HISTORISCHE KRITIEK
Inhoud
Hoofdstuk 1: De notie bron.................................................................................................5
1.1 Bronnen: bewuste creaties?.......................................................................................5
1.2 DE vORMEIGENSCHAPPEN: geschreven en ongeschreven bronnen...........................6
1.2.1. Geschreven bronnen:.........................................................................................6
1.2.2. ONGESCHREVEN BRONNEN................................................................................7
Hoofdstuk 2: ONDERSCHEID TUSSEN BRON EN HISTORISCH WERK....................................7
Hoofdstuk 3: de evolutie van bronnentypes en hun complementariteit..............................8
3.1 SCHRIFT EN ALFABET.................................................................................................8
3.2 DE DRUKPERS EN UITDIEPING....................................................................................9
3.3 WOORD EN BEELD..................................................................................................... 9
3.4 MONDELINGE BRONNEN: ORALE OVERLEVERING EN ORALE GESCHIEDENIS...........10
Hoofdstuk 4: de Impact van communicatie- en inforamtietechnologie op de product van
bronnen............................................................................................................................ 11
4.1 SNELHEID EN KWALITEIT VAN DE OVERDRACHT......................................................11
EERSTE FASE: TE VOET, VÓÓR HET GEBRUIK VAN HET PAARD...................................11
TWEEDE FASE: GEBRUIK VAN HET PAARD..................................................................11
DERDE FASE: MECHANISCHE MEDIA (VAN TREIN NAAR TOT ELEKTRONIKA)...............11
4.2 FUNCTIES VAN DE COMMUNICATIEMEDIA................................................................11
4.3 IMPACT VAN DE COMMUNICATIE IN DE HUIDIGE SAMENLEVING..............................13
DE WERELD VAN DE COMMUNICATIE: A GLOBAL VILLAGE?........................................13
DE IMPACT VAN DE COMMUNICATIEMEDIA: NAAR EEN COLLECTIEF GEHEUGEN EN DE
VERLEIDING VAN DE MANIPULATIE.............................................................................13
4.4 KORTSLUITINGEN IN DE INFORMATIESTROOM.........................................................14
Hoofdstuk 5: STOCKEREN EN PRODUCEREN VAN INFORMATIE.........................................14
5.1 WAAROM BRONNEN BEWAREN?..............................................................................14
5.2 WAAROM GINGEN ZOVEEL BRONNEN VERLOREN?..................................................15
5.3 TOENAME VAN HET BRONNENBESTAND..................................................................15
5.4 CONSULTEERBAARHEID VAN DE BRONNEN.............................................................15
5.5 WAAR WORDEN BRONNEN BEWAARD?....................................................................16
5.6 DE BEWAARPLAATS VAN DE ARCHIVALIA IS NIET ONSCHULDIG..............................17
5.7 HET uitgeven VAN HISTORISCHE BRONNEN.............................................................17
Hoofdstuk 1: DE VELE VORMEN VAN VERVALSING............................................................18
1.1 TOTAAL ONBETWISTE BRONNEN.............................................................................18
1.2 INTELLECTUEEL FALSUM.......................................................................................... 18
1.3 MATERIAAL FALSUM................................................................................................. 18
1
, 1.4 PASTICHE................................................................................................................. 18
1.5 KOPIE....................................................................................................................... 19
Hoofdstuk 2: HET VERVALSEN VAN DE FALSARIS..............................................................19
Hoofdstuk 3: De hulp- en partnerwetenschappen van de geschiedenis............................20
3.1 PALEOGRAFIE........................................................................................................... 20
3.2 DIPLOMATIEK........................................................................................................... 21
3.3 ARCHEOLOGIE......................................................................................................... 21
VAN ANTIQUARISCHE INTRESSE TOT WETENSCHAP...................................................21
PROSPECTIE................................................................................................................ 22
OPGRAVING VAN DE SITES EN INTERPRETATIE VAN VONDSTEN EN BEVINDINGEN.....23
DATERING VAN DE GEGEVENS....................................................................................23
3.4 STATISTIEK............................................................................................................... 24
DOEL.......................................................................................................................... 24
METHODE................................................................................................................... 24
De kwantitatieve geschiedschrijving..........................................................................25
3.5 ANDERE HULPWETENSCHAPPEN EN TECHNIEKEN....................................................25
Hoofdstuk 1: KRITISCHE DIAGNOSE VAN DE INDIVIDUELE BRON......................................27
1.1 HERSTELLINGSKRITIEK OF TEKSTKRITIEK.................................................................27
DIVERSE VORMEN VAN DE TEKSTTRADITIE.................................................................27
TECHNIEK VAN DE HERSTELLINGSKRITIEK..................................................................28
KRITIEK OP DE METHODE-LACHMANN.........................................................................29
CORRECTIE EN HAAR GRENZEN EN TOEKOMST..........................................................30
