Psychologie en rechtspsychologie
Prof. Vanderhallen
,INHOUDSOPGAVE
INLEIDING ..................................................................................................................................................... 6
DEEL 1: INLEIDING IN DE PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP ............................................................................ 7
HOOFDSTUK 1: PSYCHOLOGIE ....................................................................................................................... 7
1. Wat is psychologie? ........................................................................................................................................7
2. Perspectieven en stromingen ..........................................................................................................................9
Verschillende perspectieven en stromingen: ...............................................................................................10
3. Deelgebieden ................................................................................................................................................14
3.1. Klinische psychologie .............................................................................................................................14
3.2. Ontwikkelingspsychologie .....................................................................................................................14
3.3. Sociale psychologie ................................................................................................................................15
3.4. Arbeids- en organisatiepsychologie .......................................................................................................15
3.5. Persoonlijkheidspsychologie ..................................................................................................................15
3.6. Leerpsychologie .....................................................................................................................................15
3.7. Gezondheidspsycholgie .........................................................................................................................16
3.8. Andere deelgebieden.............................................................................................................................16
HOOFDSTUK 2: ONDERZOEKSMETHODEN IN DE PSYCHOLOGIE ................................................................... 17
1. Wetenschappelijk onderzoek ........................................................................................................................17
2. Fenomeen en probleemstelling .....................................................................................................................18
3. Onderzoeksvraag ..........................................................................................................................................19
4. Soort onderzoek, doelen en hypotheses........................................................................................................19
5. Benadering ....................................................................................................................................................20
6. Design ...........................................................................................................................................................21
6.1. Experiment.............................................................................................................................................21
6.2. Survey ....................................................................................................................................................22
6.3. Gevalsstudie...........................................................................................................................................23
6.4. Correlationeel design .............................................................................................................................23
6.5. Observatieonderzoek.............................................................................................................................23
7. Dataverzamelingsmethoden .........................................................................................................................24
8. Data-analyse .................................................................................................................................................25
9. Rapportage ...................................................................................................................................................25
10. Sterktes en zwaktes ....................................................................................................................................26
HOOFDSTUK 3: LEERPROCESSEN .................................................................................................................. 28
1. Inleiding ........................................................................................................................................................28
1.1. Klassieke conditionering ........................................................................................................................28
1.2. Operante conditionering .......................................................................................................................30
1.3. Inzichtelijk leren .....................................................................................................................................33
1.4. Sociaal leren ...........................................................................................................................................33
1.5. Sociaal-constructivisme .........................................................................................................................34
2
,HOOFDSTUK 4: GEHEUGEN .......................................................................................................................... 34
1. Inleiding ........................................................................................................................................................34
2. Functies van het geheugen ...........................................................................................................................35
3. Werking: hoe worden herinneringen gevormd? ...........................................................................................36
3.1. Sensorisch geheugen .............................................................................................................................37
3.2. Werkgeheugen (kortetermijngeheugen) ...............................................................................................37
3.3. Langetermijngeheugen ..........................................................................................................................38
4. Hoe herinneringen ophalen? .........................................................................................................................39
5. Problemen .....................................................................................................................................................41
5.1. Vluchtigheid ...........................................................................................................................................41
5.2. Verstrooidheid .......................................................................................................................................42
5.3. Blokkades ...............................................................................................................................................42
5.4. Foutieve attributie .................................................................................................................................42
5.5. Suggestibiliteit (‘Crashing memories’) ...................................................................................................42
5.6. Bias.........................................................................................................................................................43
5.7. Persistentie ............................................................................................................................................43
6. Verbeteren van geheugen .............................................................................................................................44
HOOFDSTUK 5: SOCIALE PERCEPTIE, ATTITUDES EN SOCIALE BEÏNVLOEDING............................................... 44
1. Sociale psychologie .......................................................................................................................................44
2. Sociale situatie en gedrag .............................................................................................................................45
2.1. Sociale gedragsnormen..........................................................................................................................45
2.2. Conformisme .........................................................................................................................................46
2.3. Perceptuele illusies ................................................................................................................................48
2.4. Gehoorzaamheid ...................................................................................................................................49
3. Constructie van de sociale werkelijkheid ......................................................................................................51
3.1. Interpersoonlijke aantrekkingskracht ....................................................................................................51
3.2. Cognitieve attributie ..............................................................................................................................52
3.3. Vooroordeel en discriminatie ................................................................................................................53
4. Systemen en gedrag......................................................................................................................................54
