GESCHIEDENIS VAN BELGIE
TABLE OF CONTENTS
Belgie avant la lettre ............................................................................................. 5
een geschiedenis van ‘belgie’ ........................................................................................... 6
1. {gallo-} romeinse tijd .......................................................................................................................6
2. de vroege middeleeuwen + ontstaan Ancien Regime ......................................................................6
3. Onze gewesten v. 10e tot 14e eeuw ...................................................................................................... 7
4. Bourgondische nederlanden – 15e eeuw ............................................................................................. 7
5. Habsburgse nederlanden – 16e-18e eeuw ............................................................................................ 7
van ancien regime tot moderne natiestaat ................................................................ 7
algemeen ...................................................................................................................... 8
internationaal ................................................................................................................ 8
1. de franse tijd (1794-1814) ................................................................................................................8
aftakeling van het ancien regime in europa ..............................................................................................8
veranderingen in europa en wereld .................................................................................. 8
de verenigde staten van amerika .............................................................................................................9
frankrijk ...................................................................................................................................................9
De franse expansie in europa ...................................................................................................................9
Het Congres van Wenen: de restauratie .......................................................................... 10
Het verenigd koninkrijk der nederlanden (1815-1830) ............................................................................ 10
INtermezzo: Het Liberalisme en Nationalisme ....................................................................................... 10
Cruciale momenten op de weg naar onafhankelijk België (eind 18e-1814) ...........................11
Het EInde van Oostenrijkse regime en états Belgiques unis (1780-1792)................................................. 11
Het Franse Bewind (1794-1814) .............................................................................................................. 12
HEt Verenigd Koninkrijk Der Nederlanden ............................................................................................. 12
overzicht belgische revolutie en industriele revolutie .................................................13
demografie ...................................................................................................................13
belgie wordt een immigratieland (20ste eeuw) ........................................................................................ 13
De eerste industriële revolutie ........................................................................................13
Structurele kenmerken van Belgische industrie ..................................................................................... 14
De Belgische revolutie en de triomf van de liberale natiestaat ................................... 14
groeiende spanningen in het Koninkrijk der nederlanden (1815-1830) ............................... 14
De opstand van 1830 – Het Voorlopig Bewind en de Conferentie van Londen ......................15
aanloop ................................................................................................................................................. 15
verloop .................................................................................................................................................. 16
Nieuwe koning ...................................................................................................................................... 16
De fundamenten van de democratische rechtsstaat .........................................................17
De grondwet.......................................................................................................................................... 17
Het Unionisme (1830-1847) ........................................................................................... 18
de rol van de koning............................................................................................................................... 18
, kerk en staat: een levensbeschouwelijk conflictveld .............................................................................. 18
De revolutie van 1848 ................................................................................................... 19
De triomf van liberalisme (1850-1884) ............................................................................ 19
Het strijdpunt in het onderwijs ............................................................................................................... 20
Strijdpunt zorgsector ............................................................................................................................. 20
De natiebouw en de industrialisering ..................................................................... 20
De vlaamse Beweging ....................................................................................................21
de antwerpse meetingpartij ................................................................................................................... 22
Economische expansie en politieke verdeeldheid ..................................................... 22
economisch liberalisme ..................................................................................................22
De tegenstelling kapitaal-arbeid .....................................................................................22
De eerste arbeidersprotesten .........................................................................................23
de levensbeschouwelijke tegenstellingen ........................................................................23
emancipatiebewegingen en maatschappelijke integratie .......................................... 24
Van crisis naar expansie: de belle Ēpoque ....................................................................... 24
De Tweede Industriële revolutie ............................................................................................................ 24
democratisering van het mannenstemrecht.....................................................................25
De economische en sociale conflicten in 1886 ........................................................................................ 25
algemene stakingen – 1893.................................................................................................................... 26
het meervoudig stemrecht 1893/94-1899 .............................................................................................. 26
het algemeen enkelvoudig stemrecht 1902 en 1913 ............................................................................... 26
de sociale wetgeving en sociale integratie ...................................................................... 26
de verzuiling ................................................................................................................ 26
verzuiling: de sociaaldemocratie ............................................................................................................ 27
vakbonden en syndicalisme ................................................................................................................... 27
Verzuiling: de katholieke zuil ................................................................................................................. 27
‘droits de l’homme’ ook voor vrouwen ............................................................................ 28
De Vlaamse emancipatie ............................................................................................... 29
KOLONISATIE EN DEKOLONISATIE VAN CONGO ....................................................30
internationale context: imperialisme (1870-1914)............................................................ 30
De europese natiestaten ........................................................................................................................ 30
The Scramble for Africa ......................................................................................................................... 31
De Exploratie en kolonisatie Congo.................................................................................31
Leopold II op het internationaal schaakbord (1876-1885) ....................................................................... 32
Congo-vrijstaat (1885-1908) ...........................................................................................32
lokale invloed ........................................................................................................................................ 33
Belgisch Congo 1908-1960 ............................................................................................ 34
Congoleze maatschappij........................................................................................................................ 35
Congo ......................................................................................................................... 36
2
, rol van belgië ......................................................................................................................................... 36
België tijdens Wereldoorlog 1: 1914 - 1918 ............................................................... 37
Het Neutrale België en het Militarisme ............................................................................37
Belgische voorbereiding op oorlog......................................................................................................... 37
De oorlogsverrichtingen................................................................................................ 38
Oorlog in Kolonies ................................................................................................................................. 39
Oorlogsverrichting, beeldvorming en propaganda........................................................... 39
Belgen op de vlucht ...................................................................................................... 39
oorlogsverrichtingen .................................................................................................... 40
Geen Duitse doorbraak door onder water zetten IJzervlakte .................................................................. 40
politieke kwesties .................................................................................................................................. 41
In flanders fields .................................................................................................................................... 42
dE BEVRIJDING ............................................................................................................ 42
De akkoorden van Loppem .................................................................................................................... 43
Het Interbellum: 1918 – 1940 ................................................................................ 43
de akkoorden van loppem bezeglden een verruimde democratie .......................................................... 44
De Koning, de partijen en drukkingsgroepen .................................................................. 47
De vorst ................................................................................................................................................. 47
De katholieke partij ............................................................................................................................... 47
De BWP ................................................................................................................................................. 48
de Liberale partij .................................................................................................................................... 48
De Vlaams-nationalisten........................................................................................................................ 48
De economische crisis en haar politieke gevolgen ............................................................ 49
Taalwetten en de nationale kwestie ................................................................................51
van het frans-belgisch militair akkoord naar neutraliteitspolitiek .......................................52
