2. व्यञ्जनसन्धिः
*****जश्त्वसन्धिः*****
When क्, च्, ट्, त,् प,् which are at the end of the word are combined with vowels or third and
fourth letters in group (ग,घ,ज,झ,ड,ढ,द,ध,ब,भ) and य, व, र, ल, ह then come in the place of
ग्, ज,् ड्, द्, ब् respectively.
1. वाक् + ईशः = वागीशः 2. अच् + अन्तम् = अजन्तम्
3. अच् + आद ः = अजाद ः 4. षट् + आननः = षडाननः
5. सम्राट् + आगतः = सम्राडागतः 6. सत् + आचारः = स ाचारः
7. जगत् + ईशः = जग ीशः 8. सुप् + अन्तम् = सुबन्तम्
9. द क् + गजः = द ग्गजः 10. वाक् + ानम् = वाग् ानम्
11. अच् + वर्णः = अज्वर्णः 12. सत् + धमणः = सद्धमणः
13. उत् + योगः = उद्योगः 14. दचत् + रूपम् = दचद्रूपम्
15. षट् + ररपवः = षदिपवः 16. वाक् + भ्याम् = वाग्भ्याम्
*****अननु ानसक सन्धिः*****
When क्, च्, ट्, त्, प,् which are at the end of the word are combined with Nasals then the same
Nasal come respectively.
1. वाक् + मयम् = वाङ्मयम् 2. जगत् + नाथः = जगन्नाथः
3. सत् + मदतम् = सन्मदतम् 4. अप् + मयम् = अम्मयम्
5. वाक् + मूलाः = वाङ्मू लाः 6. एतत् + न = एतन्न
7. तत् + मयः = तन्मयः 8. षट् + मासाः = षण्मासाः
9. षट् + मुखः = षण्मुखः 10. षट् + नवदतः = षण्र्वदतः
11. दचत् + मयम् = दचन्मयम् 12. तत् + मात्रम् = तन्मात्रम्
,3 *****नवसगगसन्धिः*****
1. नवसगगलोपिः ( पूवगपदे अकारा्तिः +" :" + उत्तरपदे अ नभ्नस्वरिः = नवसगग should be removed / deleted.
1. सः + इच्छदत = स इच्छदत 2. एषः + उदिष्ठदत = एष उदिष्ठदत
3. एषः + ईक्षते = एष ईक्षते 4. सः + गच्छदत = स गच्छदत
5. एषः + दवचरदत = एष दवचरदत 6. एषः + नमदत = एष नमदत
7. सः + आगच्छदत = स आगच्छदत 8. रामः + गच्छदत = राम गच्छदत
9. कृ ष्र्ः + एदत = कृ ष्र् एदत 10. रहीमः + इच्छदत = रहीम इच्छदत
11. मृगः + इदत = मृग इदत 12. दसहिं ः + इ ानीम् = दसिंह इ ानीम्
13. गजः + उत्सहते = गज उत्सहते 14. ईश्वरः + ईक्षते = ईश्वर ईक्षते
15. मूषकः + उत्पतदत = मूषक उत्पतदत 16. तपः + उच्यते = तप उच्यते
17. लताः + अत्र = लता अत्र 18. ताः + गच्छदन्त = ता गच्छदन्त
19. बालाः + यादन्त = बाला यादन्त 20. वृक्षाः + वधणन्ते = वक्षा वधणन्ते
21. बालाः + जाग्रदत = बाला जाग्रदत 22. तरुर्ाः + नमदत = तरुर्ा नमदत
23. गोपालाः + हसदन्त = गोपाला हसदन्त 24. वृध ाः + अत्र = वृध ा अत्र
25. लताः + वधणन्ते = लता वधणन्ते 26. बादलकाः + नमदन्त = बादलका नमदन्त
2. If नवसगग is followed and proceeded by a short vowel 'अ' then 1) first नवसगग changes to 'उ' 2) अ+उ for
'ओ' as per गुणसन्धिः 3) 'अ' changes to a symbol 'ऽ' ( ऽ - अवग्रहिः )
1. सः + अदतत = सोऽदतत 2. एषः + अदप = एषोऽदप