ADDENDUM: REFLECTIE EXPERIMENTEN SOCIALE PSYCHOLOGIE....................................................................55
1. Gehoorzaamheid (Milgram) ......................................................................................................................55
2. Bystandereffect (Kitty Genovese) .............................................................................................................56
3. Kracht van het systeem – Stanford Prisonexperiment (Zimbardo) ...........................................................58
4. Conclusie ...................................................................................................................................................58
DEEL 2: INLEIDING IN DE RECHTSPSYCHOLOGIE ........................................................................................... 59
HOOFDSTUK 1: RECHTSPSYCHOLOGIE ......................................................................................................... 59
1. Inleiding ........................................................................................................................................................59
2. Geschiedenis van de rechtspsychologie ........................................................................................................60
3. Recht en psychologie: Een paar apart...........................................................................................................61
4. Mensvisie ......................................................................................................................................................62
3
, 4.1. Behaviorisme (1900) ..............................................................................................................................62
4.2. Psychoanalyse (1900) ............................................................................................................................63
4.3. Humanisme (1950).................................................................................................................................63
4.4. Cognitieve psychologie (1970) ...............................................................................................................63
4.5. Recht en psychologie .............................................................................................................................64
ADDNEDUM: REFLECTIE RECHTSPSYCHOLOGIE EN RECHTSPSYCHOLOGISCHE THEMA’S.................................64
1. Recht en psychologie: reflectie .................................................................................................................64
2. Rechtspsychologische thema’s .................................................................................................................66
HOOFDSTUK 2: THEMA VERDACHTEN.......................................................................................................... 67
1. Rechten .........................................................................................................................................................67
1.1. Rechten voor verhoor en bij aanvang verhoor ......................................................................................67
1.2. Mededeling rechten...............................................................................................................................69
1.3. Zwijgrecht ..............................................................................................................................................69
2. Verhoormodel ...............................................................................................................................................72
2.1. Modellen ................................................................................................................................................73
2.2. Technieken .............................................................................................................................................74
3. (Valse) bekentenissen ...................................................................................................................................77
4. Gerechtelijke dwalingen ...............................................................................................................................78
5. Safeguards ....................................................................................................................................................78
6. Minderjarige verdachten ..............................................................................................................................79
6.1. Individuele en situationele variabelen ...................................................................................................80
6.2. Vaststellingen uit onderzoek .................................................................................................................81
6.3. Verhoormodel bij minderjarige verdachten ..........................................................................................82
6.4. Verhoortechnieken bij minderjarige verdachten...................................................................................83
6.5. Aanbevelingen in diverse studies ..........................................................................................................84
7. Take home message .....................................................................................................................................85
HOOFDSTUK 3: KWETSBARE VERDACHTEN (GASTCOLLEGE 1) ...................................................................... 86
1. Kwetsbare verdachten: “What’s in a name?” ...............................................................................................86
1.1. Omschrijving van kwetsbaarheid ...........................................................................................................86
1.2. Academisch onderzoek ..........................................................................................................................86
1.3. Individuele risicofactoren ......................................................................................................................87
1.4. Situationele risicofactoren .....................................................................................................................88
1.5. Regelgeving ............................................................................................................................................89
1.6. Kanttekeningen ......................................................................................................................................92
1.7. Naar een adequate benadering van kwetsbaarheid ..............................................................................93
2. De vaststelling van kwetsbaarheid ...............................................................................................................94
2.1. Belang ....................................................................................................................................................94
2.2. MAAR: Complexe opdracht....................................................................................................................94
2.3. Het faciliteren van een tijdige vaststelling .............................................................................................95
2.4. MAAR: Niet steeds adequate reactie op kwetsbaarheid .......................................................................96
3. Besluit ...........................................................................................................................................................96
HOOFDSTUK 4: ALIBI’S (GASTCOLLEGE 2) ..................................................................................................... 97
4
, 1. Achtergrond ..................................................................................................................................................97
2. Alibi’s.............................................................................................................................................................97
3. De vier stadia voor onderzoek naar alibi’s ....................................................................................................98
3.1. Generatie ...............................................................................................................................................98
3.2. Validatie .................................................................................................................................................98
3.3. Evaluatie ..............................................................................................................................................100
3.4. Discriminatie ........................................................................................................................................103
HOOFDSTUK 5: TUNNELEN IN DE OPSPORING (EN DAARNA) (GASTCOLLEGE 3) ..........................................103
1. Inleiding ......................................................................................................................................................103
2. Zaak Jos Brech .............................................................................................................................................104
3. Zaak Donny .................................................................................................................................................107
4. Besluit .........................................................................................................................................................107
5
,INLEIDING
• Psychologie = Studie van geest en gedrag
• Één van de belangrijke thema’s die bestudeerd werden in de psychologie is hoe mensen
waarnemen
o Test jezelf: “Hoe goed kan jij waarnemen?”
o Illustraties:
§ Illustratie 1: Zwarte en witte spelers gooien een bal à Tel de passen (15),
maar heb je de gorilla gezien?
• Selective attention (= Selectieve aandacht)
§ Illustratie 2: Test your awareness: Whodunnit? à Onderzoek wie de moord
gepleegd heeft, maar hoeveel wijzigingen? (21)
• Change blindness
• Wat leert ons dit?