KRITISCH APPARAAT................................................................................................... 30
1.2 OORSPONGSKRITIEK................................................................................................ 30
1.3 ONTLENINGSKRITIEK OF OORSPRONKELIJKHEIDSKRITIEK........................................31
1.4 INTERPRETATIEKRITIEK............................................................................................ 31
1.5 GEZAGSKRITIEK....................................................................................................... 32
1.6 BEVOEGDHEIDSKRITIEK........................................................................................... 32
NAUWKEURIGHEID VAN DE WAARNEMING..................................................................32
BEGRIJPEN VAN DE FEITEN......................................................................................... 33
Psychologische factoren............................................................................................. 33
1.7 RECHTZINNIGHEIDSKRITIEK.....................................................................................34
FEITEN VERDRAAIEN OF VERZWIJGEN........................................................................34
OPZETTELIJKE EN ONOPZETTELIJKE GETUIGENISSEN..................................................34
ONTMASKERING VAN DE VERDRAAIING......................................................................34
Hoofdstuk 2: KRITISCHE JUXTAPOSITIE.............................................................................35
2.1 CONFrontATIE VAN DE GETUIGENISSEN: RELATICITEIT VAN DE FORMELE REGELS,
DE CASUS WATERGATE................................................................................................. 35
2
, MYTHE VAN DE UNANIMITEIT......................................................................................36
DE MEERDERHEID KRIJGT ONGELIUJK; WOORD TEGEN WOORD: EEN ONOPLOSBARE
PATSTELLING?............................................................................................................ 36
HARD BEWIJS.............................................................................................................. 36
2.2 REDENERINGEN IN HET POSITIEVE...........................................................................37
ANALOGISCHE INDUCTIE............................................................................................ 37
REDENERING MET HYPOTHESEN.................................................................................37
FALSIFICATIETECHNIEK............................................................................................... 37
WAARSCHIJNLIJKHEIDSREDENERING...........................................................................38
TEGENFEITELIJKE REDENERING (COUNTER REASONING)............................................38
2.3 REDENERINGEN IN HET NEGATIEVE: HET ZWIJGEN VAN DE BRON...........................39
Hoofdstuk 3: DE FEITEN: BOUWSTOFFEN VOOR DE HISTORICUS......................................39
3.1 ZIJN FEITEN EENMALIG OF RECURRENT?..................................................................39
3.2 GROTE EN BANALE FEITEN EN HUN KENBAARHEID..................................................40
3.3 HARDE FEITEN EN OPINIES......................................................................................40
VAN MENTALITEITSGESCHIEDENIS NAAR GESCHIEDENIS VAN DE REPRESENTATIE....40
OPINIES, GERUCHTEN EN LEGENDEN.........................................................................41
DE SPAGAAT VD EIGENTIJDSE GESCHIEDENIS............................................................42
Hoofdstuk 1: verklaren en beschrijven..............................................................................44
1.1 de ongrijpbare oorzaak............................................................................................ 44
een systematische aanpak van oorzakelijkheid..........................................................44
1.2 De hermeneutiek: begrijpen en beschrijven............................................................44
De zoektocht naar de wetten van de geschiedenis.....................................................45
Hoofdstuk 2: de wortels van de West-Europese geschiedschrijving: religie en staat........45
2.1 Het Opperwezen en heilsplan..................................................................................45
2.2 secularisering en staat............................................................................................. 45
2.3 christelijke wereldopvatting.....................................................................................45
2.4 De ontwikkeling van de kritische zin........................................................................46
2.5 Eurocentrisme en kosmopolitisme...........................................................................46
Hoofdstuk 3: Vaktechniek, professionalisering en atomisering.........................................46
3.1 Een tijdperk van snelle en maatschappelijke verandering.......................................46
3.2 van verlichting naar romantiek................................................................................47
3.3 Ranke en het Positivisme-historisme.......................................................................47
3.4 Methodenstreit........................................................................................................ 47
Hoofdstuk 4: Structuur en actie, collectief en individu, harmonie en conflict: in dialoog
met de sociale wetenschappen......................................................................................... 47
Ontwikkeling van sociale wetenschappen..................................................................47
specialisatie en interdisciplinariteit............................................................................48
spanningsvelden in sociale wetenschappen...............................................................48
3
, 4.1 Marx: het productieverhoudingen en klasse............................................................48