België tijdens wereldoorlog 2: 1940-1944 ............................................................... 52
situatie .................................................................................................................................................. 52
De achttiendaagse veldtocht ..........................................................................................52
de accommodatie .................................................................................................................................. 53
bezetter en de bezette bevolking ....................................................................................53
Het militair bestuur > onder Duitsland – MB........................................................................................... 54
‘Politiek van het minste kwaad’: Leopold III en entourage ...................................................................... 55
‘Politiek van het minste kwaad’: bestuur ................................................................................................ 55
Modus vivendi met de bezetter: ‘Galopindoctrine’ ................................................................................. 55
‘Politiek van het minste kwaad’: bedrijfsleven ........................................................................................ 56
‘Politiek van het minste kwaad’: Belgische katholieke kerk .................................................................... 56
‘Politiek van het minste kwaad’: balans = mislukking ............................................................................. 56
verzet ...........................................................................................................................57
de diverse vormen ................................................................................................................................. 57
Repressie tegen verzet .......................................................................................................................... 57
Enkele kenmerken ................................................................................................................................. 58
balans .................................................................................................................................................... 58
3
, collaboratie: verschillende vormen................................................................................. 58
Verschillende motieven .........................................................................................................................60
politiek ..................................................................................................................................................60
vnv ........................................................................................................................................................60
militaire collaboratie als politiek opbod ................................................................................................. 61
Léon degrelle en rex .............................................................................................................................. 61
jodenvervolging ........................................................................................................... 61
Algemene ontwikkeling: van ‘Mein Kampf’ tot de ‘Endlösung’ ............................................................... 61
ontwikkelingen in België in 1940-1944 ................................................................................................... 62
Tussen restauratie en VERNIEUWING: 1944-1950.................................................... 62
Het einde van de oorlog ................................................................................................ 62
De vijf naoorlogse politieke problemen.................................................................................................. 62
De politieke krachtmeting tussen vernieuwers en behoudsgezinden ................................. 63
De cvp ...................................................................................................................................................64
De BSP .................................................................................................................................................. 65
DE sociaal-economische heropbouw .............................................................................. 67
ALGEMEEN: ..........................................................................................................................................68
de welvaart-of verzorgingsstaat ............................................................................................................69
stijgende uitgaven en dalende inkomsten ..............................................................................................69
De actieve welvaartsstaat ......................................................................................................................69
De sociale bijstand .................................................................................................................................69
de naoorlogse zuiveringen of ‘repressie’ ......................................................................... 70
de koningskwestie .........................................................................................................72
Het atlantisme en west-EUropa in een bipolaire wereld ....................................................73
België na 1950: tussen breuk en compromis .............................................................. 73
De levensbeschouwlijke breuklijn na 1950 .......................................................................73
De ontkerkelijking en verzuiling ............................................................................................................. 73
Katholieke zuil ....................................................................................................................................... 74
De vrijzinnige ......................................................................................................................................... 75
De schoolstrijd en het schoolpact................................................................................... 76
Tijdens schoolstrijd ................................................................................................................................ 76
De emancipatiegolf van de jaren 1960 ................................................................................................... 78
Overzicht ..................................................................................................................... 80
De abortuswet ....................................................................................................................................... 80
euthanasiewet ....................................................................................................................................... 80
de islam in een seculiere samenleving .................................................................................................... 80
België na 1950: sociaal-economische breuklijn......................................................... 80
inleiding: ..................................................................................................................... 80
In 1950 tot 1960-1961 ................................................................................................... 81
In 1961-1973: uitbouw van een keynesiaanse staat in een tijd van economische groei......... 82
economische Groei en Fordisme ............................................................................................................ 82
het keynesiaans beleid en de overheidsinterventie ................................................................................ 82
4
, In 1973-1992: De crisispolitiek ....................................................................................... 85
de oliecrisis en economische terugval .................................................................................................... 85
overheidsreacties en Keynesiaanse Beleid ............................................................................................. 85
Neoliberaal Beleid en Hervormingen: ....................................................................................................86
In 1995-2008: Op Zoek naar een nieuwe synthese van belangen ....................................... 87
De COmmunautaire breuklijn na 1950 .................................................................... 88
De Vlaamse Beweging .................................................................................................. 88
De waalse beweging ..................................................................................................... 88
onstaan en evolutie ............................................................................................................................... 88
De links gerichte aanhang en economische context ...............................................................................89
Mouvement Populaire Wallon en Rassemblement Wallon .....................................................................89
Het Probleem Brussel ................................................................................................... 89
brussel als Twistappel ............................................................................................................................89
Franstalige Belangengroeperingen ........................................................................................................90
Front Des Francophones – FDF ..............................................................................................................90
nieuwe taalwetten en politieke ontwikkelingen in 1960-1970 ........................................... 90
achtergrond ...........................................................................................................................................90
taalgrens en taalwetten van de Jaren 1960 ............................................................................................90
Mars op Brussel en Nieuwe Taalwetten ................................................................................................. 91
Controverse over taalfaciliteiten ............................................................................................................ 91
Leuven Vlaams ...................................................................................................................................... 91
de staatshervormingen en het ontstaan van de federale staat België ................................ 92
achtergrond en misvatting van federalisering ........................................................................................ 92
De eerste staatshervorming in 1970 ....................................................................................................... 92
de tweede staatshervorming in 1980 ..................................................................................................... 92
De Derde staatshervorming in 1988 ....................................................................................................... 93
De Vierde staatshervorming in 1992 ...................................................................................................... 93
De vijfde staatshervorming in 2001 ........................................................................................................ 93
de politieke aardverschuiving van 2007-2010 ......................................................................................... 93
de nieuwe dynamiek in 2010 – 2014 .......................................................................................................94
De krachtlijnen van de Belgische Staatshervormingen ..................................................... 94
evolutie van Unitaire naar Federale logica .............................................................................................94
democratisch besluitVormingsproces ............................................................................. 94
Complexe compromissen ......................................................................................................................94
Tegengestelde Belangen............................................................................................... 95
unitaire vs Regionale Belangen .............................................................................................................. 95
Brussel en Wallonië ...................................................................................................... 95
Verdeelde Franse gemeenschap: ........................................................................................................... 95
complexiteit en onbestuurbaarheid ....................................................................................................... 95
BELGIE AVANT LA LETTRE
5
, - Het bespreken van EEN geschiedenis
EEN GESCHIEDENIS VAN ‘BELGIE’
- Het bespreken van de geschiedenis ---> voordat België geografisch bestond!
