Recht & Criminologie
Inhoud
1. Inleiding..........................................................................................................................................5
1.1. Criminologen moeten het (straf)recht kennen............................................................................5
1.2. Basisbeginselen S(P)R..................................................................................................................5
1.2.1. Perspectief van “Grondwettelijk strafrecht”.............................................................................6
1.2.2. Gebruik rechtsbronnen.............................................................................................................6
1.3. Opbouw: 4 modules.....................................................................................................................7
1.4. Organisatie...................................................................................................................................7
1.4.1. Studiemateriaal........................................................................................................................7
1.4.2. Evaluatie: schriftelijk examen....................................................................................................7
2. Module 1: Basisbeginselen van het straf(proces)recht...................................................................8
2.1. Leerdoelen HOC1.........................................................................................................................8
2.2. Strafrecht is publiekrecht (overheidsrecht)..................................................................................8
2.2.1. Casussen...................................................................................................................................9
2.2.2. Takken van het publiek strafrecht...........................................................................................10
2.3. Strafrecht moet legaal zijn!........................................................................................................11
2.3.1. Wat is strafbaar gedrag?.........................................................................................................12
2.3.2. Normen & strafrecht...............................................................................................................12
2.3.3. Vier belangrijke gevolgen van het legaliteitsbeginsel..............................................................14
2.4. Straf is lijden ter vergelding van schuld = “leedtoevoeging”......................................................17
2.4.1. Normen en strafrecht.............................................................................................................17
2.4.2. Constitutieve elementen misdrijf............................................................................................19
2.4.3. Strafrecht is “legitiem geweld”...............................................................................................19
2.4.4. Evoluties in strafrechtstheorieën en invulling van de straf......................................................20
2.5. Strafrecht is “straf” en “recht” tegelijkertijd..............................................................................21
2.5.1. Twee karakteristieken van het strafrecht................................................................................21
2.6. Kleine oefening..........................................................................................................................22
2.7. Epiloog.......................................................................................................................................22
2.8. Lesdoelen...................................................................................................................................24
2.9. Definitie en finaliteit van het strafproces...................................................................................24
2.10. Het verloop van het strafproces in twee fasen........................................................................26
2.10.1. Fase 1: Inquisitoir vooronderzoek (onderzoeksfase).............................................................27
2.10.2. Fase 2: Accusatoir proces ten gronde (gerechtelijke fase)....................................................29
1
,2.11. Rechtsmiddelen na het proces.................................................................................................30
2.12. Schema strafprocedure............................................................................................................30
2.13. Actoren in het strafproces.......................................................................................................31
2.13.1. Politie....................................................................................................................................31
2.13.2. OM: de “motor” of “zon” van de SRB...................................................................................32
2.13.3. Onderzoeksrechter...............................................................................................................35
2.13.4. Onderzoeksgerechten...........................................................................................................36
2.13.5. Vonnisgerechten...................................................................................................................37
2.13.6. Strafuitvoeringsrechtbanken.................................................................................................40
2.13.7. Justitieassistenten.................................................................................................................40
2.13.8. Verdachte Dader..................................................................................................................41
2.13.9. Slachtoffer.............................................................................................................................41
2.13.10. Ook nog..............................................................................................................................42
2.14. Epiloog: Beleidsorganen..........................................................................................................42
3. Module 2: Historisch perspectief..................................................................................................42
3.1. Lesdoelen...................................................................................................................................42
3.2. Casus: de opkomst van het herstelrecht....................................................................................43
3.3. De Oudheid................................................................................................................................43
