Wat is ethiek en waar is ze goed voor?
Nieuwe technieken nemen nieuwe problemen met zich mee; proces van zelfrijdende auto
wordt verhinderd door ethiek.
Waar komt ethiek vandaan?
● Ethiek is onderdeel van de filosofie; gaat het om een bepaalde dimensie van ons
handelen.
● Westerse denken is begonnen bij de Grieken: Socrates, 5e eeuw v.C
○ Stelde heel veel vragen (niet empirisch!!)
○ Over betekenis van begrippen; heel veel verschillende vormen van begrippen
zoals moed
○ Over achterliggende principes van goed handelen; goede resultaten
→ Socrates verstoorde het geloof in de goden en is daarom vergiftigd
Belangrijke begrippen
Waarden & normen hebben elkaar nodig:
● Normen = standaarden, regels (duidelijk & vast)
→ je geeft mensen een hand als je ze voor de eerste keer ziet
○ Zijn nodig om waarden te concretiseren
● Waarden = abstracte kwaliteiten waarop we gericht zijn, en die in zichzelf
waardevol / goed zijn (vaag)
→ je moet elkaar ook tijdens een ruzie respecteren
○ Zijn nodig om normen te begrijpen en toe te lichten
Bijv waarde = veiligheid is belangrijk, norm = je rijdt niet door een rood stoplicht
Ieder mens heeft een moraal en is tot ethiek in staat.
● Moraal = set opvattingen binnen een groep bestaand uit heel veel waarden &
normen; ze worden als vanzelfsprekend beleefd
→ conflict = botsing van moralen
● Ethiek = (wetenschappelijke) reflectie
Ethiek heeft een bepaalde algemeenheid; gaat over waarden / normen waarvan we vinden
dat wij zelf én anderen daar iets mee moeten
Goede ethische discussie:
1. Socratisch zoeken naar achtergronden van overtuigingen / gevoelens (ethische
theorieën)
2. Zoeken naar gemeenschappelijk kader (ethische theorieën)
,Waarom is ethiek belangrijk?
1. Globalisering
- Samenleving is steeds pluriformer geworden
- Er zijn meerdere groepen in de samenleving dus daarom meer discussie over ethiek.
2. Globalisering & digitalisering
- Door massamedia is er veel intensievere kennis van hoe het er ergens anders aan
toe gaat
- Hierdoor wordt jouw moraal onder druk gezet wanneer je ergens anders op vakantie
gaat oid & ga je anders nadenken over je eigen vanzelfsprekendheden
3. Digitalisering
- We zijn kritischer geworden op machthebbers doordat er (door media) meer bekend
wordt over hoe mensen verkeerde dingen doen
4. Individualisering
- Lange tijd was samenleving geordend in afgebakende groepen met eigen normen &
waarden (zuilen) → is vervaagd omdat er tegenwoordig sprake is van
individualisering
- Dit leidt ertoe dat er veel meer discussie is over ethiek omdat het minder
overzichtelijk is voor mensen tot welke groep ze behoren
, Onderscheid ethiek & sociale wetenschappen
Beide disciplines kijken naar mens en zijn handelen, maar op verschillende manier:
SW Ethiek
Verklaren / begrijpen van menselijk gedrag Beoordelen van menselijk gedrag
Kijken naar mechanismen in verleden Kijken naar handelingen op zich
Is neutraal Is normatief / waardegeladen
SW & ethiek hebben allerlei vormen van interactie:
1. Kennis van achtergronden (SW) verzacht het oordeel (E)
→ door achtergrondkennis die over verdachte wordt gegeven, zal het oordeel vd
rechter milder zijn.
2. Psychologisering van het morele (risico!!) = morele oordeel (E) wordt
teruggebracht naar psychologische kenmerken (SW) van persoon
→ je vindt discipline belangrijk omdat je streng bent opgevoed
3. Steeds meer kennis vanuit SW beïnvloedt ons oordeel
○ Apologetisch = je verontschuldigt je voor iets wat van toepassing is op SW
kennis.
○ Is dubbelzinnig want persoon kan zich berusten op dit label door kennis, maar
nadeel hiervan is dat wanneer persoon zich hieraan vastpint dat hij / zij zich
niet doorontwikkelt
→ puber gebruikt als smoes dat zijn brein nog niet goed is ontwikkeld en daarom zijn
huiswerk niet af heeft
4. Toepassing van SW kennis roept ethische vragen op
○ Nudgen = je richt de omgeving zo in dat men daardoor op een onbewuste
manier gaat handelen (lijkt op manipulatie omdat je onbewust het gedrag
beïnvloedt)
→ plaatsen van voetstapjes naar de trap ipv naar de lift
○ SW kennis leidt tot categorisering, en is daarmee stigmatiserend
○ Door SW-kennis ontstaan allemaal arrangementen waardoor mensen minder
worden aangesproken op eigen verantwoordelijkheid, en dat maakt ze moreel
zwakker
, Kenmerken van digitalisering
Universalisme vs relativisme
● Universalisme = over de hele wereld zijn er basisregels
→ je mag niet doden, stelen etc
○ Extreem universalisme = sommige waarden & normen zijn universeel tot in
het dierenrijk; dieren hebben gevoel voor rechtvaardigheid, ongelijkheid,
solidariteit, afkeer van geweld etc.
