STAATSRECHT
,Inhoudsopgave
Les 16/02....................................................................................................... 6
Recht........................................................................................................................... 6
Summa divisio publiekrecht – privaatrecht..................................................................7
De Belgische staat.......................................................................................................... 7
Het ontstaan van België.............................................................................................. 7
België als staat............................................................................................................ 8
België heeft een permanente bevolking..................................................................8
België heeft een afgebakend grondgebied..............................................................9
België heeft een effectieve overheid.......................................................................9
België is onafhankelijk.............................................................................................9
België is erkend....................................................................................................... 9
Gevolgen van kwalificatie als staat.............................................................................9
België beschikt over rechtspersoonlijkheid..............................................................9
België geniet soevereiniteit...................................................................................10
België oefent rechtsmacht uit................................................................................10
Een democratische rechtsstaat.....................................................................................10
Scheiding van de machten........................................................................................10
De rechtsstaat........................................................................................................... 11
Voorwaarden voor de kwalificatie als rechtsstaat..................................................11
Formele voorwaarde.......................................................................................... 11
Materiële voorwaarden......................................................................................11
Dynamiek van de kwalificatie als rechtsstaat........................................................12
Een meergelaagde staat in Europa...............................................................................12
De federale staat België............................................................................................ 12
De consensusdemocratie.......................................................................................12
De federalisering................................................................................................... 13
De Vlaamse en andere deelstaten.............................................................................14
De Europese Unie...................................................................................................... 15
De gemeenten en provincies.....................................................................................16
Grondwettelijke teksten................................................................................................ 17
Inleiding.................................................................................................................... 17
Grondwet als juridisch instrument.........................................................................17
De Grondwet in zijn formele betekenis..............................................................17
De Grondwet in zijn materiële betekenis...........................................................17
De Grondwet als expressief instrument.................................................................18
De Belgische grondwet.............................................................................................. 18
De Grondwetgevende bevoegdheden....................................................................18
De formele Grondwet......................................................................................... 18
De materiële Grondwet......................................................................................18
De grondwetgevende procedure............................................................................19
De formele Grondwet......................................................................................... 19
De materiële Grondwet......................................................................................21
De constitutieve autonomie van de deelstaten.........................................................21
De constituerende verdragen van de Europese Unie.................................................21
De verdragen en het Handvest..............................................................................21
De verhouding van de verdragen met de Belgische rechtsorde............................21
1
, Rechtstreekse toepasselijkheid..........................................................................21
Rechtsreekse werking........................................................................................22
Wetgevende instellingen.............................................................................................. 22
Debatteren en organiseren........................................................................................ 22
Zelf beslissen............................................................................................................ 23
Op federaal niveau................................................................................................ 23
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 23
Op Europees niveau............................................................................................... 23
Op lokaal niveau.................................................................................................... 23
Verkiezen en vertegenwoordigen..............................................................................24
Op federaal niveau................................................................................................ 24
Kamer van volksverteenwoordigers...................................................................25
Senaat............................................................................................................... 26
Rechtspositie van leden van federale niveau.....................................................26
Immuniteiten..................................................................................................... 27
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 27
Het Vlaams Parlement.......................................................................................27
Het Waals Parlement.......................................................................................... 28
Parlement Franse Gemeenschap........................................................................28
Parlement Duitstalige Gemeenschap.................................................................28
Brussls Hoofdstedelijk Parlement.......................................................................28
Op Europees niveau............................................................................................... 28
Europees Parlement........................................................................................... 28
Europese Raad................................................................................................... 28
Raad (van de Europese Unie).............................................................................28
Op lokaal niveau.................................................................................................... 29
In de Vlaamse gemeenten.................................................................................29
In de Vlaamse provincies...................................................................................29
Wetgeven.................................................................................................................. 30
Op federaal niveau................................................................................................ 30
Bevoegdheden................................................................................................... 30
Wetgevingsprocedure........................................................................................31
Overdracht van wetgevende bevoegdheden.....................................................35
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 36
Decreten en ordonnanties..................................................................................36
De wetgevingsprocedure...................................................................................36
Overdracht van wetgevende bevoegdheden.....................................................37
Op Europees niveau............................................................................................... 37
De wetgevingshandelingen van de Unie............................................................37
De wetgevingsprocedure...................................................................................37
Overdracht van wetgevende bevoegdheden.....................................................38
Op lokaal niveau.................................................................................................... 38
Beginselen van behoorlijk wetgeven.....................................................................38
