Samenvatting Materieel Strafrecht II
Week 6 - Strafuitsluitingsgronden
Stof:
- Hoorcollege + werkgroep
- Boek: H7 + artikel week 6
Arresten:
- HR Melk en water
- HR Veearts (herhaling)
- HR Verpleegster (herhaling)
- HR Overzichtsarrest Noodweer(excess)
- HR PTSS en Noodweerexcess
Hoorcollege week 6
- Altijd heel erg afhankelijk van context
Strafuitsluitingsgronden algemeen
1. Wettelijke strafuitsluitingsgronden
● Algemeen toepasselijke strafuitsluitingsgronden (art. 39-43 Sr)
● Bijzondere strafuitsluitingsgronden (art. 103a Sr, art. 261 lid 3 Sr, art. 293 lid
2 Sr)
2. Buitenwettelijke strafuitsluitingsgronden → Legaliteit?
● algemeen toepasselijke strafuitsluitingsgronden (AVAS + ontbreken
materiële wederrechtelijkheid)
● Bijzondere strafuitsluitingsgronden (kwalificatie strafuitsluitingsgrond)
Tweedeling
1. Rechtvaardigingsgronden
- gedrag wordt gerechtvaardigd
- neemt wederrechtelijkheid weg
2. Schulduitsluitingsgronden
- Dader niet meer strafbaar
- neemt de verwijtbaarheid weg
Processuele aspecten:
- relatie tot beslissingsmodel
- Meestal alles of niet (behalve bij ontoerekenbaarheid)
1
, Rechtvaardigingsgronden Schulduitsluitingsgronden
1. Overmacht idzv noodtoestand (art. 40 1. Ontoerekenbaarheid (art. 39 Sr)
Sr)
2. Psychische overmacht (art. 40 Sr)
2. Noodweer (art. 41 lid 1 Sr)
3. Noodweerexcess (art. 41 lid 2 Sr)
3. Wettelijk voorschrift (art. 42 lid 1 en 2
Sr) 4. Onbevoegd ambtelijk bevel (art. 43 lid
2 Sr)
4. Bevoegd ambtelijk bevel (art. 43 lid 1
Sr)
Ontbreken van materiële wederrechtelijkheid Afwezigheid van alle schuld (AVAS)
(HR Veearts) (HR Melk en water)
Algemeen regulerende beginselen
1. Proportionaliteit: handelen vd verdachte staat redelijk tegenover handelen van de
ander
2. Subsidiariteit: bestond er een redelijk alternatief?
3. Garantenstellung: wat kan er van de verdachte worden verwacht gezien zijn
eigenschappen?
4. Dolus/Culpa in causa: heeft iemand zich verwijtbaar in deze situatie gebracht?
● Verschilt per strafuitsluitingsgrond in hoeverre ze een rol spelen
● eigen kleur per exceptie
Ontoerekenbaarheid (art. 39 Sr)
● Schulduitsluitingsgrond
- Let op: tekst art. 39 Sr verandert in 2020
- In dit verband tevens o.m relevent: vervallen art. 37 Sr + wijziging art. 37a Sr
→ TBS nu schakelbepaling
● Verband tussen stoornis en delict → rechter bepaalt of er toch kan worden
toegerekend
Is er sprake van ontoerekenbaarheid?
1. Leed verdachte aan psychische stoornis/psychochiatrische
aandoening/verstandelijke handicap ten tijde van delict?
→ feitelijk door deskundige
2. Relevantie relatie tussen stoornis en delict
→ deskundige
3. Kan het feit aan verdachte worden toegerekend?
→ Normatief door rechter
Gradaties ontoerekenbaarheid:
1. Toerekenbaarheid (normale situatie)
2. Ontoerekenbaarheid (handelen volledig bepaald door stoornis)
3. Verminderde toerekenbaarheid (een beetje/veel invloed op delict)
2
,→ gevolgen voor beschikbaar sanctiearsenaal
→ Evenwel: zonder schuld geen straf, wel maatregel
Ontoerekenbaarheid en TBS
● Vaststelling on- of verminderde toerekenbaarheid vereist voor oplegging tbs
→ adhv deskundigen adviezen
→ tenzij weigerende observandus = verdachte werkt
→ vgl. Nieuw: art. 37a lid 4 Sr
Let op: niet vereist voor opvolger art. 37 Sr (oud): zie art. 2.3 Wet Forensische Zorg
→ bevoegdheid strafrechter tot afgeven civielrechtelijke machtiging tot
zorg
→ In de praktijk was de kloof tussen maatregel en reguliere zorg niet in orde
Ontoerekenbaarheid en culpa in causa
- Heeft verdachte de stoornis verwijtbaar doen ontstaan?
