RECHTSSOCIOLOGIE 2023-2024
1
,1. HOOFDSTUK 1: INLEIDING, WAT IS RECHTSSOCIOLOGIE? ..................................................................... 5
1.1. Waarover gaat rechtssociologie? ............................................................................................................ 5
1.1.1. Methode .......................................................................................................................................... 5
1.1.2. Perspectief....................................................................................................................................... 7
1.1.3. Waarom rechtssociologie? .............................................................................................................. 9
1.2. Het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht ........................................................... 13
1.2.1. De pleinvrees van juristen ............................................................................................................. 13
1.2.2. Sire, il n’y plus d’intellectuels ........................................................................................................ 13
1.2.3. Rechtstudenten zijn niet alleen studenten in het recht ................................................................ 14
1.2.4. De rechtenstudie als beroepsopleiding & Juristen en sociologen ................................................. 14
1.2.5. Juristen en sociologen ................................................................................................................... 15
1.2.6. Sociologisch anti- instrumentalisme.............................................................................................. 16
1.2.7. Sociologisch anti-instrumentalisme - Rechtssociologische benadering ....................................... 18
1.2.8. De marginaliteit van de (rechts)sociologie .................................................................................... 21
1.3. Die tekst niet kennen ............................................................................................................................. 21
1.4. Juridisering van de samenleving ............................................................................................................ 22
1.4.1. Inleiding ......................................................................................................................................... 22
1.4.2. Omschrijving van juridisering ........................................................................................................ 22
1.4.3. Clusters van determinanten .......................................................................................................... 25
1.4.4. Dieperliggende oorzaak ................................................................................................................. 25
1.4.5. Negatieve gevolgen (Teubner) ...................................................................................................... 26
1.4.6. Positieve gevolgen ......................................................................................................................... 26
1.4.7. Leven met juridisering ................................................................................................................... 27
1.5. Rechtsinstrumentalisme (uitbreiding) ................................................................................................... 28
1.5.1. Achtergronden .............................................................................................................................. 28
1.5.2. Kenmerken .................................................................................................................................... 28
1.5.3. Impliciete premissen ..................................................................................................................... 29
1.5.4. Kritiek ............................................................................................................................................ 30
1.5.5. Alternatief: de sociale werking van regels..................................................................................... 32
1.5.6. Conclusie ....................................................................................................................................... 34
2. HOOFDSTUK 2: REGELGEVING............................................................................................................ 35
2.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 35
2.1.1. Het thema “wetgeving” ................................................................................................................. 35
2.1.2. Eerste rechtssociologisch onderzoek over wetgeving ................................................................... 35
2.1.3. Latere rechtssociologische perspectieven..................................................................................... 36
2.1.4. Pragmatische benaderingen .......................................................................................................... 37
2.1.5. Uitdagingen voor de toekomst ...................................................................................................... 38
2.2. Deregulelring als maatschappijvorming (Huyse)................................................................................... 39
2.2.1. Vragen bij een debat ..................................................................................................................... 39
2.2.2. De maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd ................................................................... 42
2.2.3. Regulering en de instrumentalisering van het recht ..................................................................... 42
2.2.4. Deregulering: de grenzen en de risico’s ........................................................................................ 43
2.2.5. Deregulering; de grenzen en de risico’s ........................................................................................ 44
2
, 2.3. From vision to reality: ex post evaluation of legislation ........................................................................ 45
2.3.1. Inleiding ......................................................................................................................................... 45
2.3.2. Waarom wetsevaluatie?................................................................................................................ 45
2.3.3. Wat is wetsevaluatie ..................................................................................................................... 47
2.3.4. Institutionalisering van wetsevaluatie........................................................................................... 49
2.3.5. België en Vlaanderen..................................................................................................................... 49
2.3.6. Conclusie ....................................................................................................................................... 50
2.3.7. Voorbeelden .................................................................................................................................. 51
