Samenvatting Opvoedingsondersteuning als bijzondere vorm van preventie
Hoofdstuk 1 Opvoedingsondersteuning en preventie
1.2 Het kader van opvoedingsondersteuning
Kinderbijslag heet in Duitsland opvoedgeld. De Nederlandse Wet bepaalt dat ouders hebben te
zorgen voor “de ontwikkeling van de persoonlijkheid van hun kind”.
Het gaat in Nederland met verreweg de meeste gezinnen, en de kinderen die daarin opgroeien, heel
goed. Uit onderzoek blijkt dat zo’n 90% van de Nederlandse ouders en kinderen tevreden is met de
manier waarop de opvoeding verloopt. 10% heeft veel vragen en 5% heeft problemen (waarvan 2%
ernstig). Ouders hebben vrijwel altijd een bedoeling of het ideaalbeeld bij de opvoeding van hun
kinderen: ‘Iedere ouder heeft in meer of mindere mate ideeën over wat hij of zij met de opvoeding
van het kind wil bereiken. Die opvoedidealen of doelen ontstaan op basis van hoe ouders zelf zijn
opgevoed, hun persoonlijkheidsontwikkeling, het sociale netwerk en de maatschappelijke en
culturele omgeving waar ouders deel van uitmaken’. De cultuur is van invloed op de mate waarin
ouders nadruk leggen op opvoeddoelen. Ouders in Nederland streven vooral opvoeddoelen na die te
maken hebben met autonomie, assertiviteit en respectvol met anderen omgaan. Ze hechten relatief
weinig belang aan goede schoolresultaten, ijver en ambitie.
Er zijn een aantal universele opvoeddoelen die alle ouders (wereldwijd) als basisprincipes in de
opvoeding nastreven:
Het waarborgen van het fysieke, sociale en emotionele welzijn van het kind;
Kinderen voorzien van de economische competenties om te overleven als volwassenen;
Culturele waarden en normen overdragen, waardoor kinderen zich de cultuur eigen maken
van de samenleving waarin zij opgroeien.
Opvoeden gaat eigenlijk vanzelf
Iedereen heeft als het ware heel diep in zich een gedrag geprogrammeerd dat erop gericht is om met
kinderen om te gaan op een manier die aansluit bij wat kinderen vragen. In verschillende
ontwikkelingsfasen van een kind wordt een ouder geconfronteerd met vragen. Bij peuters stellen
ouders zich veel vragen over slapen en het aangeven van regels en grenzen. Bij pubers over het
omgaan met vrienden, zakgeld, alcohol- en drugsgebruik.
Opvoedingsondersteuning is gericht op het verbeteren van de opvoedingssituatie van kinderen, voor
zover ouders daarvoor verantwoordelijk zijn. Die steun heeft 3 concrete doelen:
1. Het voorkomen van problemen in de opvoeding of de ontwikkeling van kinderen door
informatie te geven over alledaagse opvoedvragen of door tijdig zwaardere problemen als
kindermishandeling, gezondheidsproblemen of onderwijsachterstand signaleren.
2. Het helpen oplossen van bestaande zorgen en problemen bij het opgroeien en opvoeden via
een adviesgesprek of door praktische hulp te bieden.
3. Het versterken van de pedagogische competenties en vaardigheden van ouders.
1
,Opvoedingsondersteuning en preventie
Pedagogische preventie is van oorsprong gebaseerd op het medische model, waarbij specifieke
oorzaken voor een probleem zijn aan te wijzen. Door dieper te graven kunnen de oorzaken gevonden
worden. De hulpverlener heeft daarbij een sturende functie en is ingesteld op het bieden van
compenserende hulp.
Primaire preventie: voorkomen van problemen
Secundaire preventie: zo vroeg mogelijk signaleren en onderkennen van problemen
Tertiaire preventie: nadelige gevolgen van reeds geconstateerde problemen tot een
minimum beperken.
Opvoedingsondersteuning is activerend in plaats van compenserend. Ouders worden gestimuleerd in
zelfstandigheid en in het vergroten van hun vaardigheid als opvoeder.
