Samenvatting - Forensisch welzijnswerk (B001634A)

H1: Algemeen kader
Centrale vragen
 Wat is forensisch welzijnswerk?
o Wat is het verschil tussen autonoom en aan justitie verbonden
FWZW?
o Waar komt dit verschil vandaan?
 Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
 Welke rol spelen de staatshervormingen hierbij?

1. Het concept
 Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
o Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons
strafrechtsbedeling (opsporing, vervolging, straftoemeting en
strafuitvoering) = recht
o Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of
collectief) welzijn = hulp- en dienstverlening (hierna HDV)
 DUS: welzijnswerk (= essentie, focus) binnen forensische context (=
specificiteit)

1) Eenvoudig
 Wat?
o Hulp- en dienstverlening
o Aan mensen die als dader, slachtoffer of na(ast)bestaande
 = justitiabele (overkoepelende term) = ‘iemand die recht zoekt’
(meestal gebruikt voor daders/verdachten)
o (On)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke
interventie
=> focus FWZW = volwassen daders/verdachten
 Slachtoffers  victimologie
 Minderjarigen  jeugdcriminologie en jeugdrecht
 Voor wie? Doelgroep
o Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
o Mensen in contact met justitie
 Door wie? Aanbod
o Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening (algemeen
want iedereen kan er gebruik van maken)
 Hulpverlening: drughulpverlening, geestelijke
gezondheidszorg, OCMW...
 Dienstverlening: VDAB, onderwijs, sport, bibliotheken...
o Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of
slachtoffers (Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachtofferhulp,
Slachtofferonthaal,
Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen, Herstelbemiddeling…)

2) Complex
Wat is de finaliteit, wie is de opdrachtgever? + organisatie en
bevoegdheidsniveaus

1

,  Autonoom FWZW
o Forensisch welzijnswerk dat autonoom van justitie werkt
o Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
o Bv. iemand in therapie voor drugsproblematiek omdat die dat zelf
wil
 Aan justitie verbonden FWZW
o HDV in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
o Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie)
o Bv. iemand in therapie voor drugsproblematiek als
probatievoorwaarde, opgelegd door justitie
 beide: HDV aan daders in justitiële context

3) Oorzaak complexiteit
 Ontstaansgeschiedenis: welzijnswerk ontwikkeld zowel vanuit privé-
initiatief als initiatief overheid
 Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
o 1980–85: opsplitsing bevoegdheden
 Autonoom FWZW: hulp op vraag cliënt (vrijwilligheid) =
gemeenschappen (Vlaams)
 bv. JWW
 Aan justitie verbonden FWZW: hulp in nauw verband met
strafrechtelijke
beslissingen (vb. begeleiding voorwaardelijke
invrijheidstelling) = federaal
 bv. justitiehuizen
o 2011: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord): onderscheid 1980–
85 verandert, want JH en ET (= deel van aan justitie verbonden
WZW) gaan naar de gemeenschappen (Vlaams in plaats van
federaal)

2. Verhouding welzijnswerk-forensisch
 Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
o Fundamenteel: finaliteit (wat zijn onze doelstellingen? Wat willen we
bereiken?)
o Praktisch/organisatorisch (hoe samenwerken? (~ verschillende
opdrachtgever), hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim)
 Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na,
justitie is finaal gericht op de bescherming van de samenleving

1) Fundamenteel – finaliteit
 Autonoom FWZW
o Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en
dienstverlening: iedereen recht op menswaardig leven (cf. OCMW
wet 1976), óók daders
o Wie is opdrachtgever? De cliënt (vrijwilligheid)
o Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met
justitie
o Combinatie van individueel (HDV) én structureel–maatschappelijk
perspectief

2

,  Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen
uitsluiting
 Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale
ongelijkheid)
o Beroepsgeheim als hulpverlener
o Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW)
o Rol zorgprofessional in welzijns- & gezondheidszorg
o Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
 Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan
samenleving
 Vanuit perspectief persoon (≠ vanuit justitie)
 Vraag- & behoeftegericht werken (noden)
 Aan justitie verbonden FWZW
o Welzijnswerk onder mandaat
 Opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
 Vb: onderzoeksrechter, gevangenisdirecteur, SURB…
o Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage,
begeleiding…
o Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~
bvb. advies)
o Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD)
o Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en
geïndividualiseerde uitvoering van vrijheidsbenemende straffen en
maatregelen met het oog op een optimale terugkeer in de
maatschappij”
o Werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-
integratie
o Illustratie: Justitiehuizen
 Verhouding justitie-assistent (JA) en cliënt = werkalliantie (bv.
niet enkel controlerend, want er kan ook vertrouwensband
gecreëerd worden)
 Rol JA: toezicht houden (controle voorwaarden) én
ondersteunen (HV) = dubbele rol – vinden van balans
 Doelstellingen gaan voor op de vertrouwensrelatie
 Doelstellingen op voorhand bepaald (door
opdrachtgever) = bepalend
 Samenwerking = zoeken van overeenkomst over de
doelstellingen
 Verbinding maken tussen JA en cliënt in functie van
bereiken doelstellingen

2) Spanningsveld welzijn – justitie
 Oorzaak spanningsveld? ~ kritische jaren ‘70: maatschappelijke
veranderingen
o Kritiek op rol en beleidsruimte van overheid
o Kritiek op het strafrecht en welzijnswerk
 Kritiek op strafrecht
 SR = normerend en conserverend
 De strafrechtsbedeling


3

, o Niet neutraal
o Politieke, sociale, economische context bepaalt
inhoud en doel (vergelding, afschrikking,
herstel…)
 Pleidooi: terugkeer naar klassiek SR (waar neutraliteit
wel centraal stond)
=> forensische context komt onder druk te staan
 Kritiek op welzijnswerk
 “What works?” (Martinson, 1974) conclusie: nothing
works
 Gebrek aan effectiviteit van behandeling tijdens
detentie (en interventies in welzijnswerk algemeen)
 Ook binnen het welzijnswerk (van personen van WZW
zelf): meer fundamenteel
o Inzicht in paradoxaal karakter van
welzijnsinterventies: hulpverlenend én
paternalistisch
o Welzijnswerk stelt zichzelf in vraag
 Professionelen, objectief en deskundigheid
 MAAR: interventies zijn niet neutraal want
macht(spositie)
o Ontstaan van nieuwe initiatieven in FWZW:
onthaaltehuizen ex-gedetineerden,
ambulantisering psychiatrische patiënten,
alternatief juridisch advies, belangengroepen
 Gevolg
o Professionelen in forensische context
 Niet zomaar doelstelling van justitie volgen; ook kritisch zijn
 Ontwikkelen aanbod m’ke dienstverlening onafhankelijk van
justitie
o Positie van welzijnswerk wijzigt
 Méér dan instrumentele inpassing in economische en sociale
controle
 Ook subjectief recht op maatschappelijke dienstverlening (~
OCMW wet ‘76)
 Essentie: hoeveel welzijn/justitie prevaleert? ‘hulp en recht’ debat /
spanningsveld
o Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) =
welzijn


o Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren
(objectieve norm) = ‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
(WZW gebruiken om andere doelen te bereiken)
 Welzijn als doel op zich OF ‘binnenhalen’ hulpverlening? Recht op
menswaardig leven OF rechtsconforme burgers? Na jaren ‘70?
o Discussie over finaliteit welzijnswerk is blijven bestaan
o Dubbele doelstelling voor welzijnswerk
 Individueel: verbeteren welzijn individuen

4