3. HOOFDSTUK 3: FORMELE CONFLICTBESLECHTING.............................................................................. 52
3.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 52
3.2. Straffen tussen rede en gevoel .............................................................................................................. 53
3.2.1. Inleiding ......................................................................................................................................... 53
3.2.2. Opbouw ......................................................................................................................................... 53
3.2.3. Straffen is meer dan het bestrijden van criminaliteit .................................................................... 54
3.2.4. De straftoemeting als betekenende sociale praktijk ..................................................................... 59
3.2.5. Gevangenisstraf en alternatieven ................................................................................................. 61
3.3. Civil litigation in Belgium - …the pyramid of legal disputes… ................................................................ 62
3.3.1. algemene opmerkingen bij de tekst in het handboek ................................................................... 62
3.3.2. Vooraf ............................................................................................................................................ 63
3.3.3. Inleiding ......................................................................................................................................... 64
3.3.4. Conceptuele beschouwingen ........................................................................................................ 64
3.3.5. De reconstructie van de globale pyramide.................................................................................... 65
3.3.6. De drie fasen met treden in het vereenvoudigde model .............................................................. 65
3.3.7. Verklaringen uitval en interpretatie .............................................................................................. 67
3.3.8. Reflectie......................................................................................................................................... 67
3.3.9. Recente studie in nederland ......................................................................................................... 68
4. HOOFDSTUK 4: INFORMELE CONFLICTENBESLECHTING ...................................................................... 69
4.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 69
4.1.1. 1. ADR ............................................................................................................................................ 69
4.1.2. Aandacht voor ADR weerspiegelt maatschappelijke bekommernis.............................................. 71
4.1.3. ADR wordt realistischer vanaf de jaren 1980… maar kent ook juridisering .................................. 71
4.1.4. ADR krijgt neutraler karakter. ....................................................................................................... 72
4.1.5. Wettelijk kader inzake bemiddeling .............................................................................................. 72
4.2. Mediatie, de derde weg......................................................................................................................... 75
4.2.1. Inleiding ......................................................................................................................................... 75
4.2.2. De vlag en de lading ...................................................................................................................... 75
4.2.3. Drie belangrijke uitdagingen ......................................................................................................... 77
4.2.4. Enkele maatschappelijke trends als achtergrond .......................................................................... 78
4.2.5. Besluit ............................................................................................................................................ 78
3
, 5. (hoofdstuk 5: gastcollege (juridische beroepen) ZIE PWP ................................................................. 79
5.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 79
5.2. Het recht leidt tot alles, zelfs de balie. Een sociografie van juristen en advocaten ............................... 79
5.2.1. Juridische beroepen: algemeen overzicht ..................................................................................... 79
5.2.2. De diverse juridische beroepen ..................................................................................................... 79
5.2.3. Conclusie ....................................................................................................................................... 79
6. HOOFDSTUK 6: HANDHAVING ........................................................................................................... 80
6.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 80
6.2. Handhaafbaarheid ; als aandachtspunt bij de totstandkoming van regelgeving ................................. 82
6.2.1. Sociaalwetenschappelijke inzichten .............................................................................................. 82
6.2.2. 2. De Tafel van Elf (BELANGRIJK) ................................................................................................... 85
6.3. Handhaving politie ................................................................................................................................ 87
6.3.1. Achtergrond informatie................................................................................................................. 87
6.3.2. Vervormende spiegels tussen politie en gemeenschap ................................................................ 91
7. Hoofdstuk 7 niet kennen ................................................................................................................... 95
8. Hoofdstuk 8 niet kennen ................................................................................................................... 96
9. HOOFDSTUK 9: GASTCOLLEGE: RECHTSHULP (ZIE PWP) ..................................................................... 97
9.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 97
9.2. Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening............................................................. 97
9.2.1. Rechtshulp in een veranderde maatschappelijke en politieke context......................................... 97
9.2.2. Maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening ................................................................... 97
9.2.3. Institutionele omkadering ............................................................................................................. 97
9.2.4. Conclusie ....................................................................................................................................... 97
4
1