1. {GALLO-} ROMEINSE TIJD
- Voor deze periode ---> geen enkel cultureel erfgoed van ‘De Oude Belgen’
Onzeker of onze voorlopers waren
- Sinds Romeinse tijd ---> steeds merkbaar:
o Romeinse recht
o Romeinse infrastructuur ---> wegen en steden
o Romeinse kunst, taal en cultuur
o Positie Christelijke godsdienste
- Onze gewesten ---> grens van Romeinse Rijk => overkant Rijn ---> Germaanse volkeren
o Die grens -> een permanent deel van grens tussen
▪ Een Romeins volk
▪ Een meer Germaans volk ---> steeds een taalgrens…
2. DE VROEGE MIDDELEEUWEN + ONTSTAAN ANCIEN REGIME
- De Merovingen en Karolingen
o De Franken
o Clovis
o Samenspel Kerk & Staat
o Karel de Grote
- Het rijk van Karel de Grote
(= huidige West Europa – zie kaartje)
o Belangrijk om 3 redenen:
1. Territoriaal: na dood KdG ---> rijk in 3 delen
Grens Oostl. en Westl. deel door ‘België’
= grens van Romein en Germanen + later Frank. en Duits.
2. Feodaliteit als legitimering voor eigendom en macht
---> na dood KdG => gebruik van bloedverwantschap als legitimatie
=> heerser rijk
- alle veroveringen ---> niet meer verdeeld maar => voor koning
=> op die manier: ontstaan feodaal systeem {piramide}
3. Sociale groepen: ontstaan van standenmaatschappij
---> De kerk: seculiere en reguliere geestelijken
---> De adel: leenheren en vazallen
6
, ---> De ‘rest’: de derde stand
3. ONZE GEWESTEN V. 10 E TOT 14 E EEUW
- Diverse politieke territoria --->
leenrechtelijk verbonden
o Links: Franse koning
o Rechts: Duitse keizer
▪ Grens: Schelde (Kar. Rijk)
- De Guldensporenslag 1302 VS. De Slag bij
Woeringen 1288
o Guldensporenslag = een gevecht
Koning Fr. – Graaf v. Vlaand. {vazal}
o Interesse in Gevecht gestegen door
Vlamingen => gevecht tussen
Franstaligen en Vlamingen ---> niks met de taal te maken toen
o Slag bij Woeringen: even ‘belangrijk’ als Guldensporenslag MAAR = niet ‘overhyped’
4. BOURGONDISCHE NEDERLANDEN – 15 E EEUW
- Centrale instellingen ---> poging samenhorigheid vergroten
o Staten-Generaal
o De Gulden Vlies…
5. HABSBURGSE NEDERLANDEN – 16 E -18 E EEUW
- Karel V:
o Keizer HRR
o Koning Spanje
o Vorst in Nederlanden
▪ Verder unificatie van Nederlanden:
• Territoriaal vlak
• Instaleren van instellingen
• 1549: de Pragmatieke Sanctie = de Nederlanden als geheel geërfd
worden
de e
- 2 helft 16 eeuw: conflicten met Habsburgse vorsten
o Centrale macht VS. Lokale macht
o Protestantisme VS. Katholicisme
Verdeling van N – Republiek / Verenigde Provinciën + Z – Spaanse Nederlanden
VAN ANCIEN REGIME TOT MODERNE NATIESTAAT
7
,ALGEMEEN
- Een overgang van Ancien Régime naar de ‘moderne natiestaat’
o Door verschillende periodes van expansionisme – Napoleon ---> kaart van Europa
door elkaar geschud => zorgde voor verschillende soorten veranderingen
o Wie oefent politieke macht uit op wie en op welke manier?
