2023-2024, Laura VH
PROTHETISCHE TANDHEELKUNDE 1
1. Onderzoek, anamnese en behandelplan
● Edentaat = tandeloosheid = verlies van alle definitieve gebitselementen = chr orale aandoening
○ Oorzaken: multifactorieel
■ Biologisch: cariës, trauma, parodontaalverlies,...
■ Socio-economisch: toegang tot tandzorg (transport, prijs), wil van pt, 3e betaling
○ Gevolg: achteruitgang algemene gezondheid
■ Minder kauwkracht
■ Keuze ongezonde voeding (veel suiker, weinig groenten)
■ Gevolg tekorten aan vitaminen (vit C, foliumzuur,...)
○ Belang van prothetisch herstel
● Anamnese
○ Medisch: ASA, cognitie en musculaire toestand, medicatie (droogte mond), allergie
(perubalsem, colofonium)
○ Prothese historiek: hoe lang edentaat, laatste extractie, # protheses, laatste nieuwe prothese
■ Cave: terugbetaling om de 7 jaar vanaf 50j
■ Cave: indien al veel protheses op korte termijn → nog wel slim om nieuwe te geven?
○ Klachten: pijn, stabiliteit, fonetiek, esthetiek, verwachtingspatroon: esthetish, functioneel
■ Specifieke prothese gerelateerde klachten
● Smaakverlies
○ O: prothese BK kan verhemelte smaakpappillen bedekken
○ O: gedaalde speekselflow
○ Adaptatie periode van 3 maanden
○ Cave: fysiologische veroudering: minder waarneming v zout
● Wang, lip of tongbijten
○ O: foutieve stand tanden, slechte vormgeving roze kunsthars, slecht
occlusievlak → allemaal grondig evalueren
○ Letsel steeds lokaliseren
○ Vicieuze cirkel: bijten -> zwelling -> terug bijten -> meer zwelling
● Braakneiging
○ Nood aan adaptatie, vaak in begin fase
○ Soms psychosociaal → R/ verwachtingspatroon
○ Steeds evaluatie prothese: postdamzone en linguale protheserand
● Branderig gevoel
○ Ontsteking → gelokaliseerde branderigheid + roodheid en zwelling
onder prothese basis → meestal schimmel, soms allergie
○ Burning mouth syndrome (BMS) → veralgemeende branderigheid +
gezonde orale mucosa en normale speekselflow
■ BMS = branderig gevoel in orale mucosa zonder klinische
bevindingen en abnormaliteiten, geen afwijkende
labotesten of beeldvorming
● Symptomen 2-4 m aanwezig
■ E: ongekend, stressfactor? voedingspatroon?
● Vrouw >>> man
● Sterk leeftijdsgebonden
● Psychosociale factoren
■ D: moeilijk, doorverwijzing MKA → excl andere pathologie
● Tandarts: verhaal in detail in kaart brengen
■ S: branderiggevoel in mond ± droogte v mond
● Kan gradueel ontstaan of plots
■ R/ vnl symptomatisch, wisselende resultaten
● Soms nieuwe prothese, niet steeds succesvol,
werken op verwachtingspatroon
● Fonetische klachten
○ Prothese gedrag
■ Draaggewoonten (Cave: nachtelijk dragen v prothese → slecht vr mucosa omwv groei
anaerobe bacteriën)
■ Onderhoud: hoe, hoeveel, wanneer, …
1
, 2023-2024, Laura VH
● Klinisch onderzoek
○ Obv klachten v patiënt → efficiëntie en doelmatigheid
○ Mondmucosa
■ Inspectie: normaal: gn roodheid, zwelling, irritaties of ulceraties
● Aandacht voor: alveolaire kam, omslagplooi, wang en mondbodem
○ Wortelresten
○ Irritatie palatum: uitlokkende factor? (voeding, dranken,...) → cave:
maligniteit → steeds goed opvolgen
○ Deuken: na extractie → breuk buccale plaat?