→ filmpje met aap die komkommer krijgt vs aap die druiven krijgt
● Relativisme = waarden en normen zijn relatief & verschillen per cultuur / tijd
→ vroeger leerden we kinderen om trots te zijn op gouden eeuw, nu niet meer
○ Extreem relativisme = ook binnen contexten zijn er waarden & normen, en
deze zijn binnen de contexten verschillend.
Uitdagingen voor de ethiek door techniek
● Opvattingen veranderen met de techniek = technologisch determinisme
→ 25 jaar geleden vond niemand het nodig om een mobiele telefoon te hebben, nu
heeft iedereen er eentje
● Volgens determinisme hebben mensen altijd achterstand op techniek, en bepaalt
techniek onze waarden & normen
In het verleden zijn veel verkeerde voorspellingen gedaan mbt techniek (radio / vliegtuig zal
oorlog beëindigen etc), conclusie hiervan:
● Niet te ambitieus voorspellen hoe de toekomst er uit gaat zien
● Wel nadenken over de vraag ‘hoe verandert techniek de samenleving, wat gebeurt er
met zaken die wij belangrijk vinden?’
● Altijd erkennen dat techniek niet neutraal is
○ Techniek beïnvloedt de samenleving; verandert de manier waarop je iets
doet, dus ook jouw omgeving / bewustzijn / waarden & normen.
→ BS verandert het onderwijs: meer mogelijkheden, extra faciliteiten,
studievoortgang monitoren etc.
De stem van pessimisten:
● Big four zijn erop uit om ons creatieve persoonlijke denken kapot te maken
○ Onder het mom van ‘sharing’ zuigen ze aandacht van ons weg→ ze maken
ons verslaafd
● Algoritmen vergroten ongelijkheid en andere kernwaarden → zie je terug in de
financiële sector, veiligheid, onderwijs etc
○ Algoritmen benaderen mensen die het goed hebben in de samenleving op
een andere manier dan mensen die het niet goed hebben
● We worden aangestuurd door onzichtbare en ondoorgrondelijke algoritmen
● Internet is verslavend en maakt ons lui
Nieuwe technieken nemen nieuwe problemen met zich mee; proces van zelfrijdende auto
wordt verhinderd door ethiek.
Waar komt ethiek vandaan?
● Ethiek is onderdeel van de filosofie; gaat het om een bepaalde dimensie van ons
handelen.
● Westerse denken is begonnen bij de Grieken: Socrates, 5e eeuw v.C
○ Stelde heel veel vragen (niet empirisch!!)
○ Over betekenis van begrippen; heel veel verschillende vormen van begrippen
zoals moed
○ Over achterliggende principes van goed handelen; goede resultaten
→ Socrates verstoorde het geloof in de goden en is daarom vergiftigd
Belangrijke begrippen
Waarden & normen hebben elkaar nodig:
● Normen = standaarden, regels (duidelijk & vast)
→ je geeft mensen een hand als je ze voor de eerste keer ziet
○ Zijn nodig om waarden te concretiseren
● Waarden = abstracte kwaliteiten waarop we gericht zijn, en die in zichzelf
waardevol / goed zijn (vaag)
→ je moet elkaar ook tijdens een ruzie respecteren
○ Zijn nodig om normen te begrijpen en toe te lichten
Bijv waarde = veiligheid is belangrijk, norm = je rijdt niet door een rood stoplicht
Ieder mens heeft een moraal en is tot ethiek in staat.
● Moraal = set opvattingen binnen een groep bestaand uit heel veel waarden &
normen; ze worden als vanzelfsprekend beleefd
→ conflict = botsing van moralen
● Ethiek = (wetenschappelijke) reflectie
Ethiek heeft een bepaalde algemeenheid; gaat over waarden / normen waarvan we vinden
dat wij zelf én anderen daar iets mee moeten
Goede ethische discussie:
1. Socratisch zoeken naar achtergronden van overtuigingen / gevoelens (ethische
theorieën)
2. Zoeken naar gemeenschappelijk kader (ethische theorieën)
,Waarom is ethiek belangrijk?
1. Globalisering
- Samenleving is steeds pluriformer geworden
- Er zijn meerdere groepen in de samenleving dus daarom meer discussie over ethiek.