- Normatief oordeel
Verhouding ontoerekenbaarheid en psychische overmacht
Verschil: centraalstelling interne oorzaak voor handelen (ontoerekenbaarheid) vs. externe
oorzaak voor handelen (psychische overmacht)
● Maar: psychische stoornis soms relevant bij psychische overmacht
→ vaak samengesteld verweer
Noodweer & Noodweerexcess
● Noodweer = rechtvaardigingsgrond
● Noodweerexcess = schulduitsluitingsgrond
Altijd vereist: noodweersituatie= ogenblikkelijke wederrechtelijke aanrading van
persoon/lijf/goed/eerbaarheid
● Verschil: proportionaliteit verdediging
● Proportionaliteit en subsidiariteit (overzichtsarrest) → aantal messteken
Verhouding ontoerekenbaarheid en noodweerexcess
● Noodweerexcess vereist dubbele causaliteit:
1. Exces is gevolg van hevige gemoedsbeweging
2. Hevige gemoedsbeweging is gevolg van aanranding
→ Bijdrage ‘andere factoren’ sluit aannemen noodweerexcess niet uit:
● Mits andere factor niet van doorslaggevend belang
● Psychische stoornis kan zo’n andere factor zijn
3
, Literatuur week 6
Hoofdstuk 7 - Strafuitsluitingsgronden
Systeem van de wet
Strafuitsluitingsgronden= omstandigheden waaronder iemand straffeloos blijft, terwijl de
bestanddelen van een DO heeft vervuld
→ Titel III Algemeen Deel
Opdeling: Rechtvaardigingsgronden (Ontbreken materiële wederrechtelijkheid) en
Schulduitsluitingsgronden (AVAS)
→ van toepassing op alle delicten
Inwendige oorzaken (psychische stoornis) en Uitwendige oorzaken (in omstandigheden)
van toerekenbaarheid
persoonlijke (betreffen de dader persoonlijk) vs onpersoonlijke (werken tav anderen)
strafuitsluitingsgronden
● Algemene strafuitsluitingsgronden eisen niet het geheel ontbreken van
wederrechtelijkheid en schuld
● Verdachte voert zelf strafuitsluitingsgrond aan maar rechter kan ook onderzoeken
→ bij overmacht moet rechter feitelijke grondslag van verweer onderzoeken
● Als rechter afwijkt van strafuitsluitingsgrond in verweer → verplichte
motivatie!
Bijzondere strafuitsluitingsgronden= is opgenomen in relatie tot het daarin
strafbaar gestelde delict → schuld- of rechtvaardigingsgrond blijkt uit context
Ontoerekenbaarheid (art. 39 Sr): Schulduitsluitingsgrond
- art. 37 tm 39 Sr
- ontoerekenbaarheid= gaat om nosologisch ziektebeeld of verstandelijk defect
waardoor begane feit door rechter niet kan worden toegerekend aan verdachte
Uitgangspunt Sr: toerekenbaarheid van ieder menselijk wezen dat verantwoordelijk kan
worden gesteld voor zijn daden
→ wanneer iemand verwijtbaar ontoerekenbaar is geworden geldt geen
toerekenbaarheid (culpa in causa)
- Ontoerekenbaarheid moet niet worden gezien als permanente eigenschap →
specifieke stoornis van iemand
Partiële toerekenbaarheid= de ene daad kan wel worden toegerekend en de andere weer
niet
Verminderde toerekenbaarheid= 1 bepaald geval waarin de dader niet geheel
toerekenbaar is maar ook niet geheel ontoerekenbaar
4
Week 6 - Strafuitsluitingsgronden
Stof:
- Hoorcollege + werkgroep
- Boek: H7 + artikel week 6
Arresten:
- HR Melk en water
- HR Veearts (herhaling)
- HR Verpleegster (herhaling)
- HR Overzichtsarrest Noodweer(excess)
- HR PTSS en Noodweerexcess
Hoorcollege week 6
- Altijd heel erg afhankelijk van context
Strafuitsluitingsgronden algemeen
1. Wettelijke strafuitsluitingsgronden
● Algemeen toepasselijke strafuitsluitingsgronden (art. 39-43 Sr)
● Bijzondere strafuitsluitingsgronden (art. 103a Sr, art. 261 lid 3 Sr, art. 293 lid