Algemene principes........................................................................................... 38
Uitwerking van de wet in de tijd........................................................................38
Interpretatieve wetgeving..................................................................................39
Uitvoerende instellingen...............................................................................................39
Vertrouwen en controleren........................................................................................39
Op federaal niveau................................................................................................ 39
De Koning en de Regering..................................................................................39
Het vertrouwen in de Regering..........................................................................41
2
, De controle op (en het ontslag van) de Regering...............................................42
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 44
Algemene kenmerken........................................................................................44
Bijzondere kenmerken.......................................................................................44
Op Europees niveau............................................................................................... 45
De samenstelling van de Europese Commissie..................................................45
Rechtspositie van de Europese Commissie........................................................45
Controle op de Europese Commissie..................................................................45
Op lokaal niveau.................................................................................................... 45
In de Vlaamse gemeenten.................................................................................45
In de Vlaamse provincies...................................................................................46
Besturen.................................................................................................................... 47
Op federaal niveau (Koning + regering)................................................................47
Bevoegdheden................................................................................................... 47
Procedure........................................................................................................... 51
Overdracht van bevoegdheden..........................................................................52
Op deelstatelijk niveau (deelstaatregeringen).......................................................53
Bevoegdheden................................................................................................... 53
Procedure........................................................................................................... 53
Overdracht van bevoegdheden..........................................................................53
Op Europees niveau (Europese Commissie)..........................................................53
Bevoegdheden................................................................................................... 53
Procedure........................................................................................................... 53
Op lokaal niveau.................................................................................................... 54
In de Vlaamse gemeenten en OCMW’s..............................................................54
In de Vlaamse provincies...................................................................................54
Bestuurlijke rechtshandelingen stellen......................................................................54
Het bestuur............................................................................................................ 54
Het politieke bestuur.......................................................................................... 54
Het niet-politieke bestuur..................................................................................54
Taalgebruik door het bestuur.....................................................................................55
Uitgangspunten van de bestuurstaalwetgeving.....................................................56
Basisregels van de bestuurstaalwetgeving............................................................56
De diensten van de gemeentelijke besturen......................................................56
De diensten van de deelstatelijke besturen.......................................................56
De diensten van de federale overheid...............................................................57
Toezicht op de naleving van de bestuurstaalwetgeving.........................................57
Handhaving door het bestuur....................................................................................57
Handhaving: begrip, doel en vormen.....................................................................57
Naar een meer ‘gewapend’ bestuur......................................................................58
Actoren in de bestuurlijke handhaving...................................................................58
Gefedereerde bevoegdheden.......................................................................................58
De bevoegdheidsverdeling binnen België..................................................................58
De bevoegdheidsverdeling tussen de federale entiteiten......................................58
Grondslagen van de bevoegdheidsverdeling.....................................................58
De bevoegdheden van de federale overheid.....................................................60
De bevoegdheden van de deelstaten................................................................61
Impliciete bevoegdheden...................................................................................64
Instrumentele bevoegdheden............................................................................64
Grenzen aan bevoegdheidsuitoefening..............................................................65
Verhoudingen tussen de federale entiteiten..........................................................65
Samenwerking................................................................................................... 65
3
, De bevoegdheidsverdeling binnen de Europese Unie................................................67
Territoriaal gedecentraliseerde bevoegdheden.............................................................67
De bevoegdheden van de lokale besturen................................................................67
De gemeenten....................................................................................................... 67
Inleiding............................................................................................................. 67
De inwoners.................................................................................................................. 68
Personen met de Belgische nationaliteit....................................................................68
Toekenning............................................................................................................ 69
Verkrijging............................................................................................................. 69
Door nationaliteitsverklaring..............................................................................69
Door naturalisatie.............................................................................................. 69
Verlies.................................................................................................................... 70
Personen zonder de Belgische nationaliteit...............................................................70
De burgers van de Europese Unie.............................................................................70
Grondrechten................................................................................................................ 71
De ontwikkeling van grondrechten............................................................................71
Op nationaal (federaal) niveau..............................................................................71
Op Europees niveau............................................................................................... 72
De Raad van Europa en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. . .72
De Europese Unie en het Handvest van de Grondrechten.................................72
Op globaal niveau.................................................................................................. 73
De voornaamste grondrechten..................................................................................73
Bescherming van de fysieke integriteit..................................................................73
Recht op leven (artikel 2 EVRM).........................................................................73
Verbod van foltering, onmenselijke of vernederende behandeling (artikel 3
EVRM)................................................................................................................ 73
Verbod van slavernij en dwangarbeid (artikel 4 EVRM)......................................73
Recht op gelijke behandeling.................................................................................73
Intellectuele vrijheden........................................................................................... 74
Vrijheid van meningsuiting (art. 19 Gw. & art. 10 EVRM) en van de media (art.