,1. HOOFDSTUK 1: INLEIDING, WAT IS RECHTSSOCIOLOGIE? ..................................................................... 5
1.1. Waarover gaat rechtssociologie? ............................................................................................................ 5
1.1.1. Methode .......................................................................................................................................... 5
1.1.2. Perspectief....................................................................................................................................... 7
1.1.3. Waarom rechtssociologie? .............................................................................................................. 9
1.2. Het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht ........................................................... 13
1.2.1. De pleinvrees van juristen ............................................................................................................. 13
1.2.2. Sire, il n’y plus d’intellectuels ........................................................................................................ 13
1.2.3. Rechtstudenten zijn niet alleen studenten in het recht ................................................................ 14
1.2.4. De rechtenstudie als beroepsopleiding & Juristen en sociologen ................................................. 14
1.2.5. Juristen en sociologen ................................................................................................................... 15
1.2.6. Sociologisch anti- instrumentalisme.............................................................................................. 16
1.2.7. Sociologisch anti-instrumentalisme - Rechtssociologische benadering ....................................... 18
1.2.8. De marginaliteit van de (rechts)sociologie .................................................................................... 21
1.3. Die tekst niet kennen ............................................................................................................................. 21
1.4. Juridisering van de samenleving ............................................................................................................ 22
1.4.1. Inleiding ......................................................................................................................................... 22
1.4.2. Omschrijving van juridisering ........................................................................................................ 22
1.4.3. Clusters van determinanten .......................................................................................................... 25
1.4.4. Dieperliggende oorzaak ................................................................................................................. 25
1.4.5. Negatieve gevolgen (Teubner) ...................................................................................................... 26
1.4.6. Positieve gevolgen ......................................................................................................................... 26
1.4.7. Leven met juridisering ................................................................................................................... 27
1.5. Rechtsinstrumentalisme (uitbreiding) ................................................................................................... 28
1.5.1. Achtergronden .............................................................................................................................. 28
1.5.2. Kenmerken .................................................................................................................................... 28
1.5.3. Impliciete premissen ..................................................................................................................... 29
1.5.4. Kritiek ............................................................................................................................................ 30
1.5.5. Alternatief: de sociale werking van regels..................................................................................... 32
1.5.6. Conclusie ....................................................................................................................................... 34
2. HOOFDSTUK 2: REGELGEVING............................................................................................................ 35
2.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 35
2.1.1. Het thema “wetgeving” ................................................................................................................. 35
2.1.2. Eerste rechtssociologisch onderzoek over wetgeving ................................................................... 35
2.1.3. Latere rechtssociologische perspectieven..................................................................................... 36
2.1.4. Pragmatische benaderingen .......................................................................................................... 37
2.1.5. Uitdagingen voor de toekomst ...................................................................................................... 38
2.2. Deregulelring als maatschappijvorming (Huyse)................................................................................... 39
2.2.1. Vragen bij een debat ..................................................................................................................... 39
2.2.2. De maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd ................................................................... 42
2.2.3. Regulering en de instrumentalisering van het recht ..................................................................... 42
2.2.4. Deregulering: de grenzen en de risico’s ........................................................................................ 43
2.2.5. Deregulering; de grenzen en de risico’s ........................................................................................ 44
2
, 2.3. From vision to reality: ex post evaluation of legislation ........................................................................ 45
2.3.1. Inleiding ......................................................................................................................................... 45
2.3.2. Waarom wetsevaluatie?................................................................................................................ 45
2.3.3. Wat is wetsevaluatie ..................................................................................................................... 47
2.3.4. Institutionalisering van wetsevaluatie........................................................................................... 49
2.3.5. België en Vlaanderen..................................................................................................................... 49
2.3.6. Conclusie ....................................................................................................................................... 50
2.3.7. Voorbeelden .................................................................................................................................. 51