▪ Veel radicale wijzigingen na lange tijd van immobilisme
o Verschillende gebeurtenissen die aanleidingen geven tot 1830 = onafh. België
INTERNATIONAAL
1. DE FRANSE TIJD (1794-1814)
= het hoogtepunt -> einde van het Ancien Régime
- Koning (absolute macht) -> afgenomen 1789 + afgezet in 1792 => komst republiek
- De revolutie -> bewapend! + onthoofding van Koning Lodewijk XVII in 1793
o Vastleggen van nieuwe wetten -> vastleggen van burgerlijke vrijheden
- De omvorming van Ancien Régime had enkele belangrijke ijkpunten:
o Vervangen van de standenmaatschappij – gelijke burgers
o Vervangen van soevereine vorsten door soevereine naties + dynastieke naties ->
natiestaten => nationalisme steeg en werd belangrijker!
o Politiek-institutioneel systeem -> geünificeerde nationale staatsbureaucratieën +
afschaffing van lokale meeteenheden, belastingen, rechtspraak, wetgevingen en
politieke instellingen (komst van departementen)
Ging ook samen met sociaaleconomische verandering
▪ Van landbouw samenleving naar economie op handel en industrie
AFTAKELING VAN HET ANCIEN REGIME IN EUROPA
- Standenmaatschappij -> een maatschappij van ‘gelijke’ burgers (niet iedereen mag
stemmen => niet zo gelijk aan elkaar) {Déclaration des droits de l’homme}
- Soevereine vorsten worden soevereine naties:
o Zie vorige deel
o Multinationale staten in problemen (nationalisme)
VERANDERINGEN IN EUROPA EN WERELD
8
,DE VERENIGDE STATEN VAN AMERIKA
- Amerikaanse revolutie in 1776
o Op dat moment -> VS weinig
o Revolutie van groot belang -> eerste land dat niet mr onder Ancien Régime
o Declaration of Independence => alle mensen zijn gelijk + regering macht van volk en
volk recht op afzetten vn regeringen = Bill of Rights
FRANKRIJK
- De grootste verandering ---> de Franse revolutie
o Een gecentraliseerde staat – tijdens Lodewijk XIV absolutistisch – botst op z’n
grenzen en breekt uiteen
o Grote privileges (geen belastingen voor de grondelijke adel) zorgde ook voor grote
geldnood
Het geldgebrek opgehaald door de derde stand ---> extreem veel belastingen
- Bij invoer van rechtstreekse en permanente belastingen ---> ontplofte de boel
o Maar uiteindelijk was het gwn meer betalen voor derde stand
- 1789: L ’assemblée Nationale ---> vertegenwoordigingen van de volledige derde stand
o Eerste taak: grondwet met principes van de nieuwe staat vastleggen
Déclaration des droits de l’homme et du citoyen
o Afrekening en einde van het Ancien Régime
o Had een kerngedachte ---> later over Europa verspreid
o Voorzag constitutionele monarchie => vastleggen van de scheiding der machten
- Veel adel en clerus => verloren dus extra voordelen op derde stand ---> zochten steun in het
buitenland
DE FRANSE EXPANSIE IN EUROPA
- Nieuwe Franse regime ---> vond de weg naar buitenland – Vb. Haïti
o Het Habsburgse rijk: verdacht steun aan de contrarevolutionairen
o De onthoofding in 1793 => liet grote indruk achter op andere koningen
- Ontstaan van een coalitie tegen Frankrijk (ondertussen de Nederlanden geannexeerd)
o Gevolg: einde Ancien Régime in Nederlanden ---> doordrukken van Franse
gedachte
- Veel tegenstand van nieuwe bewind => vechten om te overleven
---> generaals in het leger kregen veel macht => Vb Napoleon
- 1799: Napoleon ---> staatsgreep, 1804 keizer van het Franse rijk => einde Franse Republiek
- Napoleon: bouwde een groot Frans Rijk (= ong. Europa)
o Veel succes op militair vlak => een militair genie + groot leger ---> dienstplicht in FR.
= ook nieuw, leger onder controle van de grote leider, niet de edelen
- Grote militaire succes => een nationalistisch gevoel in Frankrijk
9
, HET CONGRES VAN WENEN: DE RESTAURATIE
- 1815: een terugkeer naar het Ancien Regime
Het ontstaan van Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (= het huidige Benelux)
HET VERENIGD KONINKRIJK DER NEDERLANDEN (1815 -1830)
- DOEL: één van de bufferstaten tegen Frankrijk
o Het vermijden van mogelijke nieuwe revoluties
o Het heeft al een verleden als – 16e eeuw –
territoriaal model
- Willem I van Oranje = vorst => hij is een Nederlander
o DOEL: het herstel van legitimiteitsprincipe van
het Ancien Régime
o Een ‘verlichte’ monarchie <> democratische
idealen van volkssoevereiniteit, burgerlijk
rechten en moderne vrijheden
- Gevolg: haaks op de volkssoevereiniteit en op de
‘Belgische protonatie
INTERMEZZO: HET LIBERALISME EN NATIONALISME
- Twee grote principes ontstaan uit de Franse Revolutie ---> maakten restauratie onmogelijk
= het liberalisme en het nationalisme
- Het liberalisme = politiek-filosofische gedachtestroming ---> vrijheden van Franse Revolutie
als uitgangspunt neemt
- Het nationalisme = een rechtstreeks gevolg van de volkssoevereiniteit
o Macht komt vanuit volk => samenhorigheidsgevoel ontstaat
o ‘het volk’ heeft recht op een staat = nationalisme
- 1830-1848: golf van liberale revoluties door Europa
---> doel: Het verwerven van politieke macht door burgerij ten koste van vorst, adel
en clerus
- Het nationalisme => eenmakend en ontbindende kracht
o Vb. Pruisen => Duitse taal zorgde voor samenhorigheidsgevoel ---> Pruisen
gebruikte dat => Duitse staatjes samen te voegen onder de noemer taal
- De ontbindende kracht v.h. nationalisme – vooral in multinationale staten!