3.3.1. Talio-recht...............................................................................................................................44
3.3.2. 4000 jaar “strafrecht” …..........................................................................................................44
3.4. Het Romeinse (straf)recht..........................................................................................................44
3.5. Vroege Middeleeuwen...............................................................................................................45
3.5.1. Lex Salica: dader-Slo-verzoening.............................................................................................45
3.5.2. Oudgermaans strafproces: beteugeling van “kwade feiten” met Gods hulp..........................46
3.5.3. Lichtpunt in de Middeleeuwen: Het feodale leen-“contract”.................................................47
3.5.4. Casus “herstelrecht & dader-SLO bemiddeling”.....................................................................48
3.6. Late Middeleeuwen...................................................................................................................49
3.6.1. Inquisitie: op zoek naar de “waarheid”...................................................................................49
3.7. Van Absolutisme naar Verlichting: het ontstaan van het klassieke strafrecht 17-18e eeuw......53
3.7.1. Vorstelijk absolutisme.............................................................................................................54
3.7.2. Vanaf 16-17e eeuw: Natuurrecht............................................................................................55
3.7.3. De Verlichting 17-18e eeuw....................................................................................................55
3.7.4. 13the amendment: Abolition of Slavery (1865)......................................................................62
3.7.5. Ontstaan “Klassiek strafrecht” (eind 18e eeuw).....................................................................62
3.8. Historisch-theoretisch perspectief: de strafrechtstheorieën......................................................62
3.9. Van revolutionair strafrecht naar de wetboeken van Keizer Napoleon......................................64
2
,3.9.1. Belgisch “klassieke” strafrecht................................................................................................66
3.10. Totalitarisme: crisis van het strafrecht.....................................................................................67
3.10.1. Opkomst sociaal verweer (eind 19e eeuw tot WOII, 2e strafrechtstheorie).........................68
3.10.2. Het “Joodse Vraagstuk”.........................................................................................................69
3.10.3. Totalitarisme.........................................................................................................................73
3.11. Reacties op de Tweede Wereldoorlog.....................................................................................73
3.11.1. Internationalisering van het (straf)recht en de Grondrechten..............................................74
3.11.2. Nüremberg & legaliteit.........................................................................................................74
3.11.3. Nieuw sociaal verweer (na WOII, 3e strafrechtstheorie)......................................................75
3.12. Strafrechtstheoretische epiloog...............................................................................................76
3.13. Europees Mensrechtelijk perspectief.......................................................................................78
De Europees grondwettelijke verankering van het straf(proces)recht..............................................78
3.13.1. Waarom en hoe is het straf(proces)recht “grondwettelijk verankerd”?................................78
3.13.1.1. Inleiding.............................................................................................................................78
3.13.1.2. GW: Materiële en formele “verankering”..........................................................................80
3.13.2. Waarom een Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens?..........................................84
3.13.2.1. Na WOII: Verenigde Naties (United Nations).....................................................................84
3.13.2.2. Het ontstaan van de Raad van Europa...............................................................................87
3.13.2.3. Raad van Europa: EVRM + EHRM.......................................................................................90
3.13.3. Wat staat er in het EVRM?....................................................................................................91
3.13.3.1. EHRM.................................................................................................................................94
3.13.3.2. European Court: judicial decision “by majority”................................................................96
3.13.4. Wat is de impact van de case-law van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens op
het straf(proces)recht?.....................................................................................................................97
3.13.5. “Gouvernement des juges”/ “judicial activism”..................................................................100
4. Module 4: Belgisch grondwettelijk perspectief...........................................................................101
4.1. Ontstaan Belgische Grondwet en fundamentele wijzigingen...................................................101
4.1.1. Historisch..............................................................................................................................101
4.1.2. Pragmatisch conservatisme..................................................................................................102
4.1.3. Grote Grondwetswijzigingen.................................................................................................102
4.1.4. Materiële en formele grondwet............................................................................................103
4.2. Formele grondwet...................................................................................................................103
4.2.1. Herziening grondwet (lees art. 195 & 196 GW)....................................................................103
4.3. Materiële grondwet & het “constitutionele straf(process)recht”............................................104
4.3.1. Materiële grondwet..............................................................................................................104
4.3.2. Scheiding der machten.........................................................................................................104