Vormen van opvoedingsondersteuning
Behalve de theoretische basis die aan de opvoedingsondersteuning ten grondslag ligt en die kan
verschillen, maakt de keuze van doelstellingen en doelgroep bij het starten van activiteiten en
projecten veel uit. De volgende indeling wordt doorgaans gebruikt:
Informatie en voorlichting over ontwikkeling en opvoeding van kinderen en over
voorzieningen in de wijk (folders en brochures, themabijeenkomsten, oudercursussen).
Bevorderen van sociale steun en zelfhulp rondom omgaan met kinderen en opvoeding
(activiteiten Centra voor Jeugd en Gezin, bijeenkomsten in eigen buurt, lotgenotengroep).
Vroegtijdige signalering en verwijzing (vraag naar hulp of vragen op andere terrein).
Pedagogische advisering, begeleiding en training (pedagogisch spreekuur,
videohometraining, hulp aan huis)
Op het gebied van opvoedingsondersteuning wordt steeds meer samengewerkt en afgestemd tussen
organisaties, om de verschillende vormen van opvoedingsondersteuning voor de ouders en kinderen
in een wijk of dorp zo goed mogelijk op elkaar te laten aansluiten. Het Centrum voor Jeugd en Gezin
speelt daarin een belangrijke rol.
Factoren in de samenleving die de opvoeding(ondersteuning) beïnvloeden
Er zijn enkele ontwikkelingen in de samenleving die het proces van het opvoeden beïnvloeden,
waardoor opvoeden anders is dan vroeger:
Ouders van de 21ste eeuw kiezen bewuster voor kinderen en hebben hogere verwachtingen
Traditionele waarden en normen voldoen niet meer. Geïndividualiseerde samenleving.
Het aanbod van de opvoedingsondersteuning en hulpverlening vertoont hiaten. Lokale
overheden zijn nog niet ingespeeld op hun regietaak. Soms weinig afstemming tussen vraag
van de ouders en het aanbod in de woonplaats.
De hulpverlening signaleert dat een toenemend aantal jeugdigen in de problemen raakt. Ook
voor kinderen en jongeren is de samenleving ingewikkeld en veeleisend (afmaken opleiding,
werk zoeken, omgaan consumptiemaatschappij).
Met de komst van grote groepen allochtone gezinnen is de samenstelling van de bevolking
veranderd. Toename in diversiteit.
2
, Het begin van opvoedingsondersteuning
De vernieuwing in het beleid van de jaren tachtig van de vorige eeuw, ontstaan vanuit de wens dat
ouders ondersteuning zouden kunnen vinden bij de opvoeding in hun eigen omgeving, kreeg de
naam opvoedingsondersteuning. Het beleidsadvies Opvoeding ondersteund van de Raad voor het
Jeugdbeleid (1986) was een pleidooi voor een maatschappelijke medeverantwoordelijkheid voor
jonge kinderen. Dit advies werd door de nota Opvoedingssteun op maat (1991) overgenomen. De
overheid vatte opvoedingsondersteuning in brede zin op. Er waren daarbij 2 vormen van
ondersteuning:
1. Algemene ondersteuning van ouders, zoals het verhogen van de kwaliteit van de
hulpverlening of het stimuleren van kinderopvang.
2. De ondersteuning van de opvoeding in de vorm van voorlichting, advies en lichte
hulpverlening bij alledaagse opvoedingsvragen- en problemen. De ondersteuning kon zowel
individueel als in groepsverband plaatsvinden.
Het belangrijkste beleidsdoel van opvoedingsondersteuning was preventie: het voorkomen van
(zwaardere) problemen. De hulp aan opvoeders was bedoeld als ondersteuning die gericht was op
het versterken en handhaven van de onafhankelijkheid van de individuele burger. Met deze
beleidsvisie sloeg de overheid een nieuwe weg in. Voor de vernieuwing in het beleid van de overheid
waren 3 globale aanleidingen die al eerder aan bod kwamen, namelijk:
1. Ouders kozen steeds bewuster voor kinderen, hadden hoge verwachtingen en voedde
bewust op. Opvoeders hadden niet alleen vragen maar ook behoefte aan steun.
