Anders kijken
Theorie en praktijk van de systeembenadering
Geschreven door Joop Willemse.
3e druk
Inhoud
Hoofdstuk 2 Het systeembegrip en de belangrijkste kenmerken van open systemen...........................2
Hoofdstuk 3 Over de onmogelijkheid om niet te communiceren...........................................................6
Hoofdstuk 4 De twee aspecten van de communicatie: het inhouds- en het betrekkingsaspect............7
Hoofdstuk 5 De verwarringen tussen het inhouds- en het betrekkingsaspect.....................................10
Hoofdstuk 6 De interpunctie van de interactie.....................................................................................12
Hoofdstuk 7 Analoge en digitale communicatie...................................................................................15
Hoofdstuk 8 Complementaire en symmetrische interactie..................................................................18
Hoofdstuk 10 Gezinssystemen.............................................................................................................20
Hoofdstuk 12 De organisatie als systeem.............................................................................................25
Hoofdstuk 13 De systeembenadering en het werken in de wijk...........................................................32
,Hoofdstuk 2 Het systeembegrip en de belangrijkste kenmerken van
open systemen
2.1 Het begrip systeem; een definitie
Systeem= samenstel van elementen en van betrekkingen tussen die elementen, dat als geheel
functioneert door de onderlinge afhankelijkheid van de elementen en dat voor de betrokken
elementen bepaalde functies vervult.
-Onderlinge relaties vormen het wezen van het systeem.
-Hart van systeem wordt gevormd door de betrekkingen die individuen onderling met elkaar
onderhouden.
-Heeft een structuur.
2.2 Niveaus waarop systemen en hun delen geformuleerd kunnen worden
Niveau= niveaus waarop systemen en hun delen worden geformuleerd, variëren van situatie tot
situatie en worden in eerste instantie bepaald door belangstelling en behoefte van degene die het
systeem beschrijft/bestudeert.
Flexibele karakter van systeembegrip zorgt ervoor dat de gebruiker het niveau waarop hij het
systeem definieert zelf mag bepalen.
De gebruiker mag zelf de keuze maken met betrekking tot de vraag wat hij als systeem/delen van
het systeem beschouwd.
2.3 Het tijdselement
Tijd= een systeem heeft altijd een zekere wordingsgeschiedenis die een bepaalde tijdsduur
impliceert.
Een groep mensen die op geen enkele manier bij elkaar betrokken zijn vormt geen systeem.
Voor een systeem zijn een bepaalde onderlinge afhankelijkheid en een bepaalde onderlinge
structuur nodig. De totstandkoming van deze afhankelijkheid en structuur vraagt een zekere tijd.
Het is niet zo dat goede relaties en een zekere onderlinge betrokkenheid noodzakelijke
voorwaarden zijn om van een systeem te kunnen spreken, ook groepen met slechte onderlinge
relaties en veel interne spanningen dienen als systemen te worden aangemerkt.
2.4 Totaliteit of systeemsamenhang
Totaliteit of systeemsamenhang= als er een verandering optreedt in een deel van het systeem,
dat zijn weerslag heeft op het gehele systeem en dat deze verandering ook veranderingen teweeg
zal brengen in alle andere delen van het systeem.
Bij dit systeembegrip hangt alles met alles samen.
-Leden van het systeem zijn door onzichtbare banden met elkaar verbonden.
-Bij fusies van teams, afdelingen of van hele organisaties vindt ook een grote verandering in het
systeem plaats.
2.5 Niet-optelbaarheid
Niet-optelbaarheid= met eventuele optelling van de delen niet het wezen van de zaak wordt
gezien en begrepen, aangezien dat wezen ligt op het niveau van het systeem als geheel en niet op
het niveau van (de optelling van) de delen. Niet-optelbaarheid verwijst naar het karakter en de
eigenschappen van het systeem die niet herleid kunnen worden tot de eigenschappen van de
individuele leden van het systeem, omdat het om eigenschappen gaat van ‘het systeem als
zodanig’, het systeem als geheel.
-Het geheel is meer dan de som der delen.