25 Gw.).............................................................................................................. 74
Vrijheid van vergadering (art. 26 Gw.) en van vereniging (art. 27 Gw.)..............74
Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst.................................................74
Onderwijs (art. 24 Gw., artikel 2 EAP bij EVRM)..................................................74
Vrijheid van taalgebruik (art. 30 Gw.):...............................................................75
Democratische rechten.......................................................................................... 75
Recht op vrije en geheime verkiezingen (Impliciet in Gw. & Artikel 3 EAP bij
EVRM)................................................................................................................ 75
Petitierecht (art. 28, eerste lid Gw.)...................................................................75
Recht op openbaarheid van bestuur (art. 32 Gw.)..............................................75
Rechten tijdens de rechtspleging...........................................................................76
Recht op toegang tot de rechter en op een eerlijk proces (art. 6 EVRM)............76
Rechten eigen aan de strafrechtspleging...........................................................76
De bescherming van de private levenssfeer..........................................................77
Bescherming van het privé,- gezins,- en familieleven........................................77
Bescherming van de woning..............................................................................77
Bescherming van de private communicatie.......................................................77
Het recht op eigendom.......................................................................................... 77
Economische, sociale en culturele rechten............................................................77
Rechten voor specifieke groepen...........................................................................78
Rechten voor kinderen.......................................................................................78
4
, Rechten voor personen met een handicap.........................................................78
De beperking van grondrechten................................................................................78
In normale omstandigheden..................................................................................78
De beperking van burgerlijke en politieke rechten.............................................79
Bijzonder geval: gelijkheids- en non-discriminatiebeginsel................................81
De beperking van economische, sociale en culturele grondrechten..................82
In tijden van noodtoestand....................................................................................82
Misbruik van grondrechten....................................................................................83
Horizontale werking van grondrechten......................................................................83
Inleiding................................................................................................................. 83
De anti-discriminatiewetgeving.............................................................................83
De rechtsprekende instellingen....................................................................................84
De Belgische rechtscolleges......................................................................................84
Op federaal niveau................................................................................................ 84
Hoven en rechtbanken.......................................................................................84
Het Grondwettelijk Hof en de bestuurlijke rechtscolleges..................................87
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 88
De rechtscolleges van de Europese Unie...................................................................88
Lokale rechtscolleges?............................................................................................... 88
De rechtsbescherming tegen de overheid....................................................................89
De hiërarchie van de normen....................................................................................89
Algemene principes............................................................................................... 89
De bijzondere positie van het internationaal recht................................................90
Argumenten voor voorrang van het internationaal recht...................................90
Argumenten voor voorrang van de Grondwet....................................................91
Redeneringen op basis van artikel 34 van de Grondwet....................................91
Rechtstreekse rechtsbescherming.............................................................................91
Op het federale niveau.......................................................................................... 91
Rechtsbescherming tegen de wetgever.............................................................91
Rechtsbescherming tegen het bestuur..............................................................94
Rechtsbescherming tegen een rechter..............................................................97
Bijkomende Europese rechtsbeschermingsmechanismen..................................98
Op het deelstatelijke niveau..................................................................................99
Op het niveau van de Europese Unie.....................................................................99
Op het lokale niveau.............................................................................................. 99
Overheidsaansprakelijkheid.......................................................................................99
Inleiding................................................................................................................. 99
Aansprakelijkheid voor fout van bestuur..............................................................100
De overheidsaansprakelijkheidsvordering bij de hoven en rechtbanken..........100
De schadevergoeding tot herstel bij de Raad van State..................................100
Aansprakelijkheid voor fout van rechter..............................................................100
Aansprakelijkheid voor fout van wetgever...........................................................100
5
, INLEIDING
“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
België
- België als staat
- (Internationale) rechtsverantwoordelijkheid
- Verdragsbevoegdheid: onder verdragen regels bepalen
- Buitenlandse betrekkingen: in buitenland ambassade…
- Gewapende macht
Rechtsstaat
- De staat is gebonden door het recht waarvan zij de toepassing verzekert
- Hiërarchie van de normen
- Rechtsbescherming: iemand laten oordelen dat staat recht heeft geschonden
o Tegen de wetgever GwH
o Tegen het bestuur RvS
- Onafhankelijke rechters
- Fundamentele rechten en vrijheden
Democratische
- “Parlementaire democratie”
- Verkiezingen
- Legaliteitsbeginsel
- Parlementaire controle
Meergelaagde
- Staatshervorming
- Gemeenschappen en gewesten
- Bevoegdheidsverdeling
- Provincies en gemeenten
in Europa
- Europese Unie
- Raad van Europa
- Multilevel constitutionalism
- Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht en internationaal/Europees recht
Les 16/02
Recht
= Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties
afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de
samenleving
- Creërt orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
- Vertoont onderlinge samenhang: eigen begrippenkader, onderliggende basiswaarden
6
, - Kan worden afgedwongen via sancties door overheid
o ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen familieverband
- Recht: nauw verwant met maatschappij
Summa divisio publiekrecht – privaatrecht
Verschil zit hem in rol v overheid:
onderscheid: niet altijd duidelijk
Privaatrecht
Beheerst situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
Publiekrecht
Beheerst situatie van en de relaties tussen overheid en pariculiere (rechts)personen en
overheden onderling
- Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht, recht van
de lokale besturen, delen van het omgevingsrecht, van het sociaal recht …
DEEL 1: KRACHTLIJNEN
“België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
De Belgische staat
Juridisch: staat = publiekrechtelijke basisentiteit
Het ontstaan van België
2 manieren waarop staten kunnen ontstaan:
1. Oorspronkelijk ontstaan
Mensen beslisten om te zeggen dat een leeg stuk grond vanaf dat moment van hen is
en een staat is kan nu niet meer want elk stuk grond is van een staat
2. Afgeleid ontstaan
- Dekolonisatie: landen doen afstand van hun kolonies staten ontstaan (vb Congo)
- Secessie: stuk van een land scheurt zich af van een bestaand land (want bv andere
taal) nieuwe staat ontstaat (vb Kosovo)
- Dismembratio: 1 land valt uiteen in 2-3 verschillende nieuwe landen (vb
Tsjechoslowakijke)
- Fusie: aparte landen worden 1 nieuw land (West- en Oost-Duitsland Duitsland)
Ontstaan van staat gaat gepaard met veel politieke discussies
België
België: ontstaan door secessie (Verenigd Koninkrijk der Nederlanden)
1. Conres van Wenen (1814)
Vorsten spraken af wat met Europa moest gebeuren (hoe vrede voorzien op Europees
continent? Hoe grenzen hertekenen zodat alle landen tevreden zijn?