o Vb. Het Habsburgse Rijk:
▪ Had Duitstaligen, Hongaren, Polen, Slovenen,…
Zagen elkaar als een ‘hindernis’ tot het creëren van een staat
10
TABLE OF CONTENTS
Belgie avant la lettre ............................................................................................. 5
een geschiedenis van ‘belgie’ ........................................................................................... 6
1. {gallo-} romeinse tijd .......................................................................................................................6
2. de vroege middeleeuwen + ontstaan Ancien Regime ......................................................................6
3. Onze gewesten v. 10e tot 14e eeuw ...................................................................................................... 7
4. Bourgondische nederlanden – 15e eeuw ............................................................................................. 7
5. Habsburgse nederlanden – 16e-18e eeuw ............................................................................................ 7
van ancien regime tot moderne natiestaat ................................................................ 7
algemeen ...................................................................................................................... 8
internationaal ................................................................................................................ 8
1. de franse tijd (1794-1814) ................................................................................................................8
aftakeling van het ancien regime in europa ..............................................................................................8
veranderingen in europa en wereld .................................................................................. 8
de verenigde staten van amerika .............................................................................................................9
frankrijk ...................................................................................................................................................9
De franse expansie in europa ...................................................................................................................9
Het Congres van Wenen: de restauratie .......................................................................... 10
Het verenigd koninkrijk der nederlanden (1815-1830) ............................................................................ 10
INtermezzo: Het Liberalisme en Nationalisme ....................................................................................... 10
Cruciale momenten op de weg naar onafhankelijk België (eind 18e-1814) ...........................11
Het EInde van Oostenrijkse regime en états Belgiques unis (1780-1792)................................................. 11
Het Franse Bewind (1794-1814) .............................................................................................................. 12
HEt Verenigd Koninkrijk Der Nederlanden ............................................................................................. 12
overzicht belgische revolutie en industriele revolutie .................................................13
demografie ...................................................................................................................13
belgie wordt een immigratieland (20ste eeuw) ........................................................................................ 13
De eerste industriële revolutie ........................................................................................13
Structurele kenmerken van Belgische industrie ..................................................................................... 14
De Belgische revolutie en de triomf van de liberale natiestaat ................................... 14
groeiende spanningen in het Koninkrijk der nederlanden (1815-1830) ............................... 14
De opstand van 1830 – Het Voorlopig Bewind en de Conferentie van Londen ......................15
aanloop ................................................................................................................................................. 15
verloop .................................................................................................................................................. 16
Nieuwe koning ...................................................................................................................................... 16
De fundamenten van de democratische rechtsstaat .........................................................17
De grondwet.......................................................................................................................................... 17
Het Unionisme (1830-1847) ........................................................................................... 18
de rol van de koning............................................................................................................................... 18
, kerk en staat: een levensbeschouwelijk conflictveld .............................................................................. 18
De revolutie van 1848 ................................................................................................... 19
De triomf van liberalisme (1850-1884) ............................................................................ 19
Het strijdpunt in het onderwijs ............................................................................................................... 20
Strijdpunt zorgsector ............................................................................................................................. 20
De natiebouw en de industrialisering ..................................................................... 20
De vlaamse Beweging ....................................................................................................21
de antwerpse meetingpartij ................................................................................................................... 22
Economische expansie en politieke verdeeldheid ..................................................... 22
economisch liberalisme ..................................................................................................22
De tegenstelling kapitaal-arbeid .....................................................................................22
De eerste arbeidersprotesten .........................................................................................23
de levensbeschouwelijke tegenstellingen ........................................................................23
emancipatiebewegingen en maatschappelijke integratie .......................................... 24
Van crisis naar expansie: de belle Ēpoque ....................................................................... 24
De Tweede Industriële revolutie ............................................................................................................ 24
democratisering van het mannenstemrecht.....................................................................25
De economische en sociale conflicten in 1886 ........................................................................................ 25
algemene stakingen – 1893.................................................................................................................... 26
het meervoudig stemrecht 1893/94-1899 .............................................................................................. 26
het algemeen enkelvoudig stemrecht 1902 en 1913 ............................................................................... 26
de sociale wetgeving en sociale integratie ...................................................................... 26
de verzuiling ................................................................................................................ 26
verzuiling: de sociaaldemocratie ............................................................................................................ 27
vakbonden en syndicalisme ................................................................................................................... 27
Verzuiling: de katholieke zuil ................................................................................................................. 27
‘droits de l’homme’ ook voor vrouwen ............................................................................ 28
De Vlaamse emancipatie ............................................................................................... 29
KOLONISATIE EN DEKOLONISATIE VAN CONGO ....................................................30
internationale context: imperialisme (1870-1914)............................................................ 30
De europese natiestaten ........................................................................................................................ 30
The Scramble for Africa ......................................................................................................................... 31
De Exploratie en kolonisatie Congo.................................................................................31
Leopold II op het internationaal schaakbord (1876-1885) ....................................................................... 32
Congo-vrijstaat (1885-1908) ...........................................................................................32
lokale invloed ........................................................................................................................................ 33
Belgisch Congo 1908-1960 ............................................................................................ 34
Congoleze maatschappij........................................................................................................................ 35
Congo ......................................................................................................................... 36
2
, rol van belgië ......................................................................................................................................... 36
België tijdens Wereldoorlog 1: 1914 - 1918 ............................................................... 37
Het Neutrale België en het Militarisme ............................................................................37
Belgische voorbereiding op oorlog......................................................................................................... 37
De oorlogsverrichtingen................................................................................................ 38
Oorlog in Kolonies ................................................................................................................................. 39
Oorlogsverrichting, beeldvorming en propaganda........................................................... 39
Belgen op de vlucht ...................................................................................................... 39
oorlogsverrichtingen .................................................................................................... 40
Geen Duitse doorbraak door onder water zetten IJzervlakte .................................................................. 40
politieke kwesties .................................................................................................................................. 41
In flanders fields .................................................................................................................................... 42
dE BEVRIJDING ............................................................................................................ 42
De akkoorden van Loppem .................................................................................................................... 43
Het Interbellum: 1918 – 1940 ................................................................................ 43
de akkoorden van loppem bezeglden een verruimde democratie .......................................................... 44
De Koning, de partijen en drukkingsgroepen .................................................................. 47
De vorst ................................................................................................................................................. 47
De katholieke partij ............................................................................................................................... 47
De BWP ................................................................................................................................................. 48
de Liberale partij .................................................................................................................................... 48
De Vlaams-nationalisten........................................................................................................................ 48
De economische crisis en haar politieke gevolgen ............................................................ 49
Taalwetten en de nationale kwestie ................................................................................51
van het frans-belgisch militair akkoord naar neutraliteitspolitiek .......................................52