2. Globalisering & digitalisering
- Door massamedia is er veel intensievere kennis van hoe het er ergens anders aan
toe gaat
- Hierdoor wordt jouw moraal onder druk gezet wanneer je ergens anders op vakantie
gaat oid & ga je anders nadenken over je eigen vanzelfsprekendheden
3. Digitalisering
- We zijn kritischer geworden op machthebbers doordat er (door media) meer bekend
wordt over hoe mensen verkeerde dingen doen
4. Individualisering
- Lange tijd was samenleving geordend in afgebakende groepen met eigen normen &
waarden (zuilen) → is vervaagd omdat er tegenwoordig sprake is van
individualisering
- Dit leidt ertoe dat er veel meer discussie is over ethiek omdat het minder
overzichtelijk is voor mensen tot welke groep ze behoren
, Onderscheid ethiek & sociale wetenschappen
Beide disciplines kijken naar mens en zijn handelen, maar op verschillende manier:
SW Ethiek
Verklaren / begrijpen van menselijk gedrag Beoordelen van menselijk gedrag
Kijken naar mechanismen in verleden Kijken naar handelingen op zich
Is neutraal Is normatief / waardegeladen
SW & ethiek hebben allerlei vormen van interactie:
1. Kennis van achtergronden (SW) verzacht het oordeel (E)
→ door achtergrondkennis die over verdachte wordt gegeven, zal het oordeel vd
rechter milder zijn.
2. Psychologisering van het morele (risico!!) = morele oordeel (E) wordt
teruggebracht naar psychologische kenmerken (SW) van persoon
→ je vindt discipline belangrijk omdat je streng bent opgevoed
3. Steeds meer kennis vanuit SW beïnvloedt ons oordeel
○ Apologetisch = je verontschuldigt je voor iets wat van toepassing is op SW
kennis.
○ Is dubbelzinnig want persoon kan zich berusten op dit label door kennis, maar
nadeel hiervan is dat wanneer persoon zich hieraan vastpint dat hij / zij zich
niet doorontwikkelt
→ puber gebruikt als smoes dat zijn brein nog niet goed is ontwikkeld en daarom zijn
huiswerk niet af heeft
4. Toepassing van SW kennis roept ethische vragen op
○ Nudgen = je richt de omgeving zo in dat men daardoor op een onbewuste
manier gaat handelen (lijkt op manipulatie omdat je onbewust het gedrag
beïnvloedt)
→ plaatsen van voetstapjes naar de trap ipv naar de lift
○ SW kennis leidt tot categorisering, en is daarmee stigmatiserend
○ Door SW-kennis ontstaan allemaal arrangementen waardoor mensen minder
worden aangesproken op eigen verantwoordelijkheid, en dat maakt ze moreel
zwakker
, Kenmerken van digitalisering
Universalisme vs relativisme
● Universalisme = over de hele wereld zijn er basisregels
→ je mag niet doden, stelen etc
○ Extreem universalisme = sommige waarden & normen zijn universeel tot in
het dierenrijk; dieren hebben gevoel voor rechtvaardigheid, ongelijkheid,
solidariteit, afkeer van geweld etc.
→ filmpje met aap die komkommer krijgt vs aap die druiven krijgt
● Relativisme = waarden en normen zijn relatief & verschillen per cultuur / tijd
→ vroeger leerden we kinderen om trots te zijn op gouden eeuw, nu niet meer
○ Extreem relativisme = ook binnen contexten zijn er waarden & normen, en
deze zijn binnen de contexten verschillend.
Uitdagingen voor de ethiek door techniek
● Opvattingen veranderen met de techniek = technologisch determinisme
→ 25 jaar geleden vond niemand het nodig om een mobiele telefoon te hebben, nu
heeft iedereen er eentje
● Volgens determinisme hebben mensen altijd achterstand op techniek, en bepaalt
techniek onze waarden & normen
In het verleden zijn veel verkeerde voorspellingen gedaan mbt techniek (radio / vliegtuig zal
oorlog beëindigen etc), conclusie hiervan:
● Niet te ambitieus voorspellen hoe de toekomst er uit gaat zien
● Wel nadenken over de vraag ‘hoe verandert techniek de samenleving, wat gebeurt er
met zaken die wij belangrijk vinden?’
● Altijd erkennen dat techniek niet neutraal is
○ Techniek beïnvloedt de samenleving; verandert de manier waarop je iets
doet, dus ook jouw omgeving / bewustzijn / waarden & normen.
→ BS verandert het onderwijs: meer mogelijkheden, extra faciliteiten,
studievoortgang monitoren etc.
De stem van pessimisten:
● Big four zijn erop uit om ons creatieve persoonlijke denken kapot te maken
○ Onder het mom van ‘sharing’ zuigen ze aandacht van ons weg→ ze maken
ons verslaafd
● Algoritmen vergroten ongelijkheid en andere kernwaarden → zie je terug in de
financiële sector, veiligheid, onderwijs etc
○ Algoritmen benaderen mensen die het goed hebben in de samenleving op
een andere manier dan mensen die het niet goed hebben
● We worden aangestuurd door onzichtbare en ondoorgrondelijke algoritmen
● Internet is verslavend en maakt ons lui