■ Palpatie van processus alveolaris
● Volume, scherp (pijn) vs afgerond, vorm palatum (vlak = minder retentie),
zacht weefsel (verplaatsbaar = flabby ridge → niet ideaal), hard weefsel
■ Pathologie → te behandelen voor opstart prothese
● Drukulcus: letsel v mucosa door slecht passende prothese (rand of opp)
○ R/ correctie prothese, gn medicatie
● Irritatiefibroom: chronisch drukulcus met hypertrofie weefsel
○ R/ correctie prothese, gn medicatie, evt heelkunde (MKA)
○ Cave: vroeger gebruik zuigkamer als verankering prothese →
nadeel: chronische irritatie m risico op maligniteit (flappy ridge)
● Stomatitis prothetica: ontsteking onder protheseopp (niet in rand/ wang)
○ S: aftekenbare roodheid, pijn, ± wit beslag (afschraapbaar), soms
papillomateus letsel
○ E: candida albicans
○ O: slechte passende prothese, gebrekkige hygiëne, roken,
xerostomie (droge mond)
○ RF: DM, radiotherapie, maligniteit, chemotherapie = verminderd IS
○ R/ hygiëne (mond én prothese)
■ Chloorhexidine mondspoeling
■ Draaggewoonte: niet tijdens nacht
■ Corrigeren prothese (evt soft liner)
■ ± Antimycotica (gn consensus over)
○ Compl: luchtweginfecties (respiratoire pathogenen in biofilm)
● Leukoplakie (wit) of erythroplakie (rood)
○ Premaligne letsels
○ Geen oorzakelijke factor gevonden = uitsluitingsdiagnose
○ Niet afschraapbaar, unilateraal
○ R/ opvolgen evolutie (dmv klinische foto’s)
■ Corrigeren prothese
■ Doorverwijzing MKA
● Bij uitgesproken weefselveranderingen zeker doorverwijzen naar MKA
○ Botstructuren mond
■ Resorptie edentate kaak: afname bothoeveelheid na extractie tanden
● Volgens Cawood & howel classificatie ( ~ Atwood classificatie)
○ 1. Voor extractie: tanden nog aanwezig
○ 2. Net na extractie: alveole gevuld m bloed
○ 3. Brede hoge botkam: ideale situatie voor prothese opbouw
○ 4. Scherpe hoge botkam: nadelig, druk op periost geeft pijn
○ 5. Afgeronde lage botkam: moeilijke stabilisatie prothese
○ 6. Basale lage botkam: zoals 5
■ Afwijkende kaakrelatie
● Aangeboren (genetisch)
● Secundaire aan edentate toestand tgv resorptie bot
○ Resorptie OK -> ventraal / BK -> dorsaal ⇒ Klasse III
○ Resorptie OK breder / BK smaller ⇒ discrepantie
2
, 2023-2024, Laura VH
■ Afwijkende botstructuren
● Botexostosen: linguale torus, palatale torus
○ Excisie/ behandeling nodig afhv grootte (te overleggen m MKA)
○ Linguale torus niet steeds wegnemen, prothese kan aangepast w
○ Palatale torus: wel excisie alvorens prothese
● Scherpe botspicula
○ Vaak te zien in Cawood klasse 4 (scherpe hoge botkam)
● Zwaar ondersneden tubers
● → Steeds overleg MKA of excisie gewenst is om gn prothese problematiek
te krijgen, indien geen excisie: zones ontlasten onder prothese
○ Speekselproductie: klinisch hydratatie status mond patiënt
■ Ook anamnestisch navragen
■ Viscositeit en hoeveelheid → belang voor houvast prothese en comfort patiënt
○ Prothese gerelateerde afwijkingen
■ Flabby ridge (wildvlees)
● O: resorptie processus (verlies botondersteuning) met onvoldoende retractie
(terugtrekking) mucosa → vorming: weke delen processus
○ Mogelijk in BK en OK
● KO: nood aan palpatie: inschatten uitgebreidheid
● R/ excisie afhv omvang en noodzaak retentie prothese
○ Wel nood aan bijzondere zorg bij definitieve afdrukname
■ Kelly syndroom = combinatie syndroom
● Algemeen
○ = Anterior hyperfunction syndrome
○ BK: volledig edentaat met volledige prothese
○ OK: enkel behoud anterieure eigen tanden
● Klinische veranderingen