België tijdens wereldoorlog 2: 1940-1944 ............................................................... 52
situatie .................................................................................................................................................. 52
De achttiendaagse veldtocht ..........................................................................................52
de accommodatie .................................................................................................................................. 53
bezetter en de bezette bevolking ....................................................................................53
Het militair bestuur > onder Duitsland – MB........................................................................................... 54
‘Politiek van het minste kwaad’: Leopold III en entourage ...................................................................... 55
‘Politiek van het minste kwaad’: bestuur ................................................................................................ 55
Modus vivendi met de bezetter: ‘Galopindoctrine’ ................................................................................. 55
‘Politiek van het minste kwaad’: bedrijfsleven ........................................................................................ 56
‘Politiek van het minste kwaad’: Belgische katholieke kerk .................................................................... 56
‘Politiek van het minste kwaad’: balans = mislukking ............................................................................. 56
verzet ...........................................................................................................................57
de diverse vormen ................................................................................................................................. 57
Repressie tegen verzet .......................................................................................................................... 57
Enkele kenmerken ................................................................................................................................. 58
balans .................................................................................................................................................... 58
3
, collaboratie: verschillende vormen................................................................................. 58
Verschillende motieven .........................................................................................................................60
politiek ..................................................................................................................................................60
vnv ........................................................................................................................................................60
militaire collaboratie als politiek opbod ................................................................................................. 61
Léon degrelle en rex .............................................................................................................................. 61
jodenvervolging ........................................................................................................... 61
Algemene ontwikkeling: van ‘Mein Kampf’ tot de ‘Endlösung’ ............................................................... 61
ontwikkelingen in België in 1940-1944 ................................................................................................... 62
Tussen restauratie en VERNIEUWING: 1944-1950.................................................... 62
Het einde van de oorlog ................................................................................................ 62
De vijf naoorlogse politieke problemen.................................................................................................. 62
De politieke krachtmeting tussen vernieuwers en behoudsgezinden ................................. 63
De cvp ...................................................................................................................................................64
De BSP .................................................................................................................................................. 65
DE sociaal-economische heropbouw .............................................................................. 67
ALGEMEEN: ..........................................................................................................................................68
de welvaart-of verzorgingsstaat ............................................................................................................69
stijgende uitgaven en dalende inkomsten ..............................................................................................69
De actieve welvaartsstaat ......................................................................................................................69
De sociale bijstand .................................................................................................................................69
de naoorlogse zuiveringen of ‘repressie’ ......................................................................... 70
de koningskwestie .........................................................................................................72
Het atlantisme en west-EUropa in een bipolaire wereld ....................................................73
België na 1950: tussen breuk en compromis .............................................................. 73
De levensbeschouwlijke breuklijn na 1950 .......................................................................73
De ontkerkelijking en verzuiling ............................................................................................................. 73
Katholieke zuil ....................................................................................................................................... 74
De vrijzinnige ......................................................................................................................................... 75
De schoolstrijd en het schoolpact................................................................................... 76
Tijdens schoolstrijd ................................................................................................................................ 76
De emancipatiegolf van de jaren 1960 ................................................................................................... 78
Overzicht ..................................................................................................................... 80
De abortuswet ....................................................................................................................................... 80
euthanasiewet ....................................................................................................................................... 80
de islam in een seculiere samenleving .................................................................................................... 80
België na 1950: sociaal-economische breuklijn......................................................... 80
inleiding: ..................................................................................................................... 80
In 1950 tot 1960-1961 ................................................................................................... 81
In 1961-1973: uitbouw van een keynesiaanse staat in een tijd van economische groei......... 82
economische Groei en Fordisme ............................................................................................................ 82
het keynesiaans beleid en de overheidsinterventie ................................................................................ 82
4
, In 1973-1992: De crisispolitiek ....................................................................................... 85
de oliecrisis en economische terugval .................................................................................................... 85
overheidsreacties en Keynesiaanse Beleid ............................................................................................. 85
Neoliberaal Beleid en Hervormingen: ....................................................................................................86
In 1995-2008: Op Zoek naar een nieuwe synthese van belangen ....................................... 87
De COmmunautaire breuklijn na 1950 .................................................................... 88
De Vlaamse Beweging .................................................................................................. 88
De waalse beweging ..................................................................................................... 88
onstaan en evolutie ............................................................................................................................... 88
De links gerichte aanhang en economische context ...............................................................................89
Mouvement Populaire Wallon en Rassemblement Wallon .....................................................................89
Het Probleem Brussel ................................................................................................... 89
brussel als Twistappel ............................................................................................................................89
Franstalige Belangengroeperingen ........................................................................................................90
Front Des Francophones – FDF ..............................................................................................................90
nieuwe taalwetten en politieke ontwikkelingen in 1960-1970 ........................................... 90
achtergrond ...........................................................................................................................................90
taalgrens en taalwetten van de Jaren 1960 ............................................................................................90
Mars op Brussel en Nieuwe Taalwetten ................................................................................................. 91
Controverse over taalfaciliteiten ............................................................................................................ 91
Leuven Vlaams ...................................................................................................................................... 91
de staatshervormingen en het ontstaan van de federale staat België ................................ 92
achtergrond en misvatting van federalisering ........................................................................................ 92
De eerste staatshervorming in 1970 ....................................................................................................... 92
de tweede staatshervorming in 1980 ..................................................................................................... 92
De Derde staatshervorming in 1988 ....................................................................................................... 93
De Vierde staatshervorming in 1992 ...................................................................................................... 93
De vijfde staatshervorming in 2001 ........................................................................................................ 93
de politieke aardverschuiving van 2007-2010 ......................................................................................... 93
de nieuwe dynamiek in 2010 – 2014 .......................................................................................................94
De krachtlijnen van de Belgische Staatshervormingen ..................................................... 94
evolutie van Unitaire naar Federale logica .............................................................................................94
democratisch besluitVormingsproces ............................................................................. 94
Complexe compromissen ......................................................................................................................94
Tegengestelde Belangen............................................................................................... 95
unitaire vs Regionale Belangen .............................................................................................................. 95
Brussel en Wallonië ...................................................................................................... 95
Verdeelde Franse gemeenschap: ........................................................................................................... 95
complexiteit en onbestuurbaarheid ....................................................................................................... 95
BELGIE AVANT LA LETTRE
5
, - Het bespreken van EEN geschiedenis
EEN GESCHIEDENIS VAN ‘BELGIE’
- Het bespreken van de geschiedenis ---> voordat België geografisch bestond!