7
,Zuidelijke Nederlanden bij pas opgerichte koninkrijk dat noordelijke Nederlanden omvatte
Frankrijk moest in toom gehouden worden creëren bufferstaten zodat ze niet zomaar
nieuwe oorlog kunnen starten
- Noorden: Koninkrijk der Nederlanden was te klein als bufferstaat stukje
Frankrijk werd afgesplitst en werd bij Koninkrijk der Nederland toegevoegd
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
- Zuiden: Spanje
2. Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815)
Onder koning Willem I: heeft zichzelf veel macht toegekend: alles wat niet tot het parlement
werd toegekend tot hem = autoritaire houding
zuidelijke provincies van VKdN snel ontevreden:
- Economische tegenstellingen
- Politieke ondervertegenwoordiging
- Inmenging in Kerk (onderwijs)
- Beknotting persvrijheid
- Toen reeds: taalconflict Willem I verlichtte Nederlands als taal Zuidelijke Franse
elites konden geen Frans meer spreken
3. Monsterverbond van zuidelijke elites (Katholieken en Liberalen)
= unionisme = hereniging van katholieken en liberalen komen samen in opstand
Eisen meer vrijheid (persvrijheid, vrijheid van onderwijs…)
Willem I: moest niets weten van eisen
Opera ‘Stomme van Portici’: deed bom ontploffen volk kwam op straat voor
onafhankelijk België
- Na verslaan leger: onafhankelijkgheid werd uitgeroepen = Voorlopig Bewind (4
oktober 1830)
- Grondwet: al in 1831 rechtstreekse reactie op autoritaire houding van Willem I
o Groot wanvertrouwen in de uitvoerende macht, wel veel vertrouwen in
wetgevende macht
België als staat
4 constitutieve voorwaarden voor juridische erkenning als staat:
België heeft een permanente bevolking
- Als overheid gezag uitoefenen over groep personen (met nationaliteit van die staat +
zij die zich op het grondgebied bevinden maar niet die nationaliteit hebben)
- Belgische staat: 1 januari 2023: 11.697.557
8
, België heeft een afgebakend grondgebied
- Grondgebied moet exclusief zijn: moet tot jouw land behoren en van niemand anders
- Grondgebied + land- en wateroppervlakte binnen grenzen + luchtruim en ondergrond
- Belgisch grondgebied vastgelegd sinds Verdrag van Maastricht (1843)
- Eventuele veranderingen: vb Wereldoorlogen, rivieren rechttrekken
o Veranderingen kunnen slechts krachtens wet
België heeft een effectieve overheid
- Op afdoende wijze daadwerkelijke wetten maken, besturen en recht spreken
- Volk beschermen
- Van federale staat, deelstaten, steden, rechtscolleges …
België is onafhankelijk
- Op eigen gezag betrekkingen met andere staten onderhouden
o Diplomatie: diplomatieke posten in buitenland, ambassadeurs
o Lidmaatschap VN
- Verdragen sluiten
België is erkend
Ookal zijn constitutieve voorwaarden voldaan toch weinig actiemiddelen als politieke
voorwaarde (=erkenning) niet vervuld is
- Andere staten erkennen het bestaan van de nieuwe staat verwerft zo
internationale rechtspersoonlijkheid
- Erkenning: retroactieve werking + kan niet ongedaan worden gemaakt
Sommigen vinden dat erkenning door andere landen niet mag bepalen of je tot staat kan
erkend worden of niet
- Hoeveel staten?
- Welke staten?