3. सः + अव त् = सोऽव त् 4. सः + अपतत् = सोऽपतत्
5. एषः + अव त् = एषोऽव त् 6. एषः + अत्र = एषोऽत्र
7. सः + अदप = सोऽदप 8. एषः + अदप = एषोऽदप
9. सः + अतीव = सोऽतीव 10. एषः + अतीव = एषोऽतीव
11. बालः + अदतत = बालोऽदतत 12. नृपः + अतीव = नृपोऽतीव
13. मृगः + अदप = मृगोऽदप 14. दसहिं ः + अत्र = दसिंहोऽत्र
15. चन्द्रः + अयम् = चन्द्रोऽयम् 16. परुु षः + अदप = परुु षोऽदप
17. रामः + अयम् = रामोऽयम् 18. कृ ष्र्ः + अदतत = कृ ष्र्ोऽदतत
19. कः + अत्र = कोऽत्र 20. वृध ः + अत्र = वृध ोऽत्र
,3. The नवसगग (:) proceed by short vowel 'अ' and followed by any letter of ग ज य र ल व ह then also नवसगग
changes to 'उ'. Again by गुणसन्धिः it changes to 'ओ'
1. तपः + वनम् = तपोवनम् 2. बालः + हसदत = बालोहसदत
3. दसहिं ः + गजणदत = दसिंहोगजणदत 4. रामः + गच्छदत = राामोगच्छदत
5. वृक्षः + वधणते = वृक्षोवधणते 6. वृक्षः + रक्षदत = वृक्षोरक्षदत
7. वे ः + जनानाम् = वे ोजनानाम् 8. वे ः + गच्छदत = वे ोगच्छदत
9. मनः + हरः = मनोहरः
4. रकारादेशिः If नवसगग (:) proceed by any vowel other than 'अ' and followed by any vowel or by any letter
ग् घ् ज् झ् ड् ढ् द् ध् न् ब् भ् म् य् र् ल् व् ह् it changes to 'र्' ( Other than अ) any vowel +:+ any vowel /
consonant.
1. महीषीः + इदत = मदहषीररदत 2. माुदनः + गच्छदत = मुदनगणच्छदत
3. तः + भक्ष्यते = तभणक्ष्यते 4. धेनुः + धावदत = धेनधु ाणवदत
5. एतः + नम्यते = एतनणम्यते 6. जनः + गम्यते = जनगणम्यते
7. पत्युः + गृहम् = पत्युगणहृ म् 8. गुरुः + गृहम् = गुरुगृहण म्
9. गुरुः + व दत = गुरुवण दत 10. धेनुदभः + आगतम् = धेनदु भरागतम्
11. हररः + जयदत = हररजणयदत 12. अन्नः + भागम् = अन्नभाणगम्
13. मृत्युः + भयम् = मृत्युभणयम् 14. भवेयुः + बहवः = भवेयुबणहवः
15. दनः + बलः = दनबणलः 16. दशशुः + हसदत = दशशुहसण दत
17. ग्लादनः+ भवदत = ग्लादनभणवदत 18. गरुु ः + भवदत = गुरुभणवदत
19. मुदनः + यादत = मुदनयाणदत
4. - 2. अव्यय सम्ब्धी रकारादेशिः
1. प्रातः + गच्छदत = प्रातगणच्छदत 2. प्रातः + उ दे त = प्रातरु ेदत
3. पनु ः + उपदवशदत = पुनरुपदवशदत 4. पनु ः + आतते = पुनरातते
5. प्रातः + उदिष्ठदत = प्रातरुदिष्ठदत 6. प्रातः + वन् नीयः = प्रातवणन् नीयः
, 5. स,् ष,् श् कार आदेशसन्धिः
(स् / त् / थ् परे सनत) स्
( ष् / क् / ख् / ट् / ठ् /प् /फ परे सनत) ष्
( श् / च् / छ् परे सनत) श् भवनत ।
1. बालः + तत्र = बालः + स् + तत्र = बालततत्र
2. कृ ष्र्ः +त ा = कृ ष्र्ः + स् + त ा = कृ ष्र्तत ा
3. गोपालः + तथव = गोपालः + स् + तथव = गोपालततथव
4. भक्तः + सेवते = भक्तः + स् + सेवते = भक्ततसेवते