o Mensen zijn niet zo’n goede waarnemers, ook al denken ze zelf soms van wel
§ Vb. Op straat lopen (geen test): Veel moeilijker
o De realiteit waarin we leven is zo complex dat we niet alles kunnen waarnemen
§ Vb. Verschil in interesses, in opvallende dingen
à De illustraties zijn twee perceptuele vertekeningen die ook betekenen dat ons geheugen
niet feilloos is. In ons dagelijks leven hoeft dat niet altijd een probleem te zijn, maar wanneer
een getuige van een misdrijf informatie aan de politie verstrekt, kan dat (verregaande)
negatieve gevolgen hebben
• Wat dit concreet betekent voor het vak, ‘inleiding in de psychologie en rechtspsychologie’:
o Psychologie: Hoe mensen waarnemen en herinneringen construeren is het voorwerp
van studie van de psychologie
o Rechtspsychologie: Op deze inzichten wordt in de rechtspsychologie voortgebouwd
wanneer onderzocht wordt hoe betrouwbaar getuigen zijn
6
,DEEL 1: INLEIDING IN DE PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP
HOOFDSTUK 1: PSYCHOLOGIE
1. WAT IS PSYCHOLOGIE?
• Psychologie: Combinatie van ‘Psyche’ en ‘Logos’
o Psyche = Geest of ziel
o Logos = Rede of het woord
• Omschrijving psychologie: wetenschap die aard en mogelijke oorzaken bestudeert van
gevoelens, opvattingen, wensen en gedragingen van mensen
o Niet waarneembaar gedrag: Gedrag van mensen als geestelijke of mentale
processen
§ Vb. Emoties, visies, opvattingen,
o Waarneembaar gedrag: Veruitwendigde gedrag dat mensen stellen
§ Vb. Handelingen
• Breed domein à specialisaties (deelgebieden)
o Omdat het breed domein is: Ingedeeld in aantal deelgebieden of specialisaties
• Psychologie ≠ psychiatrie
o Psychologie is te onderscheiden van:
§ Pseudopsychologie
§ Psychiatrie: Diagnose en behandeling van geesteszieken vanuit medische
benadering (vaak medicatie en arts)
ó Psychologie: Gaat ook diagnoseren, maar gaat streven naar verandering in
gedrag door therapieën (geen medicatie of arts)
• Lang verleden, korte geschiedenis
o Lang verleden: huis-, tuin- en keukenpsychologie, pseudopsychologie
§ Achterhalen waarom iemand een bepaald gedrag stelt obv intuïtieve kennis
à Vaak fouten: Nood aan wetenschappelijke basis
o Korte geschiedenis: psychologie als wetenschap (1879)
§ Psychologie al wetenschap = Op objectieve wijzen gegevens verzamelen, die
verifieerbaar en bevestigd kunnen worden
§ In 1879 start van psychologie: Wund start labo voor experimentele
psychologie (onderzoekslaboratorium) in Leipzig
o Onderscheid is terug te brengen tot kritisch denken
§ Kritisch denken: 6 vragen (of vaardigheden) als men nieuwe info krijgt
1) Op welke bron is bewering gebaseerd?
2) Soort bewering: Redelijk of extreem?
3) Wat zijn de bewijzen om bewering te staven?
4) Is er vertekening mogelijk? Is er ene bias mogelijk? (vb. emoties)
5) Obv logisch verstand of op systematische manier objectieve gegevens
verzameld?
7
, 6) Is de psychologie voldoende om een antwoord te krijgen? Andere
disciplines vereist?
à Pas wetenschappelijke inzichten als men aan 6 vragen voldoet
• “Eerste indruk”
o Vraag: “Hoelang duurt de eerste indruk?”
o Voorbeeldexperiment: 3 korte videos van 10 seconden aan studenten voor eerste
indruk professor vs. studenten die ervaring hadden à Stemde (deels) overeen
§ 0,2 seconden: idee van wat je vindt van de fysieke aantrekkelijkheid
§ 2 seconden: Indruk of iemand gevaar vormt of veilig
§ 30 seconden: Volledige indruk
o Thin slice: weinig info waarop we onze eerste indruk vormen, maar is vrij stabiel, we
veranderen onze indruk niet direct
§ Vb. Sollicitatie: Vooroordelen tov persoon
• Verschillende manieren om psychologie te bedrijven: experimentele, doceren, toegepaste
1) Experimentele psychologen:
§ Onderzoekers die wetenschappelijke kennis en inzichten vergaren dmv
wetenschappelijke studie (kleinste groep)
• Wel belangrijk: Kennis en inzichten die uit wetenschappelijke studie
komen worden gedoceerd in onderwijs
2) Docerende psychologen:
§ Doceren kennis en inzichten in onderwijs
3) Toegepaste psychologen:
§ Gedetinieerden begeleiden, mensen behandelen en gebruiken kennis en
inzichten uit studie om met die mensen in praktijk om te gaan
• Impact van de psychologie op dagelijkse leven:
o Vb. Supermarkt: Afhankelijk van uiterlijk of opvallendheid worden producten
makkelijker verkocht
o Vb. Datingbureaus: Maken gebruik van “Reward-theorie of attraction”
§ = Mensen die op elkaar lijken hebben meer kans op een succesvolle relatie
§ Mensen worden gekoppeld die op elkaar lijken (dezelfde achtergrond,
voorkeur etc.)
o Vb. Onderwijs: Evaluatievorm en testen werden psychologisch onderzocht om
punten en toekomst te voorspellen
• Bekende voorbeelden uit dagelijks leven:
o Déjà vu
§ Deja vu = Het gevoel dat men iets al heeft meegemaakt, verstoring in de
hersenen
§ In principe krijgt men contextinfo bij beeld van de situatie, maar bij deja vu
wordt het beeld van situatie al opgeslagen voor men contextinfo krijgt à
Verstoring in hersenen
o Goede voornemens met nieuwjaar?