3
, 4.3.3. Rechten & Vrijheden van burgers.........................................................................................107
4.3.4. Grondwettelijke indeling van de misdrijven Wettelijke indeling ..........................................109
4.4. Het Grondwettelijk Hof............................................................................................................110
4.4.1. Historiek GW-toetsing...........................................................................................................111
4.4.2. Bevoegdheid GW (lees art. 141-142 GW).............................................................................112
4.4.3. Samenstelling GW Hof..........................................................................................................112
4.4.4. Procedures GW.....................................................................................................................113
4.4.5. Beperking grondrechten in Belgische GW.............................................................................113
4.4.6. Waardering van het GH.........................................................................................................114
4.4.7. Andere vormen van GW-toetsing in België...........................................................................115
4.5. Bevoegdheidsverdeling op vlak van straf(proces)recht............................................................115
4.5.1. Inleiding: de 6 staatshervormingen......................................................................................115
4.5.1.1. België: van een unitaire naar een federale staat met belangrijke G&G (in zes
stappen/staatshervormingen)........................................................................................................115
4.5.1.2. 2012-2014: zesde (laatste) staatshervorming (Vlinderakkoord).........................................116
4.5.2. Bijzondere meerderheidswetten: wat en waarom?..............................................................117
4.5.2.1. Waarom Bijzondere wet Hervorming Instellingen.............................................................117
4.5.3. De zes beleidsniveaus in België.............................................................................................119
4.5.4. De bevoegdheidsverdeling in België: principes van de toegewezen bevoegdheden.............119
4.5.4.1. Bevoegdheidsverdeling tussen federaal G & G: Streven naar toegewezen bevoegdheden
........................................................................................................................................................119
4.5.4.2. Toegewezen bevoegdheden: federaal................................................................................121
4.5.4.3. Toegewezen bevoegdheden: Gemeenschappen................................................................121
4.5.4.4. Toegewezen bevoegdheden: Gewesten.............................................................................121
4.5.5. Art.11 en 11bis Bijzondere Wet tot Hervorming der Instellingen.........................................122
4.5.5.1. Art. 11................................................................................................................................122
4.5.5.2. Art. 11bis...........................................................................................................................123
4
Inhoud
1. Inleiding..........................................................................................................................................5
1.1. Criminologen moeten het (straf)recht kennen............................................................................5
1.2. Basisbeginselen S(P)R..................................................................................................................5
1.2.1. Perspectief van “Grondwettelijk strafrecht”.............................................................................6
1.2.2. Gebruik rechtsbronnen.............................................................................................................6
1.3. Opbouw: 4 modules.....................................................................................................................7
1.4. Organisatie...................................................................................................................................7
1.4.1. Studiemateriaal........................................................................................................................7
1.4.2. Evaluatie: schriftelijk examen....................................................................................................7
2. Module 1: Basisbeginselen van het straf(proces)recht...................................................................8
2.1. Leerdoelen HOC1.........................................................................................................................8
2.2. Strafrecht is publiekrecht (overheidsrecht)..................................................................................8
2.2.1. Casussen...................................................................................................................................9
2.2.2. Takken van het publiek strafrecht...........................................................................................10
2.3. Strafrecht moet legaal zijn!........................................................................................................11
2.3.1. Wat is strafbaar gedrag?.........................................................................................................12
2.3.2. Normen & strafrecht...............................................................................................................12
2.3.3. Vier belangrijke gevolgen van het legaliteitsbeginsel..............................................................14
2.4. Straf is lijden ter vergelding van schuld = “leedtoevoeging”......................................................17
2.4.1. Normen en strafrecht.............................................................................................................17
2.4.2. Constitutieve elementen misdrijf............................................................................................19
2.4.3. Strafrecht is “legitiem geweld”...............................................................................................19
2.4.4. Evoluties in strafrechtstheorieën en invulling van de straf......................................................20
2.5. Strafrecht is “straf” en “recht” tegelijkertijd..............................................................................21
2.5.1. Twee karakteristieken van het strafrecht................................................................................21