○ Botverlies in anterieure deel van maxillaire rand (premaxilla)
○ Voorwaartse translatie mandibula (gn stop meer door maxilla)
○ Overeruptie van ondersnijtanden
○ Botverlies in posterieure gedeelte van mandibula
● Gevolgen
○ Uitgroei beide tubers in maxilla (fibreus) (flabby ridge) (omwille v
zuigeffect prothese omwv kombewegingen op maxilla)
○ Verandering in occlusievlak: anterieure kanteling v prothese
● Preventie
○ Behoud posterieure tanden
○ Endo-osseuze implanten
● Behandeling: heelkundige correctie
■ Cheilitis angularis
● = Ontsteking van mondhoeken door speeksellek
● O: candida infectie
○ Probleem bij prothese: meestal weinig VD en te weinig lipvulling
● R/ nieuwe prothese met meer verticale dimensie (VD)
○ Bestaande prothese
■ Retentie (houvast), stabiliteit (afsteunpunten), randlengte
■ Dragend oppervlak en uitbreiding (palatum)
■ Occlusievlak: kaakverhouding ventro-dorsaal en latero-lateraal
● Goede verdeling? stabiele contactpunten?
● Articulatiebewegingen, bewegingen uit centrale positie?
● → Belang kauwen en afbijten
■ Verticale dimensie (aangezichtshoogte)
● Prothetische ruimte = hoeveel rotale ruimte beneden en boven prothese
● → Belang voor aangezichtsmorfologie
■ ⇒ Belang: problematiek en toekomstige verwachting v pt peilen bij nieuwe prothese
○ Gelaatsmorfologie ± prothese
■ Belang voor esthetische problematiek → edentaat: ingevallen gezicht en verlies
verticale hoogte
3
, 2023-2024, Laura VH
● Radiografisch onderzoek
○ OPG = orthopantomografisch onderzoek
○ Niet steeds noodzakelijk, evt aanvulling KO
○ Wel steeds noodzakelijk bij overstap totale prothese → overkappingsprothese: IP bepalen
○ Artikel: radiographic evaluation of alveolar ridge heights of dentate and edentulous ridges
■ Bij edentaat: reductie in alveolaire kam
● Mandibula > maxilla (maxilla breder en meer trabeculair bot om krachten op
te vangen)
● Anterieur > posterieur
● Vrouw > man
● Occlusale disharmonie versnelt door oneven krachten
● Implantaat ondersteunende prothese: minder reductie
2. Inleiding afdrukname
● Anatomie van bovenkaak
○ Anatomische structuren (foto 2: struct v buccale omslagplooi)
■ Tuber loge
● Actieve spieren: enkel M masseter, geen andere
● Belang: stabilisatie prothese (ook palatum)
○ Hier kan volume gegeven w aan prothese
○ Cave: respect vr proc coronoideus OK: moet erlangs glijden bij
openen en sluiten
■ Welving arcus zygomaticus
● Veel actieve spieren (aanhechtingsplaats spieren)
● Dus prothese aanpassen zodat spierfunctie mogelijk blijft
● Opgepast voor te hoge prothese rand in deze regio
■ Buccaal-lateraal frenulum
● Aanhechting van lip → belang: volume van lip
○ Prothese rand zal ook meer volume lip geven
○ Wel lipbewegingen waarborgen
● Cave: veel bewegelijkheid → destabilisatie prothese
○ Spieren bovenkaak
■ Meeste spieren BK → dubbele werking = stabiliserend én dislocerend
■ Cave: spieren palatum: enkel dislocerende werking
● Openen afsluitventiel thv post-damzone
● Wel stabiliserend bij slikken
■ Spieren
● Faciale spieren: M. levator anguli oris, M. orbicularis oris,
M buccinator
● Mimiek spieren: M. levator labii superioris, M
zygomaticus major en minor, M risorius
● Palatale spieren: M tensor palatini, M levator palatini, M
palatoglossus
4
PROTHETISCHE TANDHEELKUNDE 1
1. Onderzoek, anamnese en behandelplan
● Edentaat = tandeloosheid = verlies van alle definitieve gebitselementen = chr orale aandoening
○ Oorzaken: multifactorieel
■ Biologisch: cariës, trauma, parodontaalverlies,...