Geen constitutieve voorwaarde maar declaratieve voorwaarde
in praktijk: toch cruciaal want je kan bv geen verdrag sluiten als andere landen je niet
herkennen
- Declaratieve handeling
- Bevestigen bestaan van nieuwe staat
- Erkenning van staten, niet van regeringen
- België: Verdrag van Londen (1839)
o Europese mogendheden: snel erkenning
o Nederlanden: erkenden pas in 1839 met Verdrag der XXIV artikelen
Gevolgen van kwalificatie als staat
België beschikt over rechtspersoonlijkheid
- Extern: verdragen sluiten + optreden in internationale rechtsverkeer
9
,Inhoudsopgave
Les 16/02....................................................................................................... 6
Recht........................................................................................................................... 6
Summa divisio publiekrecht – privaatrecht..................................................................7
De Belgische staat.......................................................................................................... 7
Het ontstaan van België.............................................................................................. 7
België als staat............................................................................................................ 8
België heeft een permanente bevolking..................................................................8
België heeft een afgebakend grondgebied..............................................................9
België heeft een effectieve overheid.......................................................................9
België is onafhankelijk.............................................................................................9
België is erkend....................................................................................................... 9
Gevolgen van kwalificatie als staat.............................................................................9
België beschikt over rechtspersoonlijkheid..............................................................9
België geniet soevereiniteit...................................................................................10
België oefent rechtsmacht uit................................................................................10
Een democratische rechtsstaat.....................................................................................10
Scheiding van de machten........................................................................................10
De rechtsstaat........................................................................................................... 11
Voorwaarden voor de kwalificatie als rechtsstaat..................................................11
Formele voorwaarde.......................................................................................... 11
Materiële voorwaarden......................................................................................11
Dynamiek van de kwalificatie als rechtsstaat........................................................12
Een meergelaagde staat in Europa...............................................................................12
De federale staat België............................................................................................ 12
De consensusdemocratie.......................................................................................12
De federalisering................................................................................................... 13
De Vlaamse en andere deelstaten.............................................................................14
De Europese Unie...................................................................................................... 15
De gemeenten en provincies.....................................................................................16
Grondwettelijke teksten................................................................................................ 17
Inleiding.................................................................................................................... 17
Grondwet als juridisch instrument.........................................................................17
De Grondwet in zijn formele betekenis..............................................................17
De Grondwet in zijn materiële betekenis...........................................................17
De Grondwet als expressief instrument.................................................................18
De Belgische grondwet.............................................................................................. 18
De Grondwetgevende bevoegdheden....................................................................18
De formele Grondwet......................................................................................... 18
De materiële Grondwet......................................................................................18
De grondwetgevende procedure............................................................................19
De formele Grondwet......................................................................................... 19
De materiële Grondwet......................................................................................21
De constitutieve autonomie van de deelstaten.........................................................21
De constituerende verdragen van de Europese Unie.................................................21
De verdragen en het Handvest..............................................................................21
De verhouding van de verdragen met de Belgische rechtsorde............................21
1
, Rechtstreekse toepasselijkheid..........................................................................21
Rechtsreekse werking........................................................................................22
Wetgevende instellingen.............................................................................................. 22
Debatteren en organiseren........................................................................................ 22
Zelf beslissen............................................................................................................ 23
Op federaal niveau................................................................................................ 23
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 23
Op Europees niveau............................................................................................... 23
Op lokaal niveau.................................................................................................... 23
Verkiezen en vertegenwoordigen..............................................................................24
Op federaal niveau................................................................................................ 24
Kamer van volksverteenwoordigers...................................................................25
Senaat............................................................................................................... 26
Rechtspositie van leden van federale niveau.....................................................26
Immuniteiten..................................................................................................... 27
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 27
Het Vlaams Parlement.......................................................................................27
Het Waals Parlement.......................................................................................... 28
Parlement Franse Gemeenschap........................................................................28
Parlement Duitstalige Gemeenschap.................................................................28
Brussls Hoofdstedelijk Parlement.......................................................................28
Op Europees niveau............................................................................................... 28
Europees Parlement........................................................................................... 28
Europese Raad................................................................................................... 28
Raad (van de Europese Unie).............................................................................28
Op lokaal niveau.................................................................................................... 29
In de Vlaamse gemeenten.................................................................................29
In de Vlaamse provincies...................................................................................29
Wetgeven.................................................................................................................. 30
Op federaal niveau................................................................................................ 30
Bevoegdheden................................................................................................... 30
Wetgevingsprocedure........................................................................................31
Overdracht van wetgevende bevoegdheden.....................................................35
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 36
Decreten en ordonnanties..................................................................................36
De wetgevingsprocedure...................................................................................36
Overdracht van wetgevende bevoegdheden.....................................................37
Op Europees niveau............................................................................................... 37
De wetgevingshandelingen van de Unie............................................................37
De wetgevingsprocedure...................................................................................37