2.6. Kleine oefening..........................................................................................................................22
2.7. Epiloog.......................................................................................................................................22
2.8. Lesdoelen...................................................................................................................................24
2.9. Definitie en finaliteit van het strafproces...................................................................................24
2.10. Het verloop van het strafproces in twee fasen........................................................................26
2.10.1. Fase 1: Inquisitoir vooronderzoek (onderzoeksfase).............................................................27
2.10.2. Fase 2: Accusatoir proces ten gronde (gerechtelijke fase)....................................................29
1
,2.11. Rechtsmiddelen na het proces.................................................................................................30
2.12. Schema strafprocedure............................................................................................................30
2.13. Actoren in het strafproces.......................................................................................................31
2.13.1. Politie....................................................................................................................................31
2.13.2. OM: de “motor” of “zon” van de SRB...................................................................................32
2.13.3. Onderzoeksrechter...............................................................................................................35
2.13.4. Onderzoeksgerechten...........................................................................................................36
2.13.5. Vonnisgerechten...................................................................................................................37
2.13.6. Strafuitvoeringsrechtbanken.................................................................................................40
2.13.7. Justitieassistenten.................................................................................................................40
2.13.8. Verdachte Dader..................................................................................................................41
2.13.9. Slachtoffer.............................................................................................................................41
2.13.10. Ook nog..............................................................................................................................42
2.14. Epiloog: Beleidsorganen..........................................................................................................42
3. Module 2: Historisch perspectief..................................................................................................42
3.1. Lesdoelen...................................................................................................................................42
3.2. Casus: de opkomst van het herstelrecht....................................................................................43
3.3. De Oudheid................................................................................................................................43
3.3.1. Talio-recht...............................................................................................................................44
3.3.2. 4000 jaar “strafrecht” …..........................................................................................................44
3.4. Het Romeinse (straf)recht..........................................................................................................44
3.5. Vroege Middeleeuwen...............................................................................................................45
3.5.1. Lex Salica: dader-Slo-verzoening.............................................................................................45
3.5.2. Oudgermaans strafproces: beteugeling van “kwade feiten” met Gods hulp..........................46
3.5.3. Lichtpunt in de Middeleeuwen: Het feodale leen-“contract”.................................................47
3.5.4. Casus “herstelrecht & dader-SLO bemiddeling”.....................................................................48
3.6. Late Middeleeuwen...................................................................................................................49
3.6.1. Inquisitie: op zoek naar de “waarheid”...................................................................................49
3.7. Van Absolutisme naar Verlichting: het ontstaan van het klassieke strafrecht 17-18e eeuw......53
3.7.1. Vorstelijk absolutisme.............................................................................................................54
3.7.2. Vanaf 16-17e eeuw: Natuurrecht............................................................................................55
3.7.3. De Verlichting 17-18e eeuw....................................................................................................55
3.7.4. 13the amendment: Abolition of Slavery (1865)......................................................................62
3.7.5. Ontstaan “Klassiek strafrecht” (eind 18e eeuw).....................................................................62
3.8. Historisch-theoretisch perspectief: de strafrechtstheorieën......................................................62
3.9. Van revolutionair strafrecht naar de wetboeken van Keizer Napoleon......................................64
2
,3.9.1. Belgisch “klassieke” strafrecht................................................................................................66
3.10. Totalitarisme: crisis van het strafrecht.....................................................................................67
3.10.1. Opkomst sociaal verweer (eind 19e eeuw tot WOII, 2e strafrechtstheorie).........................68
3.10.2. Het “Joodse Vraagstuk”.........................................................................................................69
3.10.3. Totalitarisme.........................................................................................................................73
3.11. Reacties op de Tweede Wereldoorlog.....................................................................................73
3.11.1. Internationalisering van het (straf)recht en de Grondrechten..............................................74
3.11.2. Nüremberg & legaliteit.........................................................................................................74
3.11.3. Nieuw sociaal verweer (na WOII, 3e strafrechtstheorie)......................................................75