■ Socio-economisch: toegang tot tandzorg (transport, prijs), wil van pt, 3e betaling
○ Gevolg: achteruitgang algemene gezondheid
■ Minder kauwkracht
■ Keuze ongezonde voeding (veel suiker, weinig groenten)
■ Gevolg tekorten aan vitaminen (vit C, foliumzuur,...)
○ Belang van prothetisch herstel
● Anamnese
○ Medisch: ASA, cognitie en musculaire toestand, medicatie (droogte mond), allergie
(perubalsem, colofonium)
○ Prothese historiek: hoe lang edentaat, laatste extractie, # protheses, laatste nieuwe prothese
■ Cave: terugbetaling om de 7 jaar vanaf 50j
■ Cave: indien al veel protheses op korte termijn → nog wel slim om nieuwe te geven?
○ Klachten: pijn, stabiliteit, fonetiek, esthetiek, verwachtingspatroon: esthetish, functioneel
■ Specifieke prothese gerelateerde klachten
● Smaakverlies
○ O: prothese BK kan verhemelte smaakpappillen bedekken
○ O: gedaalde speekselflow
○ Adaptatie periode van 3 maanden
○ Cave: fysiologische veroudering: minder waarneming v zout
● Wang, lip of tongbijten
○ O: foutieve stand tanden, slechte vormgeving roze kunsthars, slecht
occlusievlak → allemaal grondig evalueren
○ Letsel steeds lokaliseren
○ Vicieuze cirkel: bijten -> zwelling -> terug bijten -> meer zwelling
● Braakneiging
○ Nood aan adaptatie, vaak in begin fase
○ Soms psychosociaal → R/ verwachtingspatroon
○ Steeds evaluatie prothese: postdamzone en linguale protheserand
● Branderig gevoel
○ Ontsteking → gelokaliseerde branderigheid + roodheid en zwelling
onder prothese basis → meestal schimmel, soms allergie
○ Burning mouth syndrome (BMS) → veralgemeende branderigheid +
gezonde orale mucosa en normale speekselflow
■ BMS = branderig gevoel in orale mucosa zonder klinische
bevindingen en abnormaliteiten, geen afwijkende
labotesten of beeldvorming
● Symptomen 2-4 m aanwezig
■ E: ongekend, stressfactor? voedingspatroon?
● Vrouw >>> man
● Sterk leeftijdsgebonden
● Psychosociale factoren
■ D: moeilijk, doorverwijzing MKA → excl andere pathologie
● Tandarts: verhaal in detail in kaart brengen
■ S: branderiggevoel in mond ± droogte v mond
● Kan gradueel ontstaan of plots
■ R/ vnl symptomatisch, wisselende resultaten
● Soms nieuwe prothese, niet steeds succesvol,
werken op verwachtingspatroon
● Fonetische klachten
○ Prothese gedrag
■ Draaggewoonten (Cave: nachtelijk dragen v prothese → slecht vr mucosa omwv groei
anaerobe bacteriën)
■ Onderhoud: hoe, hoeveel, wanneer, …
1
, 2023-2024, Laura VH
● Klinisch onderzoek
○ Obv klachten v patiënt → efficiëntie en doelmatigheid
○ Mondmucosa
■ Inspectie: normaal: gn roodheid, zwelling, irritaties of ulceraties
● Aandacht voor: alveolaire kam, omslagplooi, wang en mondbodem
○ Wortelresten
○ Irritatie palatum: uitlokkende factor? (voeding, dranken,...) → cave:
maligniteit → steeds goed opvolgen
○ Deuken: na extractie → breuk buccale plaat?