1. {GALLO-} ROMEINSE TIJD
- Voor deze periode ---> geen enkel cultureel erfgoed van ‘De Oude Belgen’
Onzeker of onze voorlopers waren
- Sinds Romeinse tijd ---> steeds merkbaar:
o Romeinse recht
o Romeinse infrastructuur ---> wegen en steden
o Romeinse kunst, taal en cultuur
o Positie Christelijke godsdienste
- Onze gewesten ---> grens van Romeinse Rijk => overkant Rijn ---> Germaanse volkeren
o Die grens -> een permanent deel van grens tussen
▪ Een Romeins volk
▪ Een meer Germaans volk ---> steeds een taalgrens…
2. DE VROEGE MIDDELEEUWEN + ONTSTAAN ANCIEN REGIME
- De Merovingen en Karolingen
o De Franken
o Clovis
o Samenspel Kerk & Staat
o Karel de Grote
- Het rijk van Karel de Grote
(= huidige West Europa – zie kaartje)
o Belangrijk om 3 redenen:
1. Territoriaal: na dood KdG ---> rijk in 3 delen
Grens Oostl. en Westl. deel door ‘België’
= grens van Romein en Germanen + later Frank. en Duits.
2. Feodaliteit als legitimering voor eigendom en macht
---> na dood KdG => gebruik van bloedverwantschap als legitimatie
=> heerser rijk
- alle veroveringen ---> niet meer verdeeld maar => voor koning
=> op die manier: ontstaan feodaal systeem {piramide}
3. Sociale groepen: ontstaan van standenmaatschappij
---> De kerk: seculiere en reguliere geestelijken
---> De adel: leenheren en vazallen
6
, ---> De ‘rest’: de derde stand
3. ONZE GEWESTEN V. 10 E TOT 14 E EEUW
- Diverse politieke territoria --->
leenrechtelijk verbonden
o Links: Franse koning
o Rechts: Duitse keizer
▪ Grens: Schelde (Kar. Rijk)
- De Guldensporenslag 1302 VS. De Slag bij
Woeringen 1288
o Guldensporenslag = een gevecht
Koning Fr. – Graaf v. Vlaand. {vazal}
o Interesse in Gevecht gestegen door
Vlamingen => gevecht tussen
Franstaligen en Vlamingen ---> niks met de taal te maken toen
o Slag bij Woeringen: even ‘belangrijk’ als Guldensporenslag MAAR = niet ‘overhyped’
4. BOURGONDISCHE NEDERLANDEN – 15 E EEUW
- Centrale instellingen ---> poging samenhorigheid vergroten
o Staten-Generaal
o De Gulden Vlies…
5. HABSBURGSE NEDERLANDEN – 16 E -18 E EEUW
- Karel V:
o Keizer HRR
o Koning Spanje
o Vorst in Nederlanden
▪ Verder unificatie van Nederlanden:
• Territoriaal vlak
• Instaleren van instellingen
• 1549: de Pragmatieke Sanctie = de Nederlanden als geheel geërfd
worden
de e
- 2 helft 16 eeuw: conflicten met Habsburgse vorsten
o Centrale macht VS. Lokale macht
o Protestantisme VS. Katholicisme
Verdeling van N – Republiek / Verenigde Provinciën + Z – Spaanse Nederlanden
VAN ANCIEN REGIME TOT MODERNE NATIESTAAT
7
,ALGEMEEN
- Een overgang van Ancien Régime naar de ‘moderne natiestaat’
o Door verschillende periodes van expansionisme – Napoleon ---> kaart van Europa
door elkaar geschud => zorgde voor verschillende soorten veranderingen
o Wie oefent politieke macht uit op wie en op welke manier?