§ Cognitief conservatief: Niet de zin of gevoel om iets te veranderen
• Denkfouten mee gepaard: Cognitieve dissonantie, … (>>)
8
, § Vb. Meer sporten, gezonder eten
o Vrije wil?
§ Vrije wil = Controle over wat men doet
§ Vb. FMRI’s: Via hersenscan kan men 7 seconden voor men rood of groene
knop indruk achterhalen welk men gaan indrukken à “Is er nog vrijewil?”
o Hechting en relaties
§ Allereerste relatie met moeder zullen aantonen hoe goed men intieme
relaties kan hebben later
§ Vb. Mensen met lager zelfbeeld gaan meer angst hebben dat hun partner
hun zal verlaten
• Illustratie: “Waarom kan jij dit lezen?”
o “Ozne hrnseeen mkaen van lsose en onvloleidge indurekkn een klppoend en
bijegrpijelk gheeel. Daar zjin ze heel geod in. Dit vboobrreld iullsterert dat. Je beirn
wrekt als een rzanednsllee invmulachine die op bisas van geebrkige infmoratie het
plataje aotumtaisch en onbesuwt voor je inluvt. Als je de Ndedrlnadse taal
beeerhst dan sanp je nu vsat wat ik bdeeol. Als de zninen grmaamtiacal kolppen en
de eretse en ltaastse ltteers op de jiutse pelk satan dan kun je dit wraaaijnlchijk tcoh
leezn. Hndaig tcoh”
à Eerste en laatste letters zijn hetzelfde
• Recent onderzoek:
o Gebruik marihuana op jonge leeftijd in relatie tot lange termijneffecten in de
ontwikkeling van de hersenen (volledige ontwikkeling?)
§ Marihuanagebruik op jonge leeftijd heeft een invloed op ontwikkeling van
de hersenen (naast hard-drugs)
o Vrouwen meer autobiografische herinneringen dan mannen? (eerste
autobiografische herinneringen?)
§ Vrouwen kunnen beter feiten onthouden en mannen hebben een beter
ruimtelijk geheugen (Niet beter maar anders)
o Reisziekte bij bekijken 3D films te wijten aan zwakte van persoon?
§ Reisziekte bij bekijken 3D films is niet te wijten aan zwakte van persoon
o Relatie slaappatroon en resultaten studenten?
§ Meer slaap bij studenten heeft invloed op slaagresultaten
2. PERSPECTIEVEN EN STROMINGEN
Binnen de wetenschappelijke psychologie: Wetenschap die bestudeerd hoe en waarom we ons op
bepaalde manier gedragen (<<)
• 6 belangrijke perspectieven binnen de psychologie: biologisch, cognitief, behavioristisch,
hele persoon, ontwikkeling, sociocultureel
o Biologisch: Studie van het brein
o Cognitief: Studie van de geest
o Behavioristisch: Studie van veruitwendigd gedrag
o Hele persoon: studie van niet enkel geest en het onbewuste, maar ook het gedrag
9
, o Ontwikkeling: Studie naar het kader van verschillende fasen in uw leven en
beïnvloed gedrag
o Sociocultureel: Studie naar multiculturele samenleving, persoonlijkheid, omgeving,…
die een rol pelen op het gedrag
• Elk perspectief heeft eigen idee/benaderingswijze van geestelijke processen en/of
gedragingen
o Benaderingswijze: Kijken naar mentale processen, waarneembaar gedrag of beiden
om gedrag beter te bestuderen (‘Bril’)
o Elke stroming heeft eigen accenten
VERSCHILLENDE PERSPECTIEVEN EN STROMINGEN:
BIOLOGISCH PERSPECTIEF
o = het lichaam kan apart van de geest worden bestudeerd
o Vroeg biologisch perspectief (Descartes):
§ Scheiding lichaam en geest
§ Rationalisme: Denken als enige middel (methodiek) om aan wetenschap te
doen
• “Ik denk dus ik ben”
o Kritiek door empiristen:
§ Scheiding waarneming en ervaring
• ó Lichaam en geest
§ Lichaam als deel van een machine: Mechanische manier van denken van de
mens
o Modern biologisch perspectief: geen scheiding meer tussen lichaam en geest
§ Gedrag komt voort uit het lichamelijke: Lichamelijke achtergrond om
psychologische processen te verklaren
• Vb. Serotonine, dopamine: Hebben invloed op het gedrag (gelukkig
of neerslachtig)
COGNITIEF PERSPECTIEF
o = de wetenschappelijke methode kan worden gebruikt om de menselijke geest te
bestuderen
o Oorsprong in chemie: Structurerenà patronen in eigenschappen van chemische
elementen
o Wilhelm Wundt: Structureren van menselijke geest
§ (// Tabel van Mendeljev)
§ Baanbrekend inzicht: gebruik van wetenschappelijke methode voor studie
van lichaam en geest (introspectie)
• Introspectie als methode: Personen kunnen naar zichzelf (binnen)
kijken om kennis te vergaren
10
Prof. Vanderhallen
,INHOUDSOPGAVE
INLEIDING ..................................................................................................................................................... 6
DEEL 1: INLEIDING IN DE PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP ............................................................................ 7
HOOFDSTUK 1: PSYCHOLOGIE ....................................................................................................................... 7
1. Wat is psychologie? ........................................................................................................................................7
2. Perspectieven en stromingen ..........................................................................................................................9
Verschillende perspectieven en stromingen: ...............................................................................................10
3. Deelgebieden ................................................................................................................................................14
3.1. Klinische psychologie .............................................................................................................................14
3.2. Ontwikkelingspsychologie .....................................................................................................................14
3.3. Sociale psychologie ................................................................................................................................15
3.4. Arbeids- en organisatiepsychologie .......................................................................................................15
3.5. Persoonlijkheidspsychologie ..................................................................................................................15
3.6. Leerpsychologie .....................................................................................................................................15
3.7. Gezondheidspsycholgie .........................................................................................................................16
3.8. Andere deelgebieden.............................................................................................................................16
HOOFDSTUK 2: ONDERZOEKSMETHODEN IN DE PSYCHOLOGIE ................................................................... 17
1. Wetenschappelijk onderzoek ........................................................................................................................17
2. Fenomeen en probleemstelling .....................................................................................................................18
3. Onderzoeksvraag ..........................................................................................................................................19
4. Soort onderzoek, doelen en hypotheses........................................................................................................19
5. Benadering ....................................................................................................................................................20
6. Design ...........................................................................................................................................................21
6.1. Experiment.............................................................................................................................................21
6.2. Survey ....................................................................................................................................................22
6.3. Gevalsstudie...........................................................................................................................................23
6.4. Correlationeel design .............................................................................................................................23
6.5. Observatieonderzoek.............................................................................................................................23