Dialectische methode................................................................................................. 48
Productieverhoudingen en economische structuren...................................................49
Klassen en klassenstrijd.............................................................................................. 49
productiewijzen.......................................................................................................... 49
De infrastructuur en de bovenbouw...........................................................................49
Toepassing op de geschiedenis..................................................................................49
Invloed en kritiek........................................................................................................ 49
4.2 DurkHeim: Gemeenschap en collectief bewustzijn..................................................50
Sociale feiten.............................................................................................................. 50
collectief bewustzijn................................................................................................... 50
anomie en sociale integratie......................................................................................50
de invloed op de sociologie en historische wetenschappen........................................50
Hoofdstuk 5: Geschiedschrijving en sociale wetenschappen sinds de Annales-school......52
5.1 een revolutionaire paradigmawissel in de historiografie: het ontstaan van de
Annales-school............................................................................................................... 52
5.2 De pioniersgeneratie van de Annales-school...........................................................52
Kritiek en invloed........................................................................................................ 52
5.3 De tweede generatie: structuralisme en kwantitatieve economische geschiedenis.54
5.4 De opkomst van de mentaliteitsgeschiedenis, historische antropologie en
microstoria..................................................................................................................... 54
Historische antropologie............................................................................................. 54
Invloed en doorwerking.............................................................................................. 55
5.5 de Ecologische geschiedenis...................................................................................55
Ecologische geschiedenis en de Annales school.........................................................55
de mens en natuurlijke evenwichten..........................................................................56
Hoofdstuk 6: Oude en nieuwe discussies, verder theoretische ontwikkelingen.................56
6.1 Elites en volk, evoluties en revoluties, staatsvorming en legitimiteit.......................56
6.3 Godsdienst als een factor........................................................................................57
4
Inhoud
Hoofdstuk 1: De notie bron.................................................................................................5
1.1 Bronnen: bewuste creaties?.......................................................................................5
1.2 DE vORMEIGENSCHAPPEN: geschreven en ongeschreven bronnen...........................6
1.2.1. Geschreven bronnen:.........................................................................................6
1.2.2. ONGESCHREVEN BRONNEN................................................................................7
Hoofdstuk 2: ONDERSCHEID TUSSEN BRON EN HISTORISCH WERK....................................7
Hoofdstuk 3: de evolutie van bronnentypes en hun complementariteit..............................8
3.1 SCHRIFT EN ALFABET.................................................................................................8
3.2 DE DRUKPERS EN UITDIEPING....................................................................................9
3.3 WOORD EN BEELD..................................................................................................... 9
3.4 MONDELINGE BRONNEN: ORALE OVERLEVERING EN ORALE GESCHIEDENIS...........10
Hoofdstuk 4: de Impact van communicatie- en inforamtietechnologie op de product van
bronnen............................................................................................................................ 11
4.1 SNELHEID EN KWALITEIT VAN DE OVERDRACHT......................................................11
EERSTE FASE: TE VOET, VÓÓR HET GEBRUIK VAN HET PAARD...................................11
TWEEDE FASE: GEBRUIK VAN HET PAARD..................................................................11
DERDE FASE: MECHANISCHE MEDIA (VAN TREIN NAAR TOT ELEKTRONIKA)...............11
4.2 FUNCTIES VAN DE COMMUNICATIEMEDIA................................................................11
4.3 IMPACT VAN DE COMMUNICATIE IN DE HUIDIGE SAMENLEVING..............................13
DE WERELD VAN DE COMMUNICATIE: A GLOBAL VILLAGE?........................................13
DE IMPACT VAN DE COMMUNICATIEMEDIA: NAAR EEN COLLECTIEF GEHEUGEN EN DE
VERLEIDING VAN DE MANIPULATIE.............................................................................13
4.4 KORTSLUITINGEN IN DE INFORMATIESTROOM.........................................................14
Hoofdstuk 5: STOCKEREN EN PRODUCEREN VAN INFORMATIE.........................................14
5.1 WAAROM BRONNEN BEWAREN?..............................................................................14
5.2 WAAROM GINGEN ZOVEEL BRONNEN VERLOREN?..................................................15
5.3 TOENAME VAN HET BRONNENBESTAND..................................................................15
5.4 CONSULTEERBAARHEID VAN DE BRONNEN.............................................................15
5.5 WAAR WORDEN BRONNEN BEWAARD?....................................................................16
5.6 DE BEWAARPLAATS VAN DE ARCHIVALIA IS NIET ONSCHULDIG..............................17