▪ Veel radicale wijzigingen na lange tijd van immobilisme
o Verschillende gebeurtenissen die aanleidingen geven tot 1830 = onafh. België
INTERNATIONAAL
1. DE FRANSE TIJD (1794-1814)
= het hoogtepunt -> einde van het Ancien Régime
- Koning (absolute macht) -> afgenomen 1789 + afgezet in 1792 => komst republiek
- De revolutie -> bewapend! + onthoofding van Koning Lodewijk XVII in 1793
o Vastleggen van nieuwe wetten -> vastleggen van burgerlijke vrijheden
- De omvorming van Ancien Régime had enkele belangrijke ijkpunten:
o Vervangen van de standenmaatschappij – gelijke burgers
o Vervangen van soevereine vorsten door soevereine naties + dynastieke naties ->
natiestaten => nationalisme steeg en werd belangrijker!
o Politiek-institutioneel systeem -> geünificeerde nationale staatsbureaucratieën +
afschaffing van lokale meeteenheden, belastingen, rechtspraak, wetgevingen en
politieke instellingen (komst van departementen)
Ging ook samen met sociaaleconomische verandering
▪ Van landbouw samenleving naar economie op handel en industrie
AFTAKELING VAN HET ANCIEN REGIME IN EUROPA
- Standenmaatschappij -> een maatschappij van ‘gelijke’ burgers (niet iedereen mag
stemmen => niet zo gelijk aan elkaar) {Déclaration des droits de l’homme}
- Soevereine vorsten worden soevereine naties:
o Zie vorige deel
o Multinationale staten in problemen (nationalisme)
VERANDERINGEN IN EUROPA EN WERELD
8
,DE VERENIGDE STATEN VAN AMERIKA
- Amerikaanse revolutie in 1776
o Op dat moment -> VS weinig
o Revolutie van groot belang -> eerste land dat niet mr onder Ancien Régime
o Declaration of Independence => alle mensen zijn gelijk + regering macht van volk en
volk recht op afzetten vn regeringen = Bill of Rights
FRANKRIJK
- De grootste verandering ---> de Franse revolutie
o Een gecentraliseerde staat – tijdens Lodewijk XIV absolutistisch – botst op z’n
grenzen en breekt uiteen
o Grote privileges (geen belastingen voor de grondelijke adel) zorgde ook voor grote
geldnood
Het geldgebrek opgehaald door de derde stand ---> extreem veel belastingen
- Bij invoer van rechtstreekse en permanente belastingen ---> ontplofte de boel
o Maar uiteindelijk was het gwn meer betalen voor derde stand
- 1789: L ’assemblée Nationale ---> vertegenwoordigingen van de volledige derde stand
o Eerste taak: grondwet met principes van de nieuwe staat vastleggen
Déclaration des droits de l’homme et du citoyen
o Afrekening en einde van het Ancien Régime
o Had een kerngedachte ---> later over Europa verspreid
o Voorzag constitutionele monarchie => vastleggen van de scheiding der machten
- Veel adel en clerus => verloren dus extra voordelen op derde stand ---> zochten steun in het
buitenland
DE FRANSE EXPANSIE IN EUROPA
- Nieuwe Franse regime ---> vond de weg naar buitenland – Vb. Haïti
o Het Habsburgse rijk: verdacht steun aan de contrarevolutionairen
o De onthoofding in 1793 => liet grote indruk achter op andere koningen
- Ontstaan van een coalitie tegen Frankrijk (ondertussen de Nederlanden geannexeerd)
o Gevolg: einde Ancien Régime in Nederlanden ---> doordrukken van Franse
gedachte
- Veel tegenstand van nieuwe bewind => vechten om te overleven
---> generaals in het leger kregen veel macht => Vb Napoleon
- 1799: Napoleon ---> staatsgreep, 1804 keizer van het Franse rijk => einde Franse Republiek
- Napoleon: bouwde een groot Frans Rijk (= ong. Europa)
o Veel succes op militair vlak => een militair genie + groot leger ---> dienstplicht in FR.
= ook nieuw, leger onder controle van de grote leider, niet de edelen
- Grote militaire succes => een nationalistisch gevoel in Frankrijk
9
, HET CONGRES VAN WENEN: DE RESTAURATIE
- 1815: een terugkeer naar het Ancien Regime
Het ontstaan van Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (= het huidige Benelux)
HET VERENIGD KONINKRIJK DER NEDERLANDEN (1815 -1830)
- DOEL: één van de bufferstaten tegen Frankrijk
o Het vermijden van mogelijke nieuwe revoluties
o Het heeft al een verleden als – 16e eeuw –
territoriaal model
- Willem I van Oranje = vorst => hij is een Nederlander
o DOEL: het herstel van legitimiteitsprincipe van
het Ancien Régime
o Een ‘verlichte’ monarchie <> democratische
idealen van volkssoevereiniteit, burgerlijk
rechten en moderne vrijheden
- Gevolg: haaks op de volkssoevereiniteit en op de
‘Belgische protonatie
INTERMEZZO: HET LIBERALISME EN NATIONALISME
- Twee grote principes ontstaan uit de Franse Revolutie ---> maakten restauratie onmogelijk
= het liberalisme en het nationalisme
- Het liberalisme = politiek-filosofische gedachtestroming ---> vrijheden van Franse Revolutie
als uitgangspunt neemt
- Het nationalisme = een rechtstreeks gevolg van de volkssoevereiniteit
o Macht komt vanuit volk => samenhorigheidsgevoel ontstaat
o ‘het volk’ heeft recht op een staat = nationalisme
- 1830-1848: golf van liberale revoluties door Europa
---> doel: Het verwerven van politieke macht door burgerij ten koste van vorst, adel
en clerus
- Het nationalisme => eenmakend en ontbindende kracht
o Vb. Pruisen => Duitse taal zorgde voor samenhorigheidsgevoel ---> Pruisen
gebruikte dat => Duitse staatjes samen te voegen onder de noemer taal
- De ontbindende kracht v.h. nationalisme – vooral in multinationale staten!
o Vb. Het Habsburgse Rijk:
▪ Had Duitstaligen, Hongaren, Polen, Slovenen,…
Zagen elkaar als een ‘hindernis’ tot het creëren van een staat
10