7. Dataverzamelingsmethoden .........................................................................................................................24
8. Data-analyse .................................................................................................................................................25
9. Rapportage ...................................................................................................................................................25
10. Sterktes en zwaktes ....................................................................................................................................26
HOOFDSTUK 3: LEERPROCESSEN .................................................................................................................. 28
1. Inleiding ........................................................................................................................................................28
1.1. Klassieke conditionering ........................................................................................................................28
1.2. Operante conditionering .......................................................................................................................30
1.3. Inzichtelijk leren .....................................................................................................................................33
1.4. Sociaal leren ...........................................................................................................................................33
1.5. Sociaal-constructivisme .........................................................................................................................34
2
,HOOFDSTUK 4: GEHEUGEN .......................................................................................................................... 34
1. Inleiding ........................................................................................................................................................34
2. Functies van het geheugen ...........................................................................................................................35
3. Werking: hoe worden herinneringen gevormd? ...........................................................................................36
3.1. Sensorisch geheugen .............................................................................................................................37
3.2. Werkgeheugen (kortetermijngeheugen) ...............................................................................................37
3.3. Langetermijngeheugen ..........................................................................................................................38
4. Hoe herinneringen ophalen? .........................................................................................................................39
5. Problemen .....................................................................................................................................................41
5.1. Vluchtigheid ...........................................................................................................................................41
5.2. Verstrooidheid .......................................................................................................................................42
5.3. Blokkades ...............................................................................................................................................42
5.4. Foutieve attributie .................................................................................................................................42
5.5. Suggestibiliteit (‘Crashing memories’) ...................................................................................................42
5.6. Bias.........................................................................................................................................................43
5.7. Persistentie ............................................................................................................................................43
6. Verbeteren van geheugen .............................................................................................................................44
HOOFDSTUK 5: SOCIALE PERCEPTIE, ATTITUDES EN SOCIALE BEÏNVLOEDING............................................... 44
1. Sociale psychologie .......................................................................................................................................44
2. Sociale situatie en gedrag .............................................................................................................................45
2.1. Sociale gedragsnormen..........................................................................................................................45
2.2. Conformisme .........................................................................................................................................46
2.3. Perceptuele illusies ................................................................................................................................48
2.4. Gehoorzaamheid ...................................................................................................................................49
3. Constructie van de sociale werkelijkheid ......................................................................................................51
3.1. Interpersoonlijke aantrekkingskracht ....................................................................................................51
3.2. Cognitieve attributie ..............................................................................................................................52
3.3. Vooroordeel en discriminatie ................................................................................................................53
4. Systemen en gedrag......................................................................................................................................54
ADDENDUM: REFLECTIE EXPERIMENTEN SOCIALE PSYCHOLOGIE....................................................................55
1. Gehoorzaamheid (Milgram) ......................................................................................................................55
2. Bystandereffect (Kitty Genovese) .............................................................................................................56
3. Kracht van het systeem – Stanford Prisonexperiment (Zimbardo) ...........................................................58
4. Conclusie ...................................................................................................................................................58
DEEL 2: INLEIDING IN DE RECHTSPSYCHOLOGIE ........................................................................................... 59
HOOFDSTUK 1: RECHTSPSYCHOLOGIE ......................................................................................................... 59
1. Inleiding ........................................................................................................................................................59
2. Geschiedenis van de rechtspsychologie ........................................................................................................60
3. Recht en psychologie: Een paar apart...........................................................................................................61
4. Mensvisie ......................................................................................................................................................62
3
, 4.1. Behaviorisme (1900) ..............................................................................................................................62
4.2. Psychoanalyse (1900) ............................................................................................................................63
4.3. Humanisme (1950).................................................................................................................................63
