Samenvatting en voorbeelden zinsontleding

Samenvatting praktische cursus zinsontleding
Hoofdstuk 1: Enkelvoudige zin – redekundig ontleden
Bij een enkelvoudige zin is er één zinsdeel dat de tijd aanduidt d.m.v. PV

PV vooraan bij zinnen met onzekerheid (wens/vraag)

PV als tweede bij mededelende zinnen.

Gebiedende wijs: tijd van PV is niet te veranderen.
Evt: jij/u/jullie toevoegen

Zij beweert dat wij haar om een kop koffie vragen
Claude beseft dat hij alleen is

‘Het regent’
= loos onderwerp / onderwerp voor de vorm
 Natuurgebeuren of onbekendee oorzaak

Als OND wordt herhaald door die / dat  herhalend onderwerp

‘Er stond een agent op de stoep’
Plaatsonderwerp  er
(getals)onderwerp  een agent

Zinnen zonder (getals)onderwerp:
- Niet uitgedrukt wie de handeling verricht
- Persoonsvorm is gebiedende wijs

‘te’ hoort ook bij ww. gez.
‘zich’ hoort bij ww. gez als deze onvervangbaar/niet weg te laten is

Werkwoorden met vaste aanvullingen: inhalen / boekhouden / wegsterven

Werkwoordelijke uitdrukkingen  rekening houden met / ervandoor gaan / een flater slaan (=
blunderen) / een poets bakken (= bedotten) / het hoofd verliezen / het hazenpad kiezen /
voor de wind gaan / blootstellen

Naamwoordelijk gezegde  nw. gez.  noodzakelijke niet-werkwoordelijke aanvulling op
het hoofdwerkwoord. Voorbeelden: in zijn knollentuin zijn
 met koppelwerkwoord (zijn (iets, niet waar / alleen in toestand, niet in actie), worden (niet
van ontstaan), blijven, blijken, lijken, schijnen (niet van licht geven), heten, dunken,
voorkomen

Ik vind dat bier niet te zuipen  LV

Het / dit / dat + werkwoord + naam in enkelvoud of meervoud  werkwoord past zich aan

Gezegde nomaliseren = pv  infinitief: De zon schrijnt fel. Het felle schijnen vd zon




1

,Bij een zin met een naamwoordelijk gezegde kan PV + WW (als achteraan in de zin) niet
worden omgedraaid en anders wel.
 Ik weet dat Loes is ziek…..
Zij schijnt zangeres geworden te zijn
kww
Zijn horloge bleek defect geraakt te zijn
kww

Koppelwerkwoord:
1. Vervangende koppelwerkwoorden:
a. Zijn  staan, zitten, vallen
b. Worden  raken
2. In naamwoordelijk gezegde meer werkwoorden  koppelwerkwoord schuift dan op
3. Alleen ‘zijn’, ‘worden’, ‘blijven’ zijn echte koppelwerkwoorden. Rest kan met ‘te’ +
zijn / worden / blijven
Fred schijnt ziek te zijn
4. ‘heten’ als koppelwerkwoord  een naam hebben
‘heten’ niet als koppelwerkwoord  de reputatie hebben (+ te + kww)
5. Als koppelwerkwoord zonder naamwoordelijk deel van gezegde voorkomt, zijn het
zelfstandige werkwoorden
6. Zijn met ‘te’+ onb. wijs = bijvoeglijk naamwoord en NIET kww
Dat is wel te doen
Dat is doenlijk

KWW voorbeelden:
Zijn depressief geraakt  nw. gez.
1.11 9 Zijn behoorlijk in de war  nw. gez.
1.11 14 Zijn behoorlijk in de maling genomen  ww. gez.
1.13 11 Was bijna de oorzaak van een grote vliegtuigramp  nw. gez.
Is klaar  nw. gez.
Heeft zich gevestigd  ww. gez.
Wordt in gebruik genomen  ww. gez.
Blijkt arts geworden te zijn  nw. gez.
1.14 15 zijn voor eeuwig grote poplegendes geworden  nw. gez.
1.19 2 distantieerde zich = ww. gez.
1.19 16 verontschuldigde zich = ww. gez.
Is belust  nw. gez.

LV bij ww. gez.  deel van de zin dat werkwoordelijk gezegde ‘ondergaat’

LV is altijd een zelfstandig naamwoord, zelfstandig voornaamwoord (hem / haar / het / allen /
iedereen) of woordgroep die daardoor vervangen kan worden.

LV vinden  zin naar tijd en vorm omzetten
Maar niet mogelijk bij werkwoorden als ‘hebben’, ‘krijgen’, ‘bevatten’, ‘omvatten’  dan
nominaliseren.
Zij heeft een dier  Het hebben van een dier

‘zich’ vast bij werkwoord  hoort bij gezegde als onvervangbaar door een ander woord (bijv.
te vervangen door iemand)


2

, Loos LV  ‘het’ als geen echte betekenis: Ik krijg het warm

LV begint nooit met een voorzetsel (behalve als dit in de naam van bijvoorbeeld een boek zit)

LV komt nooit voor bij naamwoordelijk gezegde.

Opsporingsproef LV
1. Lijdende vorm (werd) bekeken
2. Nomalisering met ’van’  Velen bekeken het programma. Het bekijken van het
programma door velen
3. Loos LV: Marie heeft het warm
4. Herhalend LV: Mijn broer, die ken ik

Meewerkend voorwerp: MV: zinsdeel dat meewerkt de handeling van het gezegde mogelijk
te maken.
Aan / voor kunnen weggelaten worden.

MV kan in zin met / zonder LV zijn en in zin met nw. gez. ( Die zaak was Wim duidelijk).

Bij nominalisering komt MV altijd met aan / voor
 Het geven aan de Hartstichting

MV met ‘voor’  belanghebbend voorwerp

MV ook bij ondervinding / lichamelijke ervaring
 Hij is mij te onvriendelijk
 De tranen stonden Gerard in de ogen

Dat mij dat moet overkomen
mv ond ww. gez.
De winnaar kreeg een bon aangeboden
ond wwg lv ww. gez.

De winnaar werd een bon aangeboden
mv wwg ond ww. gez.

Heeft hij aan haar gedacht
ww. gez. ond ww. gez.

Het is mij helaas niet gelukt
loos ond ww. gez. mv ww. gez.

De tranen stonden haar in de ogen
ond ww. gez. Mv

Jouw manier lijkt mij niet heel erg verstandig
ond nw. gez. mv nw. gez.

Hij bleek de taal niet machtig te zijn
Ond nw. gez. ov nw. gez.


3