-Met een opsomming of inventarisatie van de verschillende onderdelen die deel uitmaken van het
systeem kan het wezen van dit soort systeemeigenschappen niet worden gevat.
Een relatiestructuur kan ook gekarakteriseerd worden door een wankel evenwicht> hierin
verondersteld het gedrag van de één de ander en andersom: man en vrouw die afspreken nooit
naar hoogtes te gaan of naar kleine ruimtes, omdat de vrouw daar een fobie voor heeft en de man
hoogtevrees heeft.
,
, 2.6 Subsysteem
Subsysteem= willekeurige samenstelling van twee of meer leden van het systeem.
-Op basis van zelfgekozen en, in de gegeven situatie, relevante criteria kan men bepaalde
subsystemen onderscheiden in de systemen waarmee men te maken heeft. De systeemtheorie
biedt de gebruiker hierin alle ruimte. Deze ruimte wordt goed gebruikt indien de indelingcriteria
relevant zijn en de indeling in subsystemen een beter inzicht in het systeem biedt.
2.7 Coalitie
Coalitie= subsysteem van twee of meer leden van het systeem dat wordt gekenmerkt door
gemeenschappelijke intenties en belangen en door gemeenschappelijke inspanningen om deze
intenties te verwezenlijken.
-Krachten bundelen en elkaar steunen.
-Samenwerking voor goede en nastrevenswaardige doelen.
2.8 Homeostase
Homeostase= van sociaal systeem is toestand van dynamisch evenwicht die gekenmerkt wordt
door veelvuldige onderlinge afhankelijke acties van de leden van het systeem, die erop gericht zijn
de doelen of normen die voor het betreffende systeem gelden, te realiseren.
Begrip impliceert dus trouw aan een norm en veronderstelt de samenwerking met betrekking tot
het realiseren van die norm, en het vermogen van het systeem om ondanks veranderende interne
en externe omstandigheden met enig improviseren de norm als uitgangspunt vast te houden.
-Dynamisch evenwicht met betrekking tot een norm.
-Normen die richting geven aan homeostatische processen zijn niet altijd normen die betrekking
hebben op maatschappelijke wenselijke waarden of doelen.
Homeostase kan in twee betekenissen worden gebruikt:
1. Vasthoudendheid aan de norm en handhaving daarvan> wordt hier gebruikt.
2. Flexibiliteit, aanpassingsbereidheid en veerkrachtige respons van het systeem op de omgeving>
hiervoor is een nieuw begrip gemaakt: lenigheid van het systeem.
2.9 Lenigheid van het systeem
Lenigheid van het systeem= vermogen van het systeem om zich aan te passen aan ingrijpende
veranderingen die binnen of buiten het systeem plaatsvinden, waarbij bepaalde normen, die tot
dan toe aan het reilen en zeilen van het systeem richting gaven, worden losgelaten en waarbij naar
een volstrekt nieuw evenwicht wordt gezocht.
2.10 De omgeving van het systeem
Omgeving van bepaald systeem in het samenstel:
Van alle objecten buiten het systeem die, wanneer hun kenmerken veranderen, van invloed
zijn op dat systeem.
Van alle elementen buiten het systeem waarvan de kenmerken worden veranderd door het
gedrag van dat systeem.
-Systeem en omgeving beïnvloeden elkaar wederzijds.
Sprake van open en gesloten systemen:
Gesloten systemen> alleen mogelijk in laboratorium, alleen hier kan men systeem isoleren
van omgeving.
Open systemen> sociale systemen zijn per definitie open systemen.
o Grens tussen systeem en omgeving is soms niet duidelijk te trekken.
o Metasysteem= omvattend systeem op een hoger abstractieniveau, dat zowel het
systeem als zijn omgeving omvat.
2.11 Het proces van input, throughput en output van energie en informatie
Het systeem is tot nu toe beschreven als structuur, maar het kan ook worden gezien als proces.
Wanneer men dat doet, komen de begrippen input, throughput en output naar voren.
2.11.1 Input
Het invoeren van grondstoffen en informatie vanuit de omgeving. Wordt gedaan in open systemen.
Een organisatie die niet communiceert met haar omgeving, gaat vaak ten onder.