3.12. Strafrechtstheoretische epiloog...............................................................................................76
3.13. Europees Mensrechtelijk perspectief.......................................................................................78
De Europees grondwettelijke verankering van het straf(proces)recht..............................................78
3.13.1. Waarom en hoe is het straf(proces)recht “grondwettelijk verankerd”?................................78
3.13.1.1. Inleiding.............................................................................................................................78
3.13.1.2. GW: Materiële en formele “verankering”..........................................................................80
3.13.2. Waarom een Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens?..........................................84
3.13.2.1. Na WOII: Verenigde Naties (United Nations).....................................................................84
3.13.2.2. Het ontstaan van de Raad van Europa...............................................................................87
3.13.2.3. Raad van Europa: EVRM + EHRM.......................................................................................90
3.13.3. Wat staat er in het EVRM?....................................................................................................91
3.13.3.1. EHRM.................................................................................................................................94
3.13.3.2. European Court: judicial decision “by majority”................................................................96
3.13.4. Wat is de impact van de case-law van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens op
het straf(proces)recht?.....................................................................................................................97
3.13.5. “Gouvernement des juges”/ “judicial activism”..................................................................100
4. Module 4: Belgisch grondwettelijk perspectief...........................................................................101
4.1. Ontstaan Belgische Grondwet en fundamentele wijzigingen...................................................101
4.1.1. Historisch..............................................................................................................................101
4.1.2. Pragmatisch conservatisme..................................................................................................102
4.1.3. Grote Grondwetswijzigingen.................................................................................................102
4.1.4. Materiële en formele grondwet............................................................................................103
4.2. Formele grondwet...................................................................................................................103
4.2.1. Herziening grondwet (lees art. 195 & 196 GW)....................................................................103
4.3. Materiële grondwet & het “constitutionele straf(process)recht”............................................104
4.3.1. Materiële grondwet..............................................................................................................104
4.3.2. Scheiding der machten.........................................................................................................104
3
, 4.3.3. Rechten & Vrijheden van burgers.........................................................................................107
4.3.4. Grondwettelijke indeling van de misdrijven Wettelijke indeling ..........................................109
4.4. Het Grondwettelijk Hof............................................................................................................110
4.4.1. Historiek GW-toetsing...........................................................................................................111
4.4.2. Bevoegdheid GW (lees art. 141-142 GW).............................................................................112
4.4.3. Samenstelling GW Hof..........................................................................................................112
4.4.4. Procedures GW.....................................................................................................................113
4.4.5. Beperking grondrechten in Belgische GW.............................................................................113
4.4.6. Waardering van het GH.........................................................................................................114
4.4.7. Andere vormen van GW-toetsing in België...........................................................................115
4.5. Bevoegdheidsverdeling op vlak van straf(proces)recht............................................................115
4.5.1. Inleiding: de 6 staatshervormingen......................................................................................115
4.5.1.1. België: van een unitaire naar een federale staat met belangrijke G&G (in zes
stappen/staatshervormingen)........................................................................................................115
4.5.1.2. 2012-2014: zesde (laatste) staatshervorming (Vlinderakkoord).........................................116
4.5.2. Bijzondere meerderheidswetten: wat en waarom?..............................................................117
4.5.2.1. Waarom Bijzondere wet Hervorming Instellingen.............................................................117
4.5.3. De zes beleidsniveaus in België.............................................................................................119
4.5.4. De bevoegdheidsverdeling in België: principes van de toegewezen bevoegdheden.............119
4.5.4.1. Bevoegdheidsverdeling tussen federaal G & G: Streven naar toegewezen bevoegdheden
........................................................................................................................................................119
4.5.4.2. Toegewezen bevoegdheden: federaal................................................................................121
4.5.4.3. Toegewezen bevoegdheden: Gemeenschappen................................................................121
4.5.4.4. Toegewezen bevoegdheden: Gewesten.............................................................................121
4.5.5. Art.11 en 11bis Bijzondere Wet tot Hervorming der Instellingen.........................................122
4.5.5.1. Art. 11................................................................................................................................122
4.5.5.2. Art. 11bis...........................................................................................................................123
4