5. दनः + सिं हे ः = दनः + स् + सिं ेह = दनतसिं ेहः
6. डयमानः + दटरिभः = डयमानः + ष् + दटरिभः = डयमानदिरिभः
7. धनुः + टङ्कारः = धनुः + ष् + टङ्कारः = धनुिङ्कारः
8. रूप्यकः + ठनठनायते = रूप्यकः + ष् + ठनठनायते = रूप्यकष्ठनठनायते
9. दनः + कलक िं = दनः + ष् + कलक िं = दनष्कलक िं
10. चतुः + पा = चतुः + ष् + प ा = चतुष्पा
11. दनः + फल = दनः + ष् + फल = दनष्फल
12. ःु + कमण = ःु + ष् + कमण = ष्ु कमण
13. ःु + कर = ःु + ष् + कर = ष्ु कर
14. बदहः + कारः = बदहः + ष् + कारः = बदहष्कारः
15. दनः + पापम् = दनः + ष् + पापम् = दनष्पापम्
16. दनः + कपटम् = दनः + ष् + कपट = दनष्कपटम्
17. रामः +च = रामः + श् + च = रामश्च
18. शावकः + चलदत = शावकः + श् + चलदत = शावकश्चलदत
19. भक्तः + शोभते = भक्तः + श् + शोभते = भक्तश्शोभते
20. भक्तः + चलदत = भक्तः + श् + चलदत = भक्तश्चलदत
21. छात्रः + छा यदत = छात्रः + श् + छा यदत = छात्रश्छा यदत
22. कः + चौरः = कः + श् + चौरः = कश्चौरः
23. कः + दचत् = कः + श् + दचत् = कदश्चत्
24. दनः + चल = दनः + श् + चल = दनश्चल
25. दनः + छल = दनः + श् + छल = दनश्छल
26. ःु + शासन = ःु + श् + शासन = श्ु शासन
*****जश्त्वसन्धिः*****
When क्, च्, ट्, त,् प,् which are at the end of the word are combined with vowels or third and
fourth letters in group (ग,घ,ज,झ,ड,ढ,द,ध,ब,भ) and य, व, र, ल, ह then come in the place of
ग्, ज,् ड्, द्, ब् respectively.
1. वाक् + ईशः = वागीशः 2. अच् + अन्तम् = अजन्तम्
3. अच् + आद ः = अजाद ः 4. षट् + आननः = षडाननः
5. सम्राट् + आगतः = सम्राडागतः 6. सत् + आचारः = स ाचारः
7. जगत् + ईशः = जग ीशः 8. सुप् + अन्तम् = सुबन्तम्
9. द क् + गजः = द ग्गजः 10. वाक् + ानम् = वाग् ानम्
11. अच् + वर्णः = अज्वर्णः 12. सत् + धमणः = सद्धमणः
13. उत् + योगः = उद्योगः 14. दचत् + रूपम् = दचद्रूपम्
15. षट् + ररपवः = षदिपवः 16. वाक् + भ्याम् = वाग्भ्याम्
*****अननु ानसक सन्धिः*****
When क्, च्, ट्, त्, प,् which are at the end of the word are combined with Nasals then the same
Nasal come respectively.
1. वाक् + मयम् = वाङ्मयम् 2. जगत् + नाथः = जगन्नाथः
3. सत् + मदतम् = सन्मदतम् 4. अप् + मयम् = अम्मयम्
5. वाक् + मूलाः = वाङ्मू लाः 6. एतत् + न = एतन्न
7. तत् + मयः = तन्मयः 8. षट् + मासाः = षण्मासाः
9. षट् + मुखः = षण्मुखः 10. षट् + नवदतः = षण्र्वदतः
11. दचत् + मयम् = दचन्मयम् 12. तत् + मात्रम् = तन्मात्रम्
,3 *****नवसगगसन्धिः*****
1. नवसगगलोपिः ( पूवगपदे अकारा्तिः +" :" + उत्तरपदे अ नभ्नस्वरिः = नवसगग should be removed / deleted.