Theorie en praktijk van de systeembenadering
Geschreven door Joop Willemse.
3e druk
Inhoud
Hoofdstuk 2 Het systeembegrip en de belangrijkste kenmerken van open systemen...........................2
Hoofdstuk 3 Over de onmogelijkheid om niet te communiceren...........................................................6
Hoofdstuk 4 De twee aspecten van de communicatie: het inhouds- en het betrekkingsaspect............7
Hoofdstuk 5 De verwarringen tussen het inhouds- en het betrekkingsaspect.....................................10
Hoofdstuk 6 De interpunctie van de interactie.....................................................................................12
Hoofdstuk 7 Analoge en digitale communicatie...................................................................................15
Hoofdstuk 8 Complementaire en symmetrische interactie..................................................................18
Hoofdstuk 10 Gezinssystemen.............................................................................................................20
Hoofdstuk 12 De organisatie als systeem.............................................................................................25
Hoofdstuk 13 De systeembenadering en het werken in de wijk...........................................................32
,Hoofdstuk 2 Het systeembegrip en de belangrijkste kenmerken van
open systemen
2.1 Het begrip systeem; een definitie
Systeem= samenstel van elementen en van betrekkingen tussen die elementen, dat als geheel
functioneert door de onderlinge afhankelijkheid van de elementen en dat voor de betrokken
elementen bepaalde functies vervult.
-Onderlinge relaties vormen het wezen van het systeem.
-Hart van systeem wordt gevormd door de betrekkingen die individuen onderling met elkaar
onderhouden.
-Heeft een structuur.
2.2 Niveaus waarop systemen en hun delen geformuleerd kunnen worden
Niveau= niveaus waarop systemen en hun delen worden geformuleerd, variëren van situatie tot
situatie en worden in eerste instantie bepaald door belangstelling en behoefte van degene die het
systeem beschrijft/bestudeert.
Flexibele karakter van systeembegrip zorgt ervoor dat de gebruiker het niveau waarop hij het
systeem definieert zelf mag bepalen.
De gebruiker mag zelf de keuze maken met betrekking tot de vraag wat hij als systeem/delen van
het systeem beschouwd.
2.3 Het tijdselement
Tijd= een systeem heeft altijd een zekere wordingsgeschiedenis die een bepaalde tijdsduur
impliceert.
Een groep mensen die op geen enkele manier bij elkaar betrokken zijn vormt geen systeem.
Voor een systeem zijn een bepaalde onderlinge afhankelijkheid en een bepaalde onderlinge
structuur nodig. De totstandkoming van deze afhankelijkheid en structuur vraagt een zekere tijd.
Het is niet zo dat goede relaties en een zekere onderlinge betrokkenheid noodzakelijke
voorwaarden zijn om van een systeem te kunnen spreken, ook groepen met slechte onderlinge
relaties en veel interne spanningen dienen als systemen te worden aangemerkt.
2.4 Totaliteit of systeemsamenhang
Totaliteit of systeemsamenhang= als er een verandering optreedt in een deel van het systeem,
dat zijn weerslag heeft op het gehele systeem en dat deze verandering ook veranderingen teweeg
zal brengen in alle andere delen van het systeem.
Bij dit systeembegrip hangt alles met alles samen.
-Leden van het systeem zijn door onzichtbare banden met elkaar verbonden.
-Bij fusies van teams, afdelingen of van hele organisaties vindt ook een grote verandering in het
systeem plaats.
2.5 Niet-optelbaarheid
Niet-optelbaarheid= met eventuele optelling van de delen niet het wezen van de zaak wordt
gezien en begrepen, aangezien dat wezen ligt op het niveau van het systeem als geheel en niet op
het niveau van (de optelling van) de delen. Niet-optelbaarheid verwijst naar het karakter en de
eigenschappen van het systeem die niet herleid kunnen worden tot de eigenschappen van de
individuele leden van het systeem, omdat het om eigenschappen gaat van ‘het systeem als
zodanig’, het systeem als geheel.
-Het geheel is meer dan de som der delen.
