eerst gericht op jongeren en kinderen: sw werd ingezet om de tekortkomingen van ouders te
compenseren
 Einde 19de eeuw – begin 20ste eeuw: eerste kinderwetten in belgië
o Wet op het verbod op kinderarbeid (1889)
o Wet op de kinderbescherming (1912)
o Wet op de leerplicht (1914)
 Sw kreeg een mandaat om in te grijpen op ouderlijk gedrag vanuit een corrigerende benadering:
o Ouders moesten opvoedingswaarden worden bijgebracht
o Fysieke zorg en aandacht voor hygiëne worden aangeleerd
o Zinvolle vrijetijdsbesteding voor kinderen worden aangeboden
o Voorbeeld: vakantiekolonies

Na woii:

 Ondersteunende benadering
 Vertrekpunt: mogelijkheden van mensen
 Onder impuls van emancipatiebewegingen in het sociale domein ontstaat een groeiende aandacht voor wat mensen
wel nog kunnen
 Vernieuwende initiatieven:
o Eigen kracht conferenties: jeugdzorg
o Herstelgericht werken: ggz
o Zelforganisaties: armoedebestrijding
o Kunsteducatieve en sociaal-artistieke projecten:
o  vertrekken alle vanuit talenten en mogelijkheden van mensen
 Aandacht gaat niet enkel naar individuele aanpak van sociale noden en problemen, maar er wordt ook gezocht naar
antwoorden op structurele problemen die mensen belemmeren deel te nemen aan de samenleving (bijvoorbeeld:
inclusief onderwijs –> school past haar structuren aan)

2

,Doen we nooit meer iets met tekorten?

 Leeft nog steeds
 Nudging bij mensen in armoede:
o Duwtje geven
o Positief stimuleren
o Mensen stimuleren de juiste keuze te maken

2. Van sociale controle naar emancipatie

18de – 19de eeuw:

 Maatregelen zijn nodig om de sociale orde te garanderen:
o Heropvoedingsmaatregelen
o Beschavingsinitiatieven
o …
 Doel sociaal werk = sociale controle, realisatie sociale cohesie
 Landloperkolonies: her-integreren van landlopers en bedelaars op de arbeidsmarkt en in de samenleving, bedelaars
waren gevaar voor samenleving, op deze manier kon het sociaal werk ze controleren
 Sociale controle-logica:
o Instrumentalisering: sociaal werk werd ook ingezet tot de realisatie van doelen die gelegen zijn buiten haar
eigen praktijk

Na woii:

 Sociaal werk gaat meer en meer eigen doelstellingen formuleren
 Emanicaptie
 Maatschappelijke contestatiebeweging (jaren ’60): alles in vraag stellen
 Doel sociaal werk = bijdragen aan het opheffen van die oorzaken die maken dat mensen niet tot hun recht komen
 Verschuiving van verticale ondersteuningsrelaties naar horizontale ondersteuningsrelaties  meer gelijke
omgangspatronen
 Ruimte voor tegensprekelijkheid in het sociaal werk
 Emancipatie is contextueel en persoonsgebonden: de inhoud ervan moet vorm krijgen in onderhandeling tussen sociaal
werker en gebruiker  in deze open benadering fungeert het sociaal werk als sociaal-politiek forum
 Sociaal werk dient bij te dragen tot de kritische analyse van machtsrelaties in de samenleving en via sociale actie tot
wijziging van deze machtsrelaties te komen in de richting van een groter respect voor de menselijke waardigheid van
burgers

Spanningsveld sociaal controlerend – emanciperend:

 Nooit eenzijdig 1 van de 2
 Ten tijde van de industrialisering: ook emanciperende tendensen te bespeuren (kerkelijke initiatieven of filantropische
weldoeners)
 Na woii: nog steeds controlerende logica’s
 Sociaal werk stelt zelf vaak emanciperend te zijn, terwijl de doelgroep het sociaal werk als controlerend typeert
 Dubbel karakter  ambiguïteit
 Tegelijk controlerend en emanciperend
 Voorbeeld: sociale huisvesting:
o Recht op wonen: burgers voorzien in hun materiële basisbehoeften (emancipatie)
o Verantwoordelijkheid om Nederlandse taal te leren als middel tot sociale integratie (sociale controle)

3. Van paternalisme naar gebruikersparticipatie

18de – 19de eeuw:


3

,  Paternalistische visie:
o Sociaal werker wordt gezien als de expert (beschavingsoffensief: sociaal werkers als vertegenwoordiger van
het moreel superieure)
o Cliënten worden gezien als objecten van zorg, zij moeten adviezen opvolgen en interventies ondergaan die
sociaal werkers ontwikkelen
 Aanbodsgerichte logica: cliënt dient zich in te passen in de structuren die het sociaal werk ontwikkelde, gebaseerd op
de expertenstatus die het sociaal werk claimt te hebben

Na woii:

 Recht op zelfbeschikking
 Belang van mede-actorschap van cliënten
 Participatieve benadering / democratische welzijnsbenadering:
o Sociaal werkt wordt een dialogische praktijk
o Cliënten worden geacht zelf in staat te zijn hun wensen, belangen of problemen te articuleren en
aangrijpingspunten te formuleren voor het oplossen van deze problemen
o Van een aanbodgestuurde praktijk naar een vraaggerichte praktijk
o Machtsrelatie is geen eenrichtingsverkeer meer maar een kenmerk van elke relatie tussen gebruiker en sociaal
werker waarbij beide partijen de mogelijkheid bezitten deze relatie te beïnvloeden

Participatieve benadering respectvoller?

 Het gebrek aan een zorgvraag betekent niet per definitie dat er geen zorgbehoefte is
 Groep zorgvragers dreigt door de mazen van het net te vallen als gevolg van de afwezigheid van een hulpvraag
 Van hieruit ontwikkelen zich nieuwe vormen van paternalisme:
o Bemoeizorg: waarbij aanklampende hulpverlening wordt verleend aan mensen met een zorgnood die de weg
naar reguliere hulpverlening niet vinden

4. Van privaat naar publiek

18de – 19de eeuw:

 Ontstaan sociaal werk vanuit caritas en filantropie (= private actoren)
 Deze praktijken werden getypeerd vanuit hun gunstkarakter
 Zorgbehoeftige burgers waren afhankelijk van de goodwill van medeburgers om zorgverlening te krijgen

Na woii:

 Overheid ging deze private initiatieven ondersteunen
 Er ontwikkelde zich een verzorgingsstaat waarbij de overheid een sturende rol kreeg
 Verschuivingsbeweging:
o Van private naar publieke sfeer
o Van gunstkarakter naar streven naar sociale gelijkheid en rechtvaardigheid
 Groeiende erkenning en verankering van mensenrechten door de overheid
 Uitbouw van sociale, culturele en economische grondrechten grote impact op sociaal werk
 1976: ocmw-wet:
o Elke persoon heeft recht op maatschappelijke dienstverlening. Deze heeft tot doel eenieder in de mogelijkheid
te stellen een leven te leiden dat beantwoordt aan de menselijke waardigheid.
o Hierdoor werden ook sociale rechten een afdwingbaar recht en werd er een hefboom in het leven geroepen
die de mogelijkheidsvoorwaarden moet scheppen om een menswaardig bestaan te leven
o Deze sociale grondrechten werden in belgië verder verankerd in de grondwet in art. 23 in 1994

Gunstkarakter verdwenen?

 Neen:

4