2. Het traditionele aanbod van de hulpverlening vertoonde hiaten.
3. Het signaal uit de hulpverlening dat een toenemend aantal jeugdigen in de problemen
raakte. Het gevolg daarvan was een verhoogde criminaliteit en toenemende marginalisering.
2 afwegingen speelden een rol bij opvoedingsondersteuning: (1)maatschappelijk belang:
opvoedingsondersteuning zou op den duur goedkoper zijn en (2) individueel belang van de
opvoeder: ouders die behoefte hadden aan deskundige ondersteuning konden hun verhaal kwijt.
Overheidsbeleid door de jaren heen
Het beleidsadvies Opvoeding ondersteund van de Raad (1986) voor het Jeugdbeleid is een pleidooi
voor maatschappelijke medeverantwoordelijkheid van de overheid voor jonge kinderen, dat in 1991
wordt overgenomen in de nota Opvoedingssteun op maat. Het belangrijkste beleidsdoel van
opvoedingsondersteuning is preventie: het voorkomen van (zwaardere) problemen. Men denkt door
investeren in de jeugd latere maatschappelijke problemen te kunnen voorkomen.
Volgens de Nederlandse Gezinsraad (2004) moesten overheden jeugdbeleid en gezinsbeleid inzetten
om een bijdrage te leveren aan drie maatschappelijke kwesties: het krijgen van kinderen, het
participeren in de samenleving en het opvoeden van een nieuwe generatie.
In 1993 is het beheer over de financiering van jeugdzorg overgeheveld, gedecentraliseerd, van de
landelijke overheid naar de provinciale overheid. De gemeente is verantwoordelijk voor het lokaal
jeugd(welzijns)beleid. De provincie is verantwoordelijke voor een goede afstemming tussen lokaal
jeugdbeleid en het provinciale jeugdhulpverleningsbeleid.
3
Hoofdstuk 1 Opvoedingsondersteuning en preventie
1.2 Het kader van opvoedingsondersteuning
Kinderbijslag heet in Duitsland opvoedgeld. De Nederlandse Wet bepaalt dat ouders hebben te
zorgen voor “de ontwikkeling van de persoonlijkheid van hun kind”.
Het gaat in Nederland met verreweg de meeste gezinnen, en de kinderen die daarin opgroeien, heel
goed. Uit onderzoek blijkt dat zo’n 90% van de Nederlandse ouders en kinderen tevreden is met de
manier waarop de opvoeding verloopt. 10% heeft veel vragen en 5% heeft problemen (waarvan 2%
ernstig). Ouders hebben vrijwel altijd een bedoeling of het ideaalbeeld bij de opvoeding van hun
kinderen: ‘Iedere ouder heeft in meer of mindere mate ideeën over wat hij of zij met de opvoeding
van het kind wil bereiken. Die opvoedidealen of doelen ontstaan op basis van hoe ouders zelf zijn
opgevoed, hun persoonlijkheidsontwikkeling, het sociale netwerk en de maatschappelijke en
culturele omgeving waar ouders deel van uitmaken’. De cultuur is van invloed op de mate waarin
ouders nadruk leggen op opvoeddoelen. Ouders in Nederland streven vooral opvoeddoelen na die te
maken hebben met autonomie, assertiviteit en respectvol met anderen omgaan. Ze hechten relatief
weinig belang aan goede schoolresultaten, ijver en ambitie.
Er zijn een aantal universele opvoeddoelen die alle ouders (wereldwijd) als basisprincipes in de
opvoeding nastreven:
Het waarborgen van het fysieke, sociale en emotionele welzijn van het kind;
Kinderen voorzien van de economische competenties om te overleven als volwassenen;
Culturele waarden en normen overdragen, waardoor kinderen zich de cultuur eigen maken
van de samenleving waarin zij opgroeien.