Overdracht van wetgevende bevoegdheden.....................................................38
Op lokaal niveau.................................................................................................... 38
Beginselen van behoorlijk wetgeven.....................................................................38
Algemene principes........................................................................................... 38
Uitwerking van de wet in de tijd........................................................................38
Interpretatieve wetgeving..................................................................................39
Uitvoerende instellingen...............................................................................................39
Vertrouwen en controleren........................................................................................39
Op federaal niveau................................................................................................ 39
De Koning en de Regering..................................................................................39
Het vertrouwen in de Regering..........................................................................41
2
, De controle op (en het ontslag van) de Regering...............................................42
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 44
Algemene kenmerken........................................................................................44
Bijzondere kenmerken.......................................................................................44
Op Europees niveau............................................................................................... 45
De samenstelling van de Europese Commissie..................................................45
Rechtspositie van de Europese Commissie........................................................45
Controle op de Europese Commissie..................................................................45
Op lokaal niveau.................................................................................................... 45
In de Vlaamse gemeenten.................................................................................45
In de Vlaamse provincies...................................................................................46
Besturen.................................................................................................................... 47
Op federaal niveau (Koning + regering)................................................................47
Bevoegdheden................................................................................................... 47
Procedure........................................................................................................... 51
Overdracht van bevoegdheden..........................................................................52
Op deelstatelijk niveau (deelstaatregeringen).......................................................53
Bevoegdheden................................................................................................... 53
Procedure........................................................................................................... 53
Overdracht van bevoegdheden..........................................................................53
Op Europees niveau (Europese Commissie)..........................................................53
Bevoegdheden................................................................................................... 53
Procedure........................................................................................................... 53
Op lokaal niveau.................................................................................................... 54
In de Vlaamse gemeenten en OCMW’s..............................................................54
In de Vlaamse provincies...................................................................................54
Bestuurlijke rechtshandelingen stellen......................................................................54
Het bestuur............................................................................................................ 54
Het politieke bestuur.......................................................................................... 54
Het niet-politieke bestuur..................................................................................54
Taalgebruik door het bestuur.....................................................................................55
Uitgangspunten van de bestuurstaalwetgeving.....................................................56
Basisregels van de bestuurstaalwetgeving............................................................56
De diensten van de gemeentelijke besturen......................................................56
De diensten van de deelstatelijke besturen.......................................................56
De diensten van de federale overheid...............................................................57
Toezicht op de naleving van de bestuurstaalwetgeving.........................................57
Handhaving door het bestuur....................................................................................57
Handhaving: begrip, doel en vormen.....................................................................57
Naar een meer ‘gewapend’ bestuur......................................................................58
Actoren in de bestuurlijke handhaving...................................................................58
Gefedereerde bevoegdheden.......................................................................................58
De bevoegdheidsverdeling binnen België..................................................................58
De bevoegdheidsverdeling tussen de federale entiteiten......................................58
Grondslagen van de bevoegdheidsverdeling.....................................................58
De bevoegdheden van de federale overheid.....................................................60
De bevoegdheden van de deelstaten................................................................61
Impliciete bevoegdheden...................................................................................64
Instrumentele bevoegdheden............................................................................64
Grenzen aan bevoegdheidsuitoefening..............................................................65
Verhoudingen tussen de federale entiteiten..........................................................65
Samenwerking................................................................................................... 65
3
, De bevoegdheidsverdeling binnen de Europese Unie................................................67
Territoriaal gedecentraliseerde bevoegdheden.............................................................67
De bevoegdheden van de lokale besturen................................................................67
De gemeenten....................................................................................................... 67
Inleiding............................................................................................................. 67
De inwoners.................................................................................................................. 68
Personen met de Belgische nationaliteit....................................................................68
Toekenning............................................................................................................ 69
Verkrijging............................................................................................................. 69
Door nationaliteitsverklaring..............................................................................69
Door naturalisatie.............................................................................................. 69
Verlies.................................................................................................................... 70
Personen zonder de Belgische nationaliteit...............................................................70
De burgers van de Europese Unie.............................................................................70
Grondrechten................................................................................................................ 71
De ontwikkeling van grondrechten............................................................................71
Op nationaal (federaal) niveau..............................................................................71
Op Europees niveau............................................................................................... 72
De Raad van Europa en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. . .72
De Europese Unie en het Handvest van de Grondrechten.................................72
Op globaal niveau.................................................................................................. 73
De voornaamste grondrechten..................................................................................73
Bescherming van de fysieke integriteit..................................................................73
Recht op leven (artikel 2 EVRM).........................................................................73
Verbod van foltering, onmenselijke of vernederende behandeling (artikel 3
EVRM)................................................................................................................ 73
Verbod van slavernij en dwangarbeid (artikel 4 EVRM)......................................73
Recht op gelijke behandeling.................................................................................73
Intellectuele vrijheden........................................................................................... 74
Vrijheid van meningsuiting (art. 19 Gw. & art. 10 EVRM) en van de media (art.