2 Sr)
2. Buitenwettelijke strafuitsluitingsgronden → Legaliteit?
● algemeen toepasselijke strafuitsluitingsgronden (AVAS + ontbreken
materiële wederrechtelijkheid)
● Bijzondere strafuitsluitingsgronden (kwalificatie strafuitsluitingsgrond)
Tweedeling
1. Rechtvaardigingsgronden
- gedrag wordt gerechtvaardigd
- neemt wederrechtelijkheid weg
2. Schulduitsluitingsgronden
- Dader niet meer strafbaar
- neemt de verwijtbaarheid weg
Processuele aspecten:
- relatie tot beslissingsmodel
- Meestal alles of niet (behalve bij ontoerekenbaarheid)
1
, Rechtvaardigingsgronden Schulduitsluitingsgronden
1. Overmacht idzv noodtoestand (art. 40 1. Ontoerekenbaarheid (art. 39 Sr)
Sr)
2. Psychische overmacht (art. 40 Sr)
2. Noodweer (art. 41 lid 1 Sr)
3. Noodweerexcess (art. 41 lid 2 Sr)
3. Wettelijk voorschrift (art. 42 lid 1 en 2
Sr) 4. Onbevoegd ambtelijk bevel (art. 43 lid
2 Sr)
4. Bevoegd ambtelijk bevel (art. 43 lid 1
Sr)
Ontbreken van materiële wederrechtelijkheid Afwezigheid van alle schuld (AVAS)
(HR Veearts) (HR Melk en water)
Algemeen regulerende beginselen
1. Proportionaliteit: handelen vd verdachte staat redelijk tegenover handelen van de
ander
2. Subsidiariteit: bestond er een redelijk alternatief?
3. Garantenstellung: wat kan er van de verdachte worden verwacht gezien zijn
eigenschappen?
4. Dolus/Culpa in causa: heeft iemand zich verwijtbaar in deze situatie gebracht?
● Verschilt per strafuitsluitingsgrond in hoeverre ze een rol spelen
● eigen kleur per exceptie
Ontoerekenbaarheid (art. 39 Sr)
● Schulduitsluitingsgrond
- Let op: tekst art. 39 Sr verandert in 2020
- In dit verband tevens o.m relevent: vervallen art. 37 Sr + wijziging art. 37a Sr
→ TBS nu schakelbepaling
● Verband tussen stoornis en delict → rechter bepaalt of er toch kan worden
toegerekend
Is er sprake van ontoerekenbaarheid?
1. Leed verdachte aan psychische stoornis/psychochiatrische
aandoening/verstandelijke handicap ten tijde van delict?
→ feitelijk door deskundige
2. Relevantie relatie tussen stoornis en delict
→ deskundige
3. Kan het feit aan verdachte worden toegerekend?
→ Normatief door rechter
Gradaties ontoerekenbaarheid:
1. Toerekenbaarheid (normale situatie)
2. Ontoerekenbaarheid (handelen volledig bepaald door stoornis)
3. Verminderde toerekenbaarheid (een beetje/veel invloed op delict)
2
,→ gevolgen voor beschikbaar sanctiearsenaal
→ Evenwel: zonder schuld geen straf, wel maatregel
Ontoerekenbaarheid en TBS
● Vaststelling on- of verminderde toerekenbaarheid vereist voor oplegging tbs
→ adhv deskundigen adviezen
→ tenzij weigerende observandus = verdachte werkt
→ vgl. Nieuw: art. 37a lid 4 Sr
Let op: niet vereist voor opvolger art. 37 Sr (oud): zie art. 2.3 Wet Forensische Zorg
→ bevoegdheid strafrechter tot afgeven civielrechtelijke machtiging tot
zorg
→ In de praktijk was de kloof tussen maatregel en reguliere zorg niet in orde
Ontoerekenbaarheid en culpa in causa
- Heeft verdachte de stoornis verwijtbaar doen ontstaan?