Opvoeden gaat eigenlijk vanzelf
Iedereen heeft als het ware heel diep in zich een gedrag geprogrammeerd dat erop gericht is om met
kinderen om te gaan op een manier die aansluit bij wat kinderen vragen. In verschillende
ontwikkelingsfasen van een kind wordt een ouder geconfronteerd met vragen. Bij peuters stellen
ouders zich veel vragen over slapen en het aangeven van regels en grenzen. Bij pubers over het
omgaan met vrienden, zakgeld, alcohol- en drugsgebruik.
Opvoedingsondersteuning is gericht op het verbeteren van de opvoedingssituatie van kinderen, voor
zover ouders daarvoor verantwoordelijk zijn. Die steun heeft 3 concrete doelen:
1. Het voorkomen van problemen in de opvoeding of de ontwikkeling van kinderen door
informatie te geven over alledaagse opvoedvragen of door tijdig zwaardere problemen als
kindermishandeling, gezondheidsproblemen of onderwijsachterstand signaleren.
2. Het helpen oplossen van bestaande zorgen en problemen bij het opgroeien en opvoeden via
een adviesgesprek of door praktische hulp te bieden.
3. Het versterken van de pedagogische competenties en vaardigheden van ouders.
1
,Opvoedingsondersteuning en preventie
Pedagogische preventie is van oorsprong gebaseerd op het medische model, waarbij specifieke
oorzaken voor een probleem zijn aan te wijzen. Door dieper te graven kunnen de oorzaken gevonden
worden. De hulpverlener heeft daarbij een sturende functie en is ingesteld op het bieden van
compenserende hulp.
Primaire preventie: voorkomen van problemen
Secundaire preventie: zo vroeg mogelijk signaleren en onderkennen van problemen
Tertiaire preventie: nadelige gevolgen van reeds geconstateerde problemen tot een
minimum beperken.
Opvoedingsondersteuning is activerend in plaats van compenserend. Ouders worden gestimuleerd in
zelfstandigheid en in het vergroten van hun vaardigheid als opvoeder.
Vormen van opvoedingsondersteuning
Behalve de theoretische basis die aan de opvoedingsondersteuning ten grondslag ligt en die kan
verschillen, maakt de keuze van doelstellingen en doelgroep bij het starten van activiteiten en
projecten veel uit. De volgende indeling wordt doorgaans gebruikt:
Informatie en voorlichting over ontwikkeling en opvoeding van kinderen en over
voorzieningen in de wijk (folders en brochures, themabijeenkomsten, oudercursussen).
Bevorderen van sociale steun en zelfhulp rondom omgaan met kinderen en opvoeding
(activiteiten Centra voor Jeugd en Gezin, bijeenkomsten in eigen buurt, lotgenotengroep).
Vroegtijdige signalering en verwijzing (vraag naar hulp of vragen op andere terrein).
Pedagogische advisering, begeleiding en training (pedagogisch spreekuur,
videohometraining, hulp aan huis)
Op het gebied van opvoedingsondersteuning wordt steeds meer samengewerkt en afgestemd tussen
organisaties, om de verschillende vormen van opvoedingsondersteuning voor de ouders en kinderen
in een wijk of dorp zo goed mogelijk op elkaar te laten aansluiten. Het Centrum voor Jeugd en Gezin
speelt daarin een belangrijke rol.
Factoren in de samenleving die de opvoeding(ondersteuning) beïnvloeden
Er zijn enkele ontwikkelingen in de samenleving die het proces van het opvoeden beïnvloeden,
waardoor opvoeden anders is dan vroeger:
Ouders van de 21ste eeuw kiezen bewuster voor kinderen en hebben hogere verwachtingen
Traditionele waarden en normen voldoen niet meer. Geïndividualiseerde samenleving.
Het aanbod van de opvoedingsondersteuning en hulpverlening vertoont hiaten. Lokale
overheden zijn nog niet ingespeeld op hun regietaak. Soms weinig afstemming tussen vraag
van de ouders en het aanbod in de woonplaats.