25 Gw.).............................................................................................................. 74
Vrijheid van vergadering (art. 26 Gw.) en van vereniging (art. 27 Gw.)..............74
Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst.................................................74
Onderwijs (art. 24 Gw., artikel 2 EAP bij EVRM)..................................................74
Vrijheid van taalgebruik (art. 30 Gw.):...............................................................75
Democratische rechten.......................................................................................... 75
Recht op vrije en geheime verkiezingen (Impliciet in Gw. & Artikel 3 EAP bij
EVRM)................................................................................................................ 75
Petitierecht (art. 28, eerste lid Gw.)...................................................................75
Recht op openbaarheid van bestuur (art. 32 Gw.)..............................................75
Rechten tijdens de rechtspleging...........................................................................76
Recht op toegang tot de rechter en op een eerlijk proces (art. 6 EVRM)............76
Rechten eigen aan de strafrechtspleging...........................................................76
De bescherming van de private levenssfeer..........................................................77
Bescherming van het privé,- gezins,- en familieleven........................................77
Bescherming van de woning..............................................................................77
Bescherming van de private communicatie.......................................................77
Het recht op eigendom.......................................................................................... 77
Economische, sociale en culturele rechten............................................................77
Rechten voor specifieke groepen...........................................................................78
Rechten voor kinderen.......................................................................................78
4
, Rechten voor personen met een handicap.........................................................78
De beperking van grondrechten................................................................................78
In normale omstandigheden..................................................................................78
De beperking van burgerlijke en politieke rechten.............................................79
Bijzonder geval: gelijkheids- en non-discriminatiebeginsel................................81
De beperking van economische, sociale en culturele grondrechten..................82
In tijden van noodtoestand....................................................................................82
Misbruik van grondrechten....................................................................................83
Horizontale werking van grondrechten......................................................................83
Inleiding................................................................................................................. 83
De anti-discriminatiewetgeving.............................................................................83
De rechtsprekende instellingen....................................................................................84
De Belgische rechtscolleges......................................................................................84
Op federaal niveau................................................................................................ 84
Hoven en rechtbanken.......................................................................................84
Het Grondwettelijk Hof en de bestuurlijke rechtscolleges..................................87
Op deelstatelijk niveau.......................................................................................... 88
De rechtscolleges van de Europese Unie...................................................................88
Lokale rechtscolleges?............................................................................................... 88
De rechtsbescherming tegen de overheid....................................................................89
De hiërarchie van de normen....................................................................................89
Algemene principes............................................................................................... 89
De bijzondere positie van het internationaal recht................................................90
Argumenten voor voorrang van het internationaal recht...................................90
Argumenten voor voorrang van de Grondwet....................................................91
Redeneringen op basis van artikel 34 van de Grondwet....................................91
Rechtstreekse rechtsbescherming.............................................................................91
Op het federale niveau.......................................................................................... 91
Rechtsbescherming tegen de wetgever.............................................................91
Rechtsbescherming tegen het bestuur..............................................................94
Rechtsbescherming tegen een rechter..............................................................97
Bijkomende Europese rechtsbeschermingsmechanismen..................................98
Op het deelstatelijke niveau..................................................................................99
Op het niveau van de Europese Unie.....................................................................99
Op het lokale niveau.............................................................................................. 99
Overheidsaansprakelijkheid.......................................................................................99
Inleiding................................................................................................................. 99
Aansprakelijkheid voor fout van bestuur..............................................................100
De overheidsaansprakelijkheidsvordering bij de hoven en rechtbanken..........100
De schadevergoeding tot herstel bij de Raad van State..................................100
Aansprakelijkheid voor fout van rechter..............................................................100
Aansprakelijkheid voor fout van wetgever...........................................................100
5
, INLEIDING
“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
België
- België als staat
- (Internationale) rechtsverantwoordelijkheid
- Verdragsbevoegdheid: onder verdragen regels bepalen
- Buitenlandse betrekkingen: in buitenland ambassade…
- Gewapende macht
Rechtsstaat
- De staat is gebonden door het recht waarvan zij de toepassing verzekert
- Hiërarchie van de normen
- Rechtsbescherming: iemand laten oordelen dat staat recht heeft geschonden
o Tegen de wetgever GwH
o Tegen het bestuur RvS
- Onafhankelijke rechters
- Fundamentele rechten en vrijheden
Democratische
- “Parlementaire democratie”
- Verkiezingen
- Legaliteitsbeginsel
- Parlementaire controle
Meergelaagde
- Staatshervorming
- Gemeenschappen en gewesten
- Bevoegdheidsverdeling
- Provincies en gemeenten
in Europa
- Europese Unie
- Raad van Europa
- Multilevel constitutionalism
- Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht en internationaal/Europees recht
Les 16/02
Recht
= Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties
afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de
samenleving
- Creërt orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
- Vertoont onderlinge samenhang: eigen begrippenkader, onderliggende basiswaarden
6
, - Kan worden afgedwongen via sancties door overheid
o ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen familieverband
- Recht: nauw verwant met maatschappij
Summa divisio publiekrecht – privaatrecht
Verschil zit hem in rol v overheid:
onderscheid: niet altijd duidelijk
Privaatrecht
Beheerst situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
Publiekrecht
Beheerst situatie van en de relaties tussen overheid en pariculiere (rechts)personen en
overheden onderling
- Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht, recht van
de lokale besturen, delen van het omgevingsrecht, van het sociaal recht …
DEEL 1: KRACHTLIJNEN
“België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
De Belgische staat
Juridisch: staat = publiekrechtelijke basisentiteit
Het ontstaan van België
2 manieren waarop staten kunnen ontstaan:
1. Oorspronkelijk ontstaan
Mensen beslisten om te zeggen dat een leeg stuk grond vanaf dat moment van hen is
en een staat is kan nu niet meer want elk stuk grond is van een staat
2. Afgeleid ontstaan
- Dekolonisatie: landen doen afstand van hun kolonies staten ontstaan (vb Congo)
- Secessie: stuk van een land scheurt zich af van een bestaand land (want bv andere
taal) nieuwe staat ontstaat (vb Kosovo)
- Dismembratio: 1 land valt uiteen in 2-3 verschillende nieuwe landen (vb
Tsjechoslowakijke)
- Fusie: aparte landen worden 1 nieuw land (West- en Oost-Duitsland Duitsland)
Ontstaan van staat gaat gepaard met veel politieke discussies
België
België: ontstaan door secessie (Verenigd Koninkrijk der Nederlanden)
1. Conres van Wenen (1814)
Vorsten spraken af wat met Europa moest gebeuren (hoe vrede voorzien op Europees
continent? Hoe grenzen hertekenen zodat alle landen tevreden zijn?