-Met een opsomming of inventarisatie van de verschillende onderdelen die deel uitmaken van het
systeem kan het wezen van dit soort systeemeigenschappen niet worden gevat.
Een relatiestructuur kan ook gekarakteriseerd worden door een wankel evenwicht> hierin
verondersteld het gedrag van de één de ander en andersom: man en vrouw die afspreken nooit
naar hoogtes te gaan of naar kleine ruimtes, omdat de vrouw daar een fobie voor heeft en de man
hoogtevrees heeft.
,
, 2.6 Subsysteem
Subsysteem= willekeurige samenstelling van twee of meer leden van het systeem.
-Op basis van zelfgekozen en, in de gegeven situatie, relevante criteria kan men bepaalde
subsystemen onderscheiden in de systemen waarmee men te maken heeft. De systeemtheorie
biedt de gebruiker hierin alle ruimte. Deze ruimte wordt goed gebruikt indien de indelingcriteria
relevant zijn en de indeling in subsystemen een beter inzicht in het systeem biedt.
2.7 Coalitie
Coalitie= subsysteem van twee of meer leden van het systeem dat wordt gekenmerkt door
gemeenschappelijke intenties en belangen en door gemeenschappelijke inspanningen om deze
intenties te verwezenlijken.
-Krachten bundelen en elkaar steunen.
-Samenwerking voor goede en nastrevenswaardige doelen.
2.8 Homeostase
Homeostase= van sociaal systeem is toestand van dynamisch evenwicht die gekenmerkt wordt
door veelvuldige onderlinge afhankelijke acties van de leden van het systeem, die erop gericht zijn
de doelen of normen die voor het betreffende systeem gelden, te realiseren.
Begrip impliceert dus trouw aan een norm en veronderstelt de samenwerking met betrekking tot
het realiseren van die norm, en het vermogen van het systeem om ondanks veranderende interne
en externe omstandigheden met enig improviseren de norm als uitgangspunt vast te houden.
-Dynamisch evenwicht met betrekking tot een norm.
-Normen die richting geven aan homeostatische processen zijn niet altijd normen die betrekking
hebben op maatschappelijke wenselijke waarden of doelen.
Homeostase kan in twee betekenissen worden gebruikt:
1. Vasthoudendheid aan de norm en handhaving daarvan> wordt hier gebruikt.
2. Flexibiliteit, aanpassingsbereidheid en veerkrachtige respons van het systeem op de omgeving>
hiervoor is een nieuw begrip gemaakt: lenigheid van het systeem.
2.9 Lenigheid van het systeem
Lenigheid van het systeem= vermogen van het systeem om zich aan te passen aan ingrijpende
veranderingen die binnen of buiten het systeem plaatsvinden, waarbij bepaalde normen, die tot
dan toe aan het reilen en zeilen van het systeem richting gaven, worden losgelaten en waarbij naar
een volstrekt nieuw evenwicht wordt gezocht.
2.10 De omgeving van het systeem
Omgeving van bepaald systeem in het samenstel:
Van alle objecten buiten het systeem die, wanneer hun kenmerken veranderen, van invloed
zijn op dat systeem.
Van alle elementen buiten het systeem waarvan de kenmerken worden veranderd door het
gedrag van dat systeem.
-Systeem en omgeving beïnvloeden elkaar wederzijds.
Sprake van open en gesloten systemen:
Gesloten systemen> alleen mogelijk in laboratorium, alleen hier kan men systeem isoleren
van omgeving.
Open systemen> sociale systemen zijn per definitie open systemen.
o Grens tussen systeem en omgeving is soms niet duidelijk te trekken.
o Metasysteem= omvattend systeem op een hoger abstractieniveau, dat zowel het
systeem als zijn omgeving omvat.
2.11 Het proces van input, throughput en output van energie en informatie
Het systeem is tot nu toe beschreven als structuur, maar het kan ook worden gezien als proces.
Wanneer men dat doet, komen de begrippen input, throughput en output naar voren.
2.11.1 Input
Het invoeren van grondstoffen en informatie vanuit de omgeving. Wordt gedaan in open systemen.
Een organisatie die niet communiceert met haar omgeving, gaat vaak ten onder.