1. सः + इच्छदत = स इच्छदत 2. एषः + उदिष्ठदत = एष उदिष्ठदत
3. एषः + ईक्षते = एष ईक्षते 4. सः + गच्छदत = स गच्छदत
5. एषः + दवचरदत = एष दवचरदत 6. एषः + नमदत = एष नमदत
7. सः + आगच्छदत = स आगच्छदत 8. रामः + गच्छदत = राम गच्छदत
9. कृ ष्र्ः + एदत = कृ ष्र् एदत 10. रहीमः + इच्छदत = रहीम इच्छदत
11. मृगः + इदत = मृग इदत 12. दसहिं ः + इ ानीम् = दसिंह इ ानीम्
13. गजः + उत्सहते = गज उत्सहते 14. ईश्वरः + ईक्षते = ईश्वर ईक्षते
15. मूषकः + उत्पतदत = मूषक उत्पतदत 16. तपः + उच्यते = तप उच्यते
17. लताः + अत्र = लता अत्र 18. ताः + गच्छदन्त = ता गच्छदन्त
19. बालाः + यादन्त = बाला यादन्त 20. वृक्षाः + वधणन्ते = वक्षा वधणन्ते
21. बालाः + जाग्रदत = बाला जाग्रदत 22. तरुर्ाः + नमदत = तरुर्ा नमदत
23. गोपालाः + हसदन्त = गोपाला हसदन्त 24. वृध ाः + अत्र = वृध ा अत्र
25. लताः + वधणन्ते = लता वधणन्ते 26. बादलकाः + नमदन्त = बादलका नमदन्त
2. If नवसगग is followed and proceeded by a short vowel 'अ' then 1) first नवसगग changes to 'उ' 2) अ+उ for
'ओ' as per गुणसन्धिः 3) 'अ' changes to a symbol 'ऽ' ( ऽ - अवग्रहिः )
1. सः + अदतत = सोऽदतत 2. एषः + अदप = एषोऽदप
3. सः + अव त् = सोऽव त् 4. सः + अपतत् = सोऽपतत्
5. एषः + अव त् = एषोऽव त् 6. एषः + अत्र = एषोऽत्र
7. सः + अदप = सोऽदप 8. एषः + अदप = एषोऽदप
9. सः + अतीव = सोऽतीव 10. एषः + अतीव = एषोऽतीव
11. बालः + अदतत = बालोऽदतत 12. नृपः + अतीव = नृपोऽतीव
13. मृगः + अदप = मृगोऽदप 14. दसहिं ः + अत्र = दसिंहोऽत्र
15. चन्द्रः + अयम् = चन्द्रोऽयम् 16. परुु षः + अदप = परुु षोऽदप
17. रामः + अयम् = रामोऽयम् 18. कृ ष्र्ः + अदतत = कृ ष्र्ोऽदतत
19. कः + अत्र = कोऽत्र 20. वृध ः + अत्र = वृध ोऽत्र
,3. The नवसगग (:) proceed by short vowel 'अ' and followed by any letter of ग ज य र ल व ह then also नवसगग
changes to 'उ'. Again by गुणसन्धिः it changes to 'ओ'
1. तपः + वनम् = तपोवनम् 2. बालः + हसदत = बालोहसदत
3. दसहिं ः + गजणदत = दसिंहोगजणदत 4. रामः + गच्छदत = राामोगच्छदत
5. वृक्षः + वधणते = वृक्षोवधणते 6. वृक्षः + रक्षदत = वृक्षोरक्षदत
7. वे ः + जनानाम् = वे ोजनानाम् 8. वे ः + गच्छदत = वे ोगच्छदत
9. मनः + हरः = मनोहरः
4. रकारादेशिः If नवसगग (:) proceed by any vowel other than 'अ' and followed by any vowel or by any letter
ग् घ् ज् झ् ड् ढ् द् ध् न् ब् भ् म् य् र् ल् व् ह् it changes to 'र्' ( Other than अ) any vowel +:+ any vowel /
consonant.