3. HOOFDSTUK 3: FORMELE CONFLICTBESLECHTING.............................................................................. 52
3.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 52
3.2. Straffen tussen rede en gevoel .............................................................................................................. 53
3.2.1. Inleiding ......................................................................................................................................... 53
3.2.2. Opbouw ......................................................................................................................................... 53
3.2.3. Straffen is meer dan het bestrijden van criminaliteit .................................................................... 54
3.2.4. De straftoemeting als betekenende sociale praktijk ..................................................................... 59
3.2.5. Gevangenisstraf en alternatieven ................................................................................................. 61
3.3. Civil litigation in Belgium - …the pyramid of legal disputes… ................................................................ 62
3.3.1. algemene opmerkingen bij de tekst in het handboek ................................................................... 62
3.3.2. Vooraf ............................................................................................................................................ 63
3.3.3. Inleiding ......................................................................................................................................... 64
3.3.4. Conceptuele beschouwingen ........................................................................................................ 64
3.3.5. De reconstructie van de globale pyramide.................................................................................... 65
3.3.6. De drie fasen met treden in het vereenvoudigde model .............................................................. 65
3.3.7. Verklaringen uitval en interpretatie .............................................................................................. 67
3.3.8. Reflectie......................................................................................................................................... 67
3.3.9. Recente studie in nederland ......................................................................................................... 68
4. HOOFDSTUK 4: INFORMELE CONFLICTENBESLECHTING ...................................................................... 69
4.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 69
4.1.1. 1. ADR ............................................................................................................................................ 69
4.1.2. Aandacht voor ADR weerspiegelt maatschappelijke bekommernis.............................................. 71
4.1.3. ADR wordt realistischer vanaf de jaren 1980… maar kent ook juridisering .................................. 71
4.1.4. ADR krijgt neutraler karakter. ....................................................................................................... 72
4.1.5. Wettelijk kader inzake bemiddeling .............................................................................................. 72
4.2. Mediatie, de derde weg......................................................................................................................... 75
4.2.1. Inleiding ......................................................................................................................................... 75
4.2.2. De vlag en de lading ...................................................................................................................... 75
4.2.3. Drie belangrijke uitdagingen ......................................................................................................... 77
4.2.4. Enkele maatschappelijke trends als achtergrond .......................................................................... 78
4.2.5. Besluit ............................................................................................................................................ 78
3
, 5. (hoofdstuk 5: gastcollege (juridische beroepen) ZIE PWP ................................................................. 79
5.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 79
5.2. Het recht leidt tot alles, zelfs de balie. Een sociografie van juristen en advocaten ............................... 79
5.2.1. Juridische beroepen: algemeen overzicht ..................................................................................... 79
5.2.2. De diverse juridische beroepen ..................................................................................................... 79
5.2.3. Conclusie ....................................................................................................................................... 79
6. HOOFDSTUK 6: HANDHAVING ........................................................................................................... 80
6.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 80
6.2. Handhaafbaarheid ; als aandachtspunt bij de totstandkoming van regelgeving ................................. 82
6.2.1. Sociaalwetenschappelijke inzichten .............................................................................................. 82
6.2.2. 2. De Tafel van Elf (BELANGRIJK) ................................................................................................... 85
6.3. Handhaving politie ................................................................................................................................ 87
6.3.1. Achtergrond informatie................................................................................................................. 87
6.3.2. Vervormende spiegels tussen politie en gemeenschap ................................................................ 91
7. Hoofdstuk 7 niet kennen ................................................................................................................... 95
8. Hoofdstuk 8 niet kennen ................................................................................................................... 96
9. HOOFDSTUK 9: GASTCOLLEGE: RECHTSHULP (ZIE PWP) ..................................................................... 97
9.1. Inleiding ................................................................................................................................................. 97
9.2. Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening............................................................. 97
9.2.1. Rechtshulp in een veranderde maatschappelijke en politieke context......................................... 97
9.2.2. Maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening ................................................................... 97
9.2.3. Institutionele omkadering ............................................................................................................. 97
9.2.4. Conclusie ....................................................................................................................................... 97
4