4.4. Cognitieve psychologie (1970) ...............................................................................................................63
4.5. Recht en psychologie .............................................................................................................................64
ADDNEDUM: REFLECTIE RECHTSPSYCHOLOGIE EN RECHTSPSYCHOLOGISCHE THEMA’S.................................64
1. Recht en psychologie: reflectie .................................................................................................................64
2. Rechtspsychologische thema’s .................................................................................................................66
HOOFDSTUK 2: THEMA VERDACHTEN.......................................................................................................... 67
1. Rechten .........................................................................................................................................................67
1.1. Rechten voor verhoor en bij aanvang verhoor ......................................................................................67
1.2. Mededeling rechten...............................................................................................................................69
1.3. Zwijgrecht ..............................................................................................................................................69
2. Verhoormodel ...............................................................................................................................................72
2.1. Modellen ................................................................................................................................................73
2.2. Technieken .............................................................................................................................................74
3. (Valse) bekentenissen ...................................................................................................................................77
4. Gerechtelijke dwalingen ...............................................................................................................................78
5. Safeguards ....................................................................................................................................................78
6. Minderjarige verdachten ..............................................................................................................................79
6.1. Individuele en situationele variabelen ...................................................................................................80
6.2. Vaststellingen uit onderzoek .................................................................................................................81
6.3. Verhoormodel bij minderjarige verdachten ..........................................................................................82
6.4. Verhoortechnieken bij minderjarige verdachten...................................................................................83
6.5. Aanbevelingen in diverse studies ..........................................................................................................84
7. Take home message .....................................................................................................................................85
HOOFDSTUK 3: KWETSBARE VERDACHTEN (GASTCOLLEGE 1) ...................................................................... 86
1. Kwetsbare verdachten: “What’s in a name?” ...............................................................................................86
1.1. Omschrijving van kwetsbaarheid ...........................................................................................................86
1.2. Academisch onderzoek ..........................................................................................................................86
1.3. Individuele risicofactoren ......................................................................................................................87
1.4. Situationele risicofactoren .....................................................................................................................88
1.5. Regelgeving ............................................................................................................................................89
1.6. Kanttekeningen ......................................................................................................................................92
1.7. Naar een adequate benadering van kwetsbaarheid ..............................................................................93
2. De vaststelling van kwetsbaarheid ...............................................................................................................94
2.1. Belang ....................................................................................................................................................94
2.2. MAAR: Complexe opdracht....................................................................................................................94
2.3. Het faciliteren van een tijdige vaststelling .............................................................................................95
2.4. MAAR: Niet steeds adequate reactie op kwetsbaarheid .......................................................................96
3. Besluit ...........................................................................................................................................................96
HOOFDSTUK 4: ALIBI’S (GASTCOLLEGE 2) ..................................................................................................... 97
4
, 1. Achtergrond ..................................................................................................................................................97
2. Alibi’s.............................................................................................................................................................97
3. De vier stadia voor onderzoek naar alibi’s ....................................................................................................98
3.1. Generatie ...............................................................................................................................................98
3.2. Validatie .................................................................................................................................................98
3.3. Evaluatie ..............................................................................................................................................100
3.4. Discriminatie ........................................................................................................................................103
HOOFDSTUK 5: TUNNELEN IN DE OPSPORING (EN DAARNA) (GASTCOLLEGE 3) ..........................................103
1. Inleiding ......................................................................................................................................................103
2. Zaak Jos Brech .............................................................................................................................................104
3. Zaak Donny .................................................................................................................................................107
4. Besluit .........................................................................................................................................................107
5
,INLEIDING
• Psychologie = Studie van geest en gedrag
• Één van de belangrijke thema’s die bestudeerd werden in de psychologie is hoe mensen
waarnemen
o Test jezelf: “Hoe goed kan jij waarnemen?”
o Illustraties:
§ Illustratie 1: Zwarte en witte spelers gooien een bal à Tel de passen (15),
maar heb je de gorilla gezien?
• Selective attention (= Selectieve aandacht)
§ Illustratie 2: Test your awareness: Whodunnit? à Onderzoek wie de moord
gepleegd heeft, maar hoeveel wijzigingen? (21)
• Change blindness
• Wat leert ons dit?