5.7 HET uitgeven VAN HISTORISCHE BRONNEN.............................................................17
Hoofdstuk 1: DE VELE VORMEN VAN VERVALSING............................................................18
1.1 TOTAAL ONBETWISTE BRONNEN.............................................................................18
1.2 INTELLECTUEEL FALSUM.......................................................................................... 18
1.3 MATERIAAL FALSUM................................................................................................. 18
1
, 1.4 PASTICHE................................................................................................................. 18
1.5 KOPIE....................................................................................................................... 19
Hoofdstuk 2: HET VERVALSEN VAN DE FALSARIS..............................................................19
Hoofdstuk 3: De hulp- en partnerwetenschappen van de geschiedenis............................20
3.1 PALEOGRAFIE........................................................................................................... 20
3.2 DIPLOMATIEK........................................................................................................... 21
3.3 ARCHEOLOGIE......................................................................................................... 21
VAN ANTIQUARISCHE INTRESSE TOT WETENSCHAP...................................................21
PROSPECTIE................................................................................................................ 22
OPGRAVING VAN DE SITES EN INTERPRETATIE VAN VONDSTEN EN BEVINDINGEN.....23
DATERING VAN DE GEGEVENS....................................................................................23
3.4 STATISTIEK............................................................................................................... 24
DOEL.......................................................................................................................... 24
METHODE................................................................................................................... 24
De kwantitatieve geschiedschrijving..........................................................................25
3.5 ANDERE HULPWETENSCHAPPEN EN TECHNIEKEN....................................................25
Hoofdstuk 1: KRITISCHE DIAGNOSE VAN DE INDIVIDUELE BRON......................................27
1.1 HERSTELLINGSKRITIEK OF TEKSTKRITIEK.................................................................27
DIVERSE VORMEN VAN DE TEKSTTRADITIE.................................................................27
TECHNIEK VAN DE HERSTELLINGSKRITIEK..................................................................28
KRITIEK OP DE METHODE-LACHMANN.........................................................................29
CORRECTIE EN HAAR GRENZEN EN TOEKOMST..........................................................30
KRITISCH APPARAAT................................................................................................... 30
1.2 OORSPONGSKRITIEK................................................................................................ 30
1.3 ONTLENINGSKRITIEK OF OORSPRONKELIJKHEIDSKRITIEK........................................31
1.4 INTERPRETATIEKRITIEK............................................................................................ 31
1.5 GEZAGSKRITIEK....................................................................................................... 32
1.6 BEVOEGDHEIDSKRITIEK........................................................................................... 32
NAUWKEURIGHEID VAN DE WAARNEMING..................................................................32
BEGRIJPEN VAN DE FEITEN......................................................................................... 33
Psychologische factoren............................................................................................. 33
1.7 RECHTZINNIGHEIDSKRITIEK.....................................................................................34
FEITEN VERDRAAIEN OF VERZWIJGEN........................................................................34
OPZETTELIJKE EN ONOPZETTELIJKE GETUIGENISSEN..................................................34
ONTMASKERING VAN DE VERDRAAIING......................................................................34
Hoofdstuk 2: KRITISCHE JUXTAPOSITIE.............................................................................35
2.1 CONFrontATIE VAN DE GETUIGENISSEN: RELATICITEIT VAN DE FORMELE REGELS,
DE CASUS WATERGATE................................................................................................. 35
2
, MYTHE VAN DE UNANIMITEIT......................................................................................36
DE MEERDERHEID KRIJGT ONGELIUJK; WOORD TEGEN WOORD: EEN ONOPLOSBARE
PATSTELLING?............................................................................................................ 36
HARD BEWIJS.............................................................................................................. 36
2.2 REDENERINGEN IN HET POSITIEVE...........................................................................37
ANALOGISCHE INDUCTIE............................................................................................ 37
REDENERING MET HYPOTHESEN.................................................................................37
FALSIFICATIETECHNIEK............................................................................................... 37
WAARSCHIJNLIJKHEIDSREDENERING...........................................................................38
TEGENFEITELIJKE REDENERING (COUNTER REASONING)............................................38
2.3 REDENERINGEN IN HET NEGATIEVE: HET ZWIJGEN VAN DE BRON...........................39
Hoofdstuk 3: DE FEITEN: BOUWSTOFFEN VOOR DE HISTORICUS......................................39