1. महीषीः + इदत = मदहषीररदत 2. माुदनः + गच्छदत = मुदनगणच्छदत
3. तः + भक्ष्यते = तभणक्ष्यते 4. धेनुः + धावदत = धेनधु ाणवदत
5. एतः + नम्यते = एतनणम्यते 6. जनः + गम्यते = जनगणम्यते
7. पत्युः + गृहम् = पत्युगणहृ म् 8. गुरुः + गृहम् = गुरुगृहण म्
9. गुरुः + व दत = गुरुवण दत 10. धेनुदभः + आगतम् = धेनदु भरागतम्
11. हररः + जयदत = हररजणयदत 12. अन्नः + भागम् = अन्नभाणगम्
13. मृत्युः + भयम् = मृत्युभणयम् 14. भवेयुः + बहवः = भवेयुबणहवः
15. दनः + बलः = दनबणलः 16. दशशुः + हसदत = दशशुहसण दत
17. ग्लादनः+ भवदत = ग्लादनभणवदत 18. गरुु ः + भवदत = गुरुभणवदत
19. मुदनः + यादत = मुदनयाणदत
4. - 2. अव्यय सम्ब्धी रकारादेशिः
1. प्रातः + गच्छदत = प्रातगणच्छदत 2. प्रातः + उ दे त = प्रातरु ेदत
3. पनु ः + उपदवशदत = पुनरुपदवशदत 4. पनु ः + आतते = पुनरातते
5. प्रातः + उदिष्ठदत = प्रातरुदिष्ठदत 6. प्रातः + वन् नीयः = प्रातवणन् नीयः
, 5. स,् ष,् श् कार आदेशसन्धिः
(स् / त् / थ् परे सनत) स्
( ष् / क् / ख् / ट् / ठ् /प् /फ परे सनत) ष्
( श् / च् / छ् परे सनत) श् भवनत ।
1. बालः + तत्र = बालः + स् + तत्र = बालततत्र
2. कृ ष्र्ः +त ा = कृ ष्र्ः + स् + त ा = कृ ष्र्तत ा
3. गोपालः + तथव = गोपालः + स् + तथव = गोपालततथव
4. भक्तः + सेवते = भक्तः + स् + सेवते = भक्ततसेवते
5. दनः + सिं हे ः = दनः + स् + सिं ेह = दनतसिं ेहः
6. डयमानः + दटरिभः = डयमानः + ष् + दटरिभः = डयमानदिरिभः
7. धनुः + टङ्कारः = धनुः + ष् + टङ्कारः = धनुिङ्कारः
8. रूप्यकः + ठनठनायते = रूप्यकः + ष् + ठनठनायते = रूप्यकष्ठनठनायते
9. दनः + कलक िं = दनः + ष् + कलक िं = दनष्कलक िं
10. चतुः + पा = चतुः + ष् + प ा = चतुष्पा
11. दनः + फल = दनः + ष् + फल = दनष्फल
12. ःु + कमण = ःु + ष् + कमण = ष्ु कमण
13. ःु + कर = ःु + ष् + कर = ष्ु कर
14. बदहः + कारः = बदहः + ष् + कारः = बदहष्कारः
15. दनः + पापम् = दनः + ष् + पापम् = दनष्पापम्
16. दनः + कपटम् = दनः + ष् + कपट = दनष्कपटम्
17. रामः +च = रामः + श् + च = रामश्च
18. शावकः + चलदत = शावकः + श् + चलदत = शावकश्चलदत
19. भक्तः + शोभते = भक्तः + श् + शोभते = भक्तश्शोभते
20. भक्तः + चलदत = भक्तः + श् + चलदत = भक्तश्चलदत
21. छात्रः + छा यदत = छात्रः + श् + छा यदत = छात्रश्छा यदत
22. कः + चौरः = कः + श् + चौरः = कश्चौरः
23. कः + दचत् = कः + श् + दचत् = कदश्चत्
24. दनः + चल = दनः + श् + चल = दनश्चल
25. दनः + छल = दनः + श् + छल = दनश्छल
26. ःु + शासन = ःु + श् + शासन = श्ु शासन