De hulpverlening signaleert dat een toenemend aantal jeugdigen in de problemen raakt. Ook
voor kinderen en jongeren is de samenleving ingewikkeld en veeleisend (afmaken opleiding,
werk zoeken, omgaan consumptiemaatschappij).
Met de komst van grote groepen allochtone gezinnen is de samenstelling van de bevolking
veranderd. Toename in diversiteit.
2
, Het begin van opvoedingsondersteuning
De vernieuwing in het beleid van de jaren tachtig van de vorige eeuw, ontstaan vanuit de wens dat
ouders ondersteuning zouden kunnen vinden bij de opvoeding in hun eigen omgeving, kreeg de
naam opvoedingsondersteuning. Het beleidsadvies Opvoeding ondersteund van de Raad voor het
Jeugdbeleid (1986) was een pleidooi voor een maatschappelijke medeverantwoordelijkheid voor
jonge kinderen. Dit advies werd door de nota Opvoedingssteun op maat (1991) overgenomen. De
overheid vatte opvoedingsondersteuning in brede zin op. Er waren daarbij 2 vormen van
ondersteuning:
1. Algemene ondersteuning van ouders, zoals het verhogen van de kwaliteit van de
hulpverlening of het stimuleren van kinderopvang.
2. De ondersteuning van de opvoeding in de vorm van voorlichting, advies en lichte
hulpverlening bij alledaagse opvoedingsvragen- en problemen. De ondersteuning kon zowel
individueel als in groepsverband plaatsvinden.
Het belangrijkste beleidsdoel van opvoedingsondersteuning was preventie: het voorkomen van
(zwaardere) problemen. De hulp aan opvoeders was bedoeld als ondersteuning die gericht was op
het versterken en handhaven van de onafhankelijkheid van de individuele burger. Met deze
beleidsvisie sloeg de overheid een nieuwe weg in. Voor de vernieuwing in het beleid van de overheid
waren 3 globale aanleidingen die al eerder aan bod kwamen, namelijk:
1. Ouders kozen steeds bewuster voor kinderen, hadden hoge verwachtingen en voedde
bewust op. Opvoeders hadden niet alleen vragen maar ook behoefte aan steun.
2. Het traditionele aanbod van de hulpverlening vertoonde hiaten.
3. Het signaal uit de hulpverlening dat een toenemend aantal jeugdigen in de problemen
raakte. Het gevolg daarvan was een verhoogde criminaliteit en toenemende marginalisering.
2 afwegingen speelden een rol bij opvoedingsondersteuning: (1)maatschappelijk belang:
opvoedingsondersteuning zou op den duur goedkoper zijn en (2) individueel belang van de
opvoeder: ouders die behoefte hadden aan deskundige ondersteuning konden hun verhaal kwijt.
Overheidsbeleid door de jaren heen
Het beleidsadvies Opvoeding ondersteund van de Raad (1986) voor het Jeugdbeleid is een pleidooi
voor maatschappelijke medeverantwoordelijkheid van de overheid voor jonge kinderen, dat in 1991
wordt overgenomen in de nota Opvoedingssteun op maat. Het belangrijkste beleidsdoel van
opvoedingsondersteuning is preventie: het voorkomen van (zwaardere) problemen. Men denkt door
investeren in de jeugd latere maatschappelijke problemen te kunnen voorkomen.
Volgens de Nederlandse Gezinsraad (2004) moesten overheden jeugdbeleid en gezinsbeleid inzetten
om een bijdrage te leveren aan drie maatschappelijke kwesties: het krijgen van kinderen, het
participeren in de samenleving en het opvoeden van een nieuwe generatie.
In 1993 is het beheer over de financiering van jeugdzorg overgeheveld, gedecentraliseerd, van de
landelijke overheid naar de provinciale overheid. De gemeente is verantwoordelijk voor het lokaal
jeugd(welzijns)beleid. De provincie is verantwoordelijke voor een goede afstemming tussen lokaal
jeugdbeleid en het provinciale jeugdhulpverleningsbeleid.
3
