Sociale ethiek
2018-2019
Prof. Vandevelde
,Inhoud
Hoofdstuk 1. Het geweld van geld..........................................................................................................1
1.1. Aristoteles en de ambivalentie van het geld.................................................................................3
1.1.1. Het probleem van de eindeloze begeerte...............................................................................3
1.1.2. De drie functies van geld......................................................................................................4
1.2. Geld als geïnstitutionaliseerd vertrouwen....................................................................................7
1.2.1. Het roll back-fenomeen en georganiseerde inflatie...............................................................7
1.2.2. Niet meer dan een propje papier...........................................................................................7
1.2.3. Cirkeltjes sluiten: de regelsystemen van onze economie.......................................................9
1.3. Het risico van een systeemcrisis................................................................................................11
1.4. De hebzucht kanaliseren............................................................................................................12
1.5. Is globalisering een gevaar voor democratie?............................................................................13
Hoofdstuk 2. Wat kun je kopen met geld?............................................................................................15
2.1. Efficiëntie, rechtvaardigheid en solidariteit...............................................................................15
2.2. Geld en waarde..........................................................................................................................16
2.2.1. Waar geld geen rol mag spelen: het corruptie- en dwangargument.....................................17
2.2.2. Voorbeelden........................................................................................................................18
2.3. Een grijze zone in de markt.......................................................................................................21
2.3.1. Het recht op een kind..........................................................................................................21
2.4. Tussen geboortearbeid en kinderfabriek: argumenten tegen draagmoederschap........................23
2.5. Het belang van het kind – en van de moeder.............................................................................24
2.6. Is commercieel draagmoederschap onafwendbaar?...................................................................25
2.6.1. Wat kunnen bemiddelaars betekenen?................................................................................26
2.7. Besluit: kunnen we bepaalde markten verbieden?.....................................................................28
Hoofdstuk 3. Loont het om eerlijk te zijn?...........................................................................................29
3.1. De onzichtbare hand..................................................................................................................29
3.2. Collectieve actie en vrijbuiterij..................................................................................................32
3.3. De mogelijkheid van samenwerking..........................................................................................36
3.3.1. Moraliteit............................................................................................................................36
3.3.2. Overheidsinterventie...........................................................................................................38
3.3.3. Sociale normen – informeel vertrouwen.............................................................................39
3.3.4. Fairness-ethiek....................................................................................................................41
3.3.5. Magie..................................................................................................................................42
3.3.6. Lusten en lasten..................................................................................................................42
3.3.7. Schaal van de interactie (aantal deelnemers).......................................................................43
3.3.8. Horizon van de interactie....................................................................................................43
3.3.9. Reputatie.............................................................................................................................45
, 3.3.10. Verstandig eigenbelang.....................................................................................................46
3.3.11. Karaktervorming...............................................................................................................47
3.4. Hobbes en het slechte geweten van een econoom......................................................................47
3.5. Besluit........................................................................................................................................48
Hoofdstuk 4. Het delicate van geven en helpen....................................................................................50
4.1. Onbaatzuchtig geven..................................................................................................................50
4.2. Economische ruil en de logica van de gift.................................................................................52
4.3. De kunst van het geven..............................................................................................................53
4.4. Marcel Mauss en de complexiteit van geven en helpen.............................................................56
4.5. Vertrouwen................................................................................................................................59
4.6. Waarom geven zo delicaat is.....................................................................................................64
4.7. En als wederkerigheid onmogelijk is?.......................................................................................65
4.8. De beschavende werking van hypocrisie...................................................................................67
Hoofdstuk 5. Marcel Mauss’ theorie van de gift: situering en kritieken – egoïsme en altruïsme..........69
5.1. Aristoteles..................................................................................................................................69
5.2. Potlach.......................................................................................................................................69
5.3. Christelijke caritastraditie..........................................................................................................69
5.4. Giften.........................................................................................................................................71
5.5. Kritiek........................................................................................................................................71
5.6. Gabensvergessenheit..................................................................................................................72
5.7. Bourdieu en Levinas..................................................................................................................73
5.8. Egoïsme en altruïsme.................................................................................................................75
5.9. Schmidtz....................................................................................................................................76
Hoofdstuk 6. Algemene en politieke economie volgens Georges Bataille............................................78
Hoofdstuk 7. Solidariteit.......................................................................................................................81
7.1. Begrip solidariteit......................................................................................................................81
7.2. Wie zijn wij?..............................................................................................................................83
7.3. Samaritaanse moraal..................................................................................................................85
Hoofdstuk 8. Rechtvaardigheid – een betwiste zaak.............................................................................89
8.1. Normatieve politieke filosofie...................................................................................................89
8.2. Concept rechtvaardigheid..........................................................................................................90
8.3. Distributieve rechtvaardigheid...................................................................................................91