o Mensen zijn niet zo’n goede waarnemers, ook al denken ze zelf soms van wel
§ Vb. Op straat lopen (geen test): Veel moeilijker
o De realiteit waarin we leven is zo complex dat we niet alles kunnen waarnemen
§ Vb. Verschil in interesses, in opvallende dingen
à De illustraties zijn twee perceptuele vertekeningen die ook betekenen dat ons geheugen
niet feilloos is. In ons dagelijks leven hoeft dat niet altijd een probleem te zijn, maar wanneer
een getuige van een misdrijf informatie aan de politie verstrekt, kan dat (verregaande)
negatieve gevolgen hebben
• Wat dit concreet betekent voor het vak, ‘inleiding in de psychologie en rechtspsychologie’:
o Psychologie: Hoe mensen waarnemen en herinneringen construeren is het voorwerp
van studie van de psychologie
o Rechtspsychologie: Op deze inzichten wordt in de rechtspsychologie voortgebouwd
wanneer onderzocht wordt hoe betrouwbaar getuigen zijn
6
,DEEL 1: INLEIDING IN DE PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP
HOOFDSTUK 1: PSYCHOLOGIE
1. WAT IS PSYCHOLOGIE?
• Psychologie: Combinatie van ‘Psyche’ en ‘Logos’
o Psyche = Geest of ziel
o Logos = Rede of het woord
• Omschrijving psychologie: wetenschap die aard en mogelijke oorzaken bestudeert van
gevoelens, opvattingen, wensen en gedragingen van mensen
o Niet waarneembaar gedrag: Gedrag van mensen als geestelijke of mentale
processen
§ Vb. Emoties, visies, opvattingen,
o Waarneembaar gedrag: Veruitwendigde gedrag dat mensen stellen
§ Vb. Handelingen
• Breed domein à specialisaties (deelgebieden)
o Omdat het breed domein is: Ingedeeld in aantal deelgebieden of specialisaties
• Psychologie ≠ psychiatrie
o Psychologie is te onderscheiden van:
§ Pseudopsychologie
§ Psychiatrie: Diagnose en behandeling van geesteszieken vanuit medische
benadering (vaak medicatie en arts)
ó Psychologie: Gaat ook diagnoseren, maar gaat streven naar verandering in
gedrag door therapieën (geen medicatie of arts)
• Lang verleden, korte geschiedenis
o Lang verleden: huis-, tuin- en keukenpsychologie, pseudopsychologie
§ Achterhalen waarom iemand een bepaald gedrag stelt obv intuïtieve kennis
à Vaak fouten: Nood aan wetenschappelijke basis
o Korte geschiedenis: psychologie als wetenschap (1879)
§ Psychologie al wetenschap = Op objectieve wijzen gegevens verzamelen, die
verifieerbaar en bevestigd kunnen worden
§ In 1879 start van psychologie: Wund start labo voor experimentele
psychologie (onderzoekslaboratorium) in Leipzig
o Onderscheid is terug te brengen tot kritisch denken
§ Kritisch denken: 6 vragen (of vaardigheden) als men nieuwe info krijgt
1) Op welke bron is bewering gebaseerd?
2) Soort bewering: Redelijk of extreem?
3) Wat zijn de bewijzen om bewering te staven?
4) Is er vertekening mogelijk? Is er ene bias mogelijk? (vb. emoties)
5) Obv logisch verstand of op systematische manier objectieve gegevens
verzameld?
7
, 6) Is de psychologie voldoende om een antwoord te krijgen? Andere
disciplines vereist?
à Pas wetenschappelijke inzichten als men aan 6 vragen voldoet
• “Eerste indruk”
o Vraag: “Hoelang duurt de eerste indruk?”
o Voorbeeldexperiment: 3 korte videos van 10 seconden aan studenten voor eerste
indruk professor vs. studenten die ervaring hadden à Stemde (deels) overeen
§ 0,2 seconden: idee van wat je vindt van de fysieke aantrekkelijkheid
§ 2 seconden: Indruk of iemand gevaar vormt of veilig
§ 30 seconden: Volledige indruk
o Thin slice: weinig info waarop we onze eerste indruk vormen, maar is vrij stabiel, we
veranderen onze indruk niet direct
§ Vb. Sollicitatie: Vooroordelen tov persoon
• Verschillende manieren om psychologie te bedrijven: experimentele, doceren, toegepaste
1) Experimentele psychologen:
§ Onderzoekers die wetenschappelijke kennis en inzichten vergaren dmv
wetenschappelijke studie (kleinste groep)
• Wel belangrijk: Kennis en inzichten die uit wetenschappelijke studie
komen worden gedoceerd in onderwijs
2) Docerende psychologen:
§ Doceren kennis en inzichten in onderwijs
3) Toegepaste psychologen:
§ Gedetinieerden begeleiden, mensen behandelen en gebruiken kennis en
inzichten uit studie om met die mensen in praktijk om te gaan
• Impact van de psychologie op dagelijkse leven:
o Vb. Supermarkt: Afhankelijk van uiterlijk of opvallendheid worden producten
makkelijker verkocht
o Vb. Datingbureaus: Maken gebruik van “Reward-theorie of attraction”
§ = Mensen die op elkaar lijken hebben meer kans op een succesvolle relatie
§ Mensen worden gekoppeld die op elkaar lijken (dezelfde achtergrond,
voorkeur etc.)
o Vb. Onderwijs: Evaluatievorm en testen werden psychologisch onderzocht om
punten en toekomst te voorspellen
• Bekende voorbeelden uit dagelijks leven:
o Déjà vu
§ Deja vu = Het gevoel dat men iets al heeft meegemaakt, verstoring in de
hersenen
§ In principe krijgt men contextinfo bij beeld van de situatie, maar bij deja vu
wordt het beeld van situatie al opgeslagen voor men contextinfo krijgt à
Verstoring in hersenen
o Goede voornemens met nieuwjaar?