3.1 ZIJN FEITEN EENMALIG OF RECURRENT?..................................................................39
3.2 GROTE EN BANALE FEITEN EN HUN KENBAARHEID..................................................40
3.3 HARDE FEITEN EN OPINIES......................................................................................40
VAN MENTALITEITSGESCHIEDENIS NAAR GESCHIEDENIS VAN DE REPRESENTATIE....40
OPINIES, GERUCHTEN EN LEGENDEN.........................................................................41
DE SPAGAAT VD EIGENTIJDSE GESCHIEDENIS............................................................42
Hoofdstuk 1: verklaren en beschrijven..............................................................................44
1.1 de ongrijpbare oorzaak............................................................................................ 44
een systematische aanpak van oorzakelijkheid..........................................................44
1.2 De hermeneutiek: begrijpen en beschrijven............................................................44
De zoektocht naar de wetten van de geschiedenis.....................................................45
Hoofdstuk 2: de wortels van de West-Europese geschiedschrijving: religie en staat........45
2.1 Het Opperwezen en heilsplan..................................................................................45
2.2 secularisering en staat............................................................................................. 45
2.3 christelijke wereldopvatting.....................................................................................45
2.4 De ontwikkeling van de kritische zin........................................................................46
2.5 Eurocentrisme en kosmopolitisme...........................................................................46
Hoofdstuk 3: Vaktechniek, professionalisering en atomisering.........................................46
3.1 Een tijdperk van snelle en maatschappelijke verandering.......................................46
3.2 van verlichting naar romantiek................................................................................47
3.3 Ranke en het Positivisme-historisme.......................................................................47
3.4 Methodenstreit........................................................................................................ 47
Hoofdstuk 4: Structuur en actie, collectief en individu, harmonie en conflict: in dialoog
met de sociale wetenschappen......................................................................................... 47
Ontwikkeling van sociale wetenschappen..................................................................47
specialisatie en interdisciplinariteit............................................................................48
spanningsvelden in sociale wetenschappen...............................................................48
3
, 4.1 Marx: het productieverhoudingen en klasse............................................................48
Dialectische methode................................................................................................. 48
Productieverhoudingen en economische structuren...................................................49
Klassen en klassenstrijd.............................................................................................. 49
productiewijzen.......................................................................................................... 49
De infrastructuur en de bovenbouw...........................................................................49
Toepassing op de geschiedenis..................................................................................49
Invloed en kritiek........................................................................................................ 49
4.2 DurkHeim: Gemeenschap en collectief bewustzijn..................................................50
Sociale feiten.............................................................................................................. 50
collectief bewustzijn................................................................................................... 50
anomie en sociale integratie......................................................................................50
de invloed op de sociologie en historische wetenschappen........................................50
Hoofdstuk 5: Geschiedschrijving en sociale wetenschappen sinds de Annales-school......52
5.1 een revolutionaire paradigmawissel in de historiografie: het ontstaan van de
Annales-school............................................................................................................... 52
5.2 De pioniersgeneratie van de Annales-school...........................................................52
Kritiek en invloed........................................................................................................ 52
5.3 De tweede generatie: structuralisme en kwantitatieve economische geschiedenis.54
5.4 De opkomst van de mentaliteitsgeschiedenis, historische antropologie en
microstoria..................................................................................................................... 54
Historische antropologie............................................................................................. 54
Invloed en doorwerking.............................................................................................. 55
5.5 de Ecologische geschiedenis...................................................................................55
Ecologische geschiedenis en de Annales school.........................................................55
de mens en natuurlijke evenwichten..........................................................................56
Hoofdstuk 6: Oude en nieuwe discussies, verder theoretische ontwikkelingen.................56
6.1 Elites en volk, evoluties en revoluties, staatsvorming en legitimiteit.......................56
6.3 Godsdienst als een factor........................................................................................57
4