8.4. Links libertarisme......................................................................................................................98
8.5. Relationele en niet-relationele rechtvaardigheid......................................................................100
8.6. Wat zijn we verschuldigd aan de armen?.................................................................................104
8.7. Slotbedenkingen......................................................................................................................109
8.8. Van rechtvaardige staten naar rechtvaardige volkeren.............................................................110
1|Pagina
, 8.9. Voorbij de volkeren: de opkomst van het kosmopolitisme......................................................111
8.10. Kolonialisme en imperialisme...............................................................................................111
Hoofdstuk 9. Verdienen managers hun hoge beloningen?..................................................................112
9.1. Het Angelsaksische ondernemingsmodel.................................................................................112
9.2. De winnaar neemt alles............................................................................................................112
9.3. De mazen in het net van de toplonen.......................................................................................113
9.3.1. De CEO is niet het bedrijf.................................................................................................113
9.3.2. Winst is niet de alfa en de omega......................................................................................113
9.3.3. De korte termijn als prioriteit............................................................................................113
9.3.4. Corporate governance: onafhankelijke controle of collusie?.............................................114
9.3.5. Hoe plak je een getal op verdienste?.................................................................................114
9.4. Rawls versus Nozick................................................................................................................114
9.4.1. Hoeveel ongelijkheid laten we toe?...................................................................................114
9.4.2. Gabensvergessenheit.........................................................................................................115
9.5. Hoe naar herverdeling toe?......................................................................................................115
9.5.1. Naar een economische unie...............................................................................................115
9.5.2. Weg van geld....................................................................................................................115
9.5.3. Moeten we ongelijkheid wel bestrijden?...........................................................................116
9.6. De waarde van intrinsieke motivatie........................................................................................116
Hoofstuk 10. Ethiek van migratiebeleid..............................................................................................117
10.1. Economische reflectie............................................................................................................117
10.2. Ethische reflectie...................................................................................................................120
10.2.1. Ethische leidraad.............................................................................................................120
10.2.2. Grondoorzaken................................................................................................................120
10.2.3. Argumenten voor en tegen open grenzen........................................................................121
10.2.4. Naturalisatie....................................................................................................................125
10.2.5. Quotum voor arbeidsmigratie.........................................................................................126
10.2.6. Andere voorstellen..........................................................................................................131
Hoofdstuk 11. Lezing Moïsi...............................................................................................................134
2|Pagina
2018-2019
Prof. Vandevelde
,Inhoud
Hoofdstuk 1. Het geweld van geld..........................................................................................................1
1.1. Aristoteles en de ambivalentie van het geld.................................................................................3
1.1.1. Het probleem van de eindeloze begeerte...............................................................................3
1.1.2. De drie functies van geld......................................................................................................4
1.2. Geld als geïnstitutionaliseerd vertrouwen....................................................................................7
1.2.1. Het roll back-fenomeen en georganiseerde inflatie...............................................................7
1.2.2. Niet meer dan een propje papier...........................................................................................7
1.2.3. Cirkeltjes sluiten: de regelsystemen van onze economie.......................................................9
1.3. Het risico van een systeemcrisis................................................................................................11
1.4. De hebzucht kanaliseren............................................................................................................12
1.5. Is globalisering een gevaar voor democratie?............................................................................13
Hoofdstuk 2. Wat kun je kopen met geld?............................................................................................15
2.1. Efficiëntie, rechtvaardigheid en solidariteit...............................................................................15
2.2. Geld en waarde..........................................................................................................................16
2.2.1. Waar geld geen rol mag spelen: het corruptie- en dwangargument.....................................17
2.2.2. Voorbeelden........................................................................................................................18
2.3. Een grijze zone in de markt.......................................................................................................21
2.3.1. Het recht op een kind..........................................................................................................21
2.4. Tussen geboortearbeid en kinderfabriek: argumenten tegen draagmoederschap........................23
2.5. Het belang van het kind – en van de moeder.............................................................................24
2.6. Is commercieel draagmoederschap onafwendbaar?...................................................................25
2.6.1. Wat kunnen bemiddelaars betekenen?................................................................................26
2.7. Besluit: kunnen we bepaalde markten verbieden?.....................................................................28
Hoofdstuk 3. Loont het om eerlijk te zijn?...........................................................................................29
3.1. De onzichtbare hand..................................................................................................................29
3.2. Collectieve actie en vrijbuiterij..................................................................................................32
3.3. De mogelijkheid van samenwerking..........................................................................................36
3.3.1. Moraliteit............................................................................................................................36
3.3.2. Overheidsinterventie...........................................................................................................38
3.3.3. Sociale normen – informeel vertrouwen.............................................................................39
3.3.4. Fairness-ethiek....................................................................................................................41
3.3.5. Magie..................................................................................................................................42
3.3.6. Lusten en lasten..................................................................................................................42
3.3.7. Schaal van de interactie (aantal deelnemers).......................................................................43