§ Cognitief conservatief: Niet de zin of gevoel om iets te veranderen
• Denkfouten mee gepaard: Cognitieve dissonantie, … (>>)
8
, § Vb. Meer sporten, gezonder eten
o Vrije wil?
§ Vrije wil = Controle over wat men doet
§ Vb. FMRI’s: Via hersenscan kan men 7 seconden voor men rood of groene
knop indruk achterhalen welk men gaan indrukken à “Is er nog vrijewil?”
o Hechting en relaties
§ Allereerste relatie met moeder zullen aantonen hoe goed men intieme
relaties kan hebben later
§ Vb. Mensen met lager zelfbeeld gaan meer angst hebben dat hun partner
hun zal verlaten
• Illustratie: “Waarom kan jij dit lezen?”
o “Ozne hrnseeen mkaen van lsose en onvloleidge indurekkn een klppoend en
bijegrpijelk gheeel. Daar zjin ze heel geod in. Dit vboobrreld iullsterert dat. Je beirn
wrekt als een rzanednsllee invmulachine die op bisas van geebrkige infmoratie het
plataje aotumtaisch en onbesuwt voor je inluvt. Als je de Ndedrlnadse taal
beeerhst dan sanp je nu vsat wat ik bdeeol. Als de zninen grmaamtiacal kolppen en
de eretse en ltaastse ltteers op de jiutse pelk satan dan kun je dit wraaaijnlchijk tcoh
leezn. Hndaig tcoh”
à Eerste en laatste letters zijn hetzelfde
• Recent onderzoek:
o Gebruik marihuana op jonge leeftijd in relatie tot lange termijneffecten in de
ontwikkeling van de hersenen (volledige ontwikkeling?)
§ Marihuanagebruik op jonge leeftijd heeft een invloed op ontwikkeling van
de hersenen (naast hard-drugs)
o Vrouwen meer autobiografische herinneringen dan mannen? (eerste
autobiografische herinneringen?)
§ Vrouwen kunnen beter feiten onthouden en mannen hebben een beter
ruimtelijk geheugen (Niet beter maar anders)
o Reisziekte bij bekijken 3D films te wijten aan zwakte van persoon?
§ Reisziekte bij bekijken 3D films is niet te wijten aan zwakte van persoon
o Relatie slaappatroon en resultaten studenten?
§ Meer slaap bij studenten heeft invloed op slaagresultaten
2. PERSPECTIEVEN EN STROMINGEN
Binnen de wetenschappelijke psychologie: Wetenschap die bestudeerd hoe en waarom we ons op
bepaalde manier gedragen (<<)
• 6 belangrijke perspectieven binnen de psychologie: biologisch, cognitief, behavioristisch,
hele persoon, ontwikkeling, sociocultureel
o Biologisch: Studie van het brein
o Cognitief: Studie van de geest
o Behavioristisch: Studie van veruitwendigd gedrag
o Hele persoon: studie van niet enkel geest en het onbewuste, maar ook het gedrag
9
, o Ontwikkeling: Studie naar het kader van verschillende fasen in uw leven en
beïnvloed gedrag
o Sociocultureel: Studie naar multiculturele samenleving, persoonlijkheid, omgeving,…
die een rol pelen op het gedrag
• Elk perspectief heeft eigen idee/benaderingswijze van geestelijke processen en/of
gedragingen
o Benaderingswijze: Kijken naar mentale processen, waarneembaar gedrag of beiden
om gedrag beter te bestuderen (‘Bril’)
o Elke stroming heeft eigen accenten
VERSCHILLENDE PERSPECTIEVEN EN STROMINGEN:
BIOLOGISCH PERSPECTIEF
o = het lichaam kan apart van de geest worden bestudeerd
o Vroeg biologisch perspectief (Descartes):
§ Scheiding lichaam en geest
§ Rationalisme: Denken als enige middel (methodiek) om aan wetenschap te
doen
• “Ik denk dus ik ben”
o Kritiek door empiristen:
§ Scheiding waarneming en ervaring
• ó Lichaam en geest
§ Lichaam als deel van een machine: Mechanische manier van denken van de
mens
o Modern biologisch perspectief: geen scheiding meer tussen lichaam en geest
§ Gedrag komt voort uit het lichamelijke: Lichamelijke achtergrond om
psychologische processen te verklaren
• Vb. Serotonine, dopamine: Hebben invloed op het gedrag (gelukkig
of neerslachtig)
COGNITIEF PERSPECTIEF
o = de wetenschappelijke methode kan worden gebruikt om de menselijke geest te
bestuderen
o Oorsprong in chemie: Structurerenà patronen in eigenschappen van chemische
elementen
o Wilhelm Wundt: Structureren van menselijke geest
§ (// Tabel van Mendeljev)
§ Baanbrekend inzicht: gebruik van wetenschappelijke methode voor studie
van lichaam en geest (introspectie)
• Introspectie als methode: Personen kunnen naar zichzelf (binnen)
kijken om kennis te vergaren
10