7
,Zuidelijke Nederlanden bij pas opgerichte koninkrijk dat noordelijke Nederlanden omvatte
Frankrijk moest in toom gehouden worden creëren bufferstaten zodat ze niet zomaar
nieuwe oorlog kunnen starten
- Noorden: Koninkrijk der Nederlanden was te klein als bufferstaat stukje
Frankrijk werd afgesplitst en werd bij Koninkrijk der Nederland toegevoegd
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
- Zuiden: Spanje
2. Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815)
Onder koning Willem I: heeft zichzelf veel macht toegekend: alles wat niet tot het parlement
werd toegekend tot hem = autoritaire houding
zuidelijke provincies van VKdN snel ontevreden:
- Economische tegenstellingen
- Politieke ondervertegenwoordiging
- Inmenging in Kerk (onderwijs)
- Beknotting persvrijheid
- Toen reeds: taalconflict Willem I verlichtte Nederlands als taal Zuidelijke Franse
elites konden geen Frans meer spreken
3. Monsterverbond van zuidelijke elites (Katholieken en Liberalen)
= unionisme = hereniging van katholieken en liberalen komen samen in opstand
Eisen meer vrijheid (persvrijheid, vrijheid van onderwijs…)
Willem I: moest niets weten van eisen
Opera ‘Stomme van Portici’: deed bom ontploffen volk kwam op straat voor
onafhankelijk België
- Na verslaan leger: onafhankelijkgheid werd uitgeroepen = Voorlopig Bewind (4
oktober 1830)
- Grondwet: al in 1831 rechtstreekse reactie op autoritaire houding van Willem I
o Groot wanvertrouwen in de uitvoerende macht, wel veel vertrouwen in
wetgevende macht
België als staat
4 constitutieve voorwaarden voor juridische erkenning als staat:
België heeft een permanente bevolking
- Als overheid gezag uitoefenen over groep personen (met nationaliteit van die staat +
zij die zich op het grondgebied bevinden maar niet die nationaliteit hebben)
- Belgische staat: 1 januari 2023: 11.697.557
8
, België heeft een afgebakend grondgebied
- Grondgebied moet exclusief zijn: moet tot jouw land behoren en van niemand anders
- Grondgebied + land- en wateroppervlakte binnen grenzen + luchtruim en ondergrond
- Belgisch grondgebied vastgelegd sinds Verdrag van Maastricht (1843)
- Eventuele veranderingen: vb Wereldoorlogen, rivieren rechttrekken
o Veranderingen kunnen slechts krachtens wet
België heeft een effectieve overheid
- Op afdoende wijze daadwerkelijke wetten maken, besturen en recht spreken
- Volk beschermen
- Van federale staat, deelstaten, steden, rechtscolleges …
België is onafhankelijk
- Op eigen gezag betrekkingen met andere staten onderhouden
o Diplomatie: diplomatieke posten in buitenland, ambassadeurs
o Lidmaatschap VN
- Verdragen sluiten
België is erkend
Ookal zijn constitutieve voorwaarden voldaan toch weinig actiemiddelen als politieke
voorwaarde (=erkenning) niet vervuld is
- Andere staten erkennen het bestaan van de nieuwe staat verwerft zo
internationale rechtspersoonlijkheid
- Erkenning: retroactieve werking + kan niet ongedaan worden gemaakt
Sommigen vinden dat erkenning door andere landen niet mag bepalen of je tot staat kan
erkend worden of niet
- Hoeveel staten?
- Welke staten?
Geen constitutieve voorwaarde maar declaratieve voorwaarde
in praktijk: toch cruciaal want je kan bv geen verdrag sluiten als andere landen je niet
herkennen
- Declaratieve handeling
- Bevestigen bestaan van nieuwe staat
- Erkenning van staten, niet van regeringen
- België: Verdrag van Londen (1839)
o Europese mogendheden: snel erkenning
o Nederlanden: erkenden pas in 1839 met Verdrag der XXIV artikelen
Gevolgen van kwalificatie als staat
België beschikt over rechtspersoonlijkheid
- Extern: verdragen sluiten + optreden in internationale rechtsverkeer
9