3.3.8. Horizon van de interactie....................................................................................................43
3.3.9. Reputatie.............................................................................................................................45
, 3.3.10. Verstandig eigenbelang.....................................................................................................46
3.3.11. Karaktervorming...............................................................................................................47
3.4. Hobbes en het slechte geweten van een econoom......................................................................47
3.5. Besluit........................................................................................................................................48
Hoofdstuk 4. Het delicate van geven en helpen....................................................................................50
4.1. Onbaatzuchtig geven..................................................................................................................50
4.2. Economische ruil en de logica van de gift.................................................................................52
4.3. De kunst van het geven..............................................................................................................53
4.4. Marcel Mauss en de complexiteit van geven en helpen.............................................................56
4.5. Vertrouwen................................................................................................................................59
4.6. Waarom geven zo delicaat is.....................................................................................................64
4.7. En als wederkerigheid onmogelijk is?.......................................................................................65
4.8. De beschavende werking van hypocrisie...................................................................................67
Hoofdstuk 5. Marcel Mauss’ theorie van de gift: situering en kritieken – egoïsme en altruïsme..........69
5.1. Aristoteles..................................................................................................................................69
5.2. Potlach.......................................................................................................................................69
5.3. Christelijke caritastraditie..........................................................................................................69
5.4. Giften.........................................................................................................................................71
5.5. Kritiek........................................................................................................................................71
5.6. Gabensvergessenheit..................................................................................................................72
5.7. Bourdieu en Levinas..................................................................................................................73
5.8. Egoïsme en altruïsme.................................................................................................................75
5.9. Schmidtz....................................................................................................................................76
Hoofdstuk 6. Algemene en politieke economie volgens Georges Bataille............................................78
Hoofdstuk 7. Solidariteit.......................................................................................................................81
7.1. Begrip solidariteit......................................................................................................................81
7.2. Wie zijn wij?..............................................................................................................................83
7.3. Samaritaanse moraal..................................................................................................................85
Hoofdstuk 8. Rechtvaardigheid – een betwiste zaak.............................................................................89
8.1. Normatieve politieke filosofie...................................................................................................89
8.2. Concept rechtvaardigheid..........................................................................................................90
8.3. Distributieve rechtvaardigheid...................................................................................................91
8.4. Links libertarisme......................................................................................................................98
8.5. Relationele en niet-relationele rechtvaardigheid......................................................................100
8.6. Wat zijn we verschuldigd aan de armen?.................................................................................104
8.7. Slotbedenkingen......................................................................................................................109
8.8. Van rechtvaardige staten naar rechtvaardige volkeren.............................................................110
1|Pagina
, 8.9. Voorbij de volkeren: de opkomst van het kosmopolitisme......................................................111
8.10. Kolonialisme en imperialisme...............................................................................................111
Hoofdstuk 9. Verdienen managers hun hoge beloningen?..................................................................112
9.1. Het Angelsaksische ondernemingsmodel.................................................................................112
9.2. De winnaar neemt alles............................................................................................................112
9.3. De mazen in het net van de toplonen.......................................................................................113
9.3.1. De CEO is niet het bedrijf.................................................................................................113
9.3.2. Winst is niet de alfa en de omega......................................................................................113
9.3.3. De korte termijn als prioriteit............................................................................................113
9.3.4. Corporate governance: onafhankelijke controle of collusie?.............................................114
9.3.5. Hoe plak je een getal op verdienste?.................................................................................114
9.4. Rawls versus Nozick................................................................................................................114
9.4.1. Hoeveel ongelijkheid laten we toe?...................................................................................114
9.4.2. Gabensvergessenheit.........................................................................................................115
9.5. Hoe naar herverdeling toe?......................................................................................................115
9.5.1. Naar een economische unie...............................................................................................115
9.5.2. Weg van geld....................................................................................................................115
9.5.3. Moeten we ongelijkheid wel bestrijden?...........................................................................116
9.6. De waarde van intrinsieke motivatie........................................................................................116
Hoofstuk 10. Ethiek van migratiebeleid..............................................................................................117
10.1. Economische reflectie............................................................................................................117
10.2. Ethische reflectie...................................................................................................................120
10.2.1. Ethische leidraad.............................................................................................................120
10.2.2. Grondoorzaken................................................................................................................120
10.2.3. Argumenten voor en tegen open grenzen........................................................................121
10.2.4. Naturalisatie....................................................................................................................125
10.2.5. Quotum voor arbeidsmigratie.........................................................................................126
10.2.6. Andere voorstellen..........................................................................................................131
Hoofdstuk 11. Lezing Moïsi...............................................................................................................134
2|Pagina