- Normatief oordeel
Verhouding ontoerekenbaarheid en psychische overmacht
Verschil: centraalstelling interne oorzaak voor handelen (ontoerekenbaarheid) vs. externe
oorzaak voor handelen (psychische overmacht)
● Maar: psychische stoornis soms relevant bij psychische overmacht
→ vaak samengesteld verweer
Noodweer & Noodweerexcess
● Noodweer = rechtvaardigingsgrond
● Noodweerexcess = schulduitsluitingsgrond
Altijd vereist: noodweersituatie= ogenblikkelijke wederrechtelijke aanrading van
persoon/lijf/goed/eerbaarheid
● Verschil: proportionaliteit verdediging
● Proportionaliteit en subsidiariteit (overzichtsarrest) → aantal messteken
Verhouding ontoerekenbaarheid en noodweerexcess
● Noodweerexcess vereist dubbele causaliteit:
1. Exces is gevolg van hevige gemoedsbeweging
2. Hevige gemoedsbeweging is gevolg van aanranding
→ Bijdrage ‘andere factoren’ sluit aannemen noodweerexcess niet uit:
● Mits andere factor niet van doorslaggevend belang
● Psychische stoornis kan zo’n andere factor zijn
3
, Literatuur week 6
Hoofdstuk 7 - Strafuitsluitingsgronden
Systeem van de wet
Strafuitsluitingsgronden= omstandigheden waaronder iemand straffeloos blijft, terwijl de
bestanddelen van een DO heeft vervuld
→ Titel III Algemeen Deel
Opdeling: Rechtvaardigingsgronden (Ontbreken materiële wederrechtelijkheid) en
Schulduitsluitingsgronden (AVAS)
→ van toepassing op alle delicten
Inwendige oorzaken (psychische stoornis) en Uitwendige oorzaken (in omstandigheden)
van toerekenbaarheid
persoonlijke (betreffen de dader persoonlijk) vs onpersoonlijke (werken tav anderen)
strafuitsluitingsgronden
● Algemene strafuitsluitingsgronden eisen niet het geheel ontbreken van
wederrechtelijkheid en schuld
● Verdachte voert zelf strafuitsluitingsgrond aan maar rechter kan ook onderzoeken
→ bij overmacht moet rechter feitelijke grondslag van verweer onderzoeken
● Als rechter afwijkt van strafuitsluitingsgrond in verweer → verplichte
motivatie!
Bijzondere strafuitsluitingsgronden= is opgenomen in relatie tot het daarin
strafbaar gestelde delict → schuld- of rechtvaardigingsgrond blijkt uit context
Ontoerekenbaarheid (art. 39 Sr): Schulduitsluitingsgrond
- art. 37 tm 39 Sr
- ontoerekenbaarheid= gaat om nosologisch ziektebeeld of verstandelijk defect
waardoor begane feit door rechter niet kan worden toegerekend aan verdachte
Uitgangspunt Sr: toerekenbaarheid van ieder menselijk wezen dat verantwoordelijk kan
worden gesteld voor zijn daden
→ wanneer iemand verwijtbaar ontoerekenbaar is geworden geldt geen
toerekenbaarheid (culpa in causa)
- Ontoerekenbaarheid moet niet worden gezien als permanente eigenschap →
specifieke stoornis van iemand
Partiële toerekenbaarheid= de ene daad kan wel worden toegerekend en de andere weer
niet
Verminderde toerekenbaarheid= 1 bepaald geval waarin de dader niet geheel
toerekenbaar is maar ook niet geheel ontoerekenbaar
4