■ Palpatie van processus alveolaris
● Volume, scherp (pijn) vs afgerond, vorm palatum (vlak = minder retentie),
zacht weefsel (verplaatsbaar = flabby ridge → niet ideaal), hard weefsel
■ Pathologie → te behandelen voor opstart prothese
● Drukulcus: letsel v mucosa door slecht passende prothese (rand of opp)
○ R/ correctie prothese, gn medicatie
● Irritatiefibroom: chronisch drukulcus met hypertrofie weefsel
○ R/ correctie prothese, gn medicatie, evt heelkunde (MKA)
○ Cave: vroeger gebruik zuigkamer als verankering prothese →
nadeel: chronische irritatie m risico op maligniteit (flappy ridge)
● Stomatitis prothetica: ontsteking onder protheseopp (niet in rand/ wang)
○ S: aftekenbare roodheid, pijn, ± wit beslag (afschraapbaar), soms
papillomateus letsel
○ E: candida albicans
○ O: slechte passende prothese, gebrekkige hygiëne, roken,
xerostomie (droge mond)
○ RF: DM, radiotherapie, maligniteit, chemotherapie = verminderd IS
○ R/ hygiëne (mond én prothese)
■ Chloorhexidine mondspoeling
■ Draaggewoonte: niet tijdens nacht
■ Corrigeren prothese (evt soft liner)
■ ± Antimycotica (gn consensus over)
○ Compl: luchtweginfecties (respiratoire pathogenen in biofilm)
● Leukoplakie (wit) of erythroplakie (rood)
○ Premaligne letsels
○ Geen oorzakelijke factor gevonden = uitsluitingsdiagnose
○ Niet afschraapbaar, unilateraal
○ R/ opvolgen evolutie (dmv klinische foto’s)
■ Corrigeren prothese
■ Doorverwijzing MKA
● Bij uitgesproken weefselveranderingen zeker doorverwijzen naar MKA
○ Botstructuren mond
■ Resorptie edentate kaak: afname bothoeveelheid na extractie tanden
● Volgens Cawood & howel classificatie ( ~ Atwood classificatie)
○ 1. Voor extractie: tanden nog aanwezig
○ 2. Net na extractie: alveole gevuld m bloed
○ 3. Brede hoge botkam: ideale situatie voor prothese opbouw
○ 4. Scherpe hoge botkam: nadelig, druk op periost geeft pijn
○ 5. Afgeronde lage botkam: moeilijke stabilisatie prothese
○ 6. Basale lage botkam: zoals 5
■ Afwijkende kaakrelatie
● Aangeboren (genetisch)
● Secundaire aan edentate toestand tgv resorptie bot
○ Resorptie OK -> ventraal / BK -> dorsaal ⇒ Klasse III
○ Resorptie OK breder / BK smaller ⇒ discrepantie
2
, 2023-2024, Laura VH
■ Afwijkende botstructuren
● Botexostosen: linguale torus, palatale torus
○ Excisie/ behandeling nodig afhv grootte (te overleggen m MKA)
○ Linguale torus niet steeds wegnemen, prothese kan aangepast w
○ Palatale torus: wel excisie alvorens prothese
● Scherpe botspicula
○ Vaak te zien in Cawood klasse 4 (scherpe hoge botkam)
● Zwaar ondersneden tubers
● → Steeds overleg MKA of excisie gewenst is om gn prothese problematiek
te krijgen, indien geen excisie: zones ontlasten onder prothese
○ Speekselproductie: klinisch hydratatie status mond patiënt
■ Ook anamnestisch navragen
■ Viscositeit en hoeveelheid → belang voor houvast prothese en comfort patiënt
○ Prothese gerelateerde afwijkingen
■ Flabby ridge (wildvlees)
● O: resorptie processus (verlies botondersteuning) met onvoldoende retractie
(terugtrekking) mucosa → vorming: weke delen processus
○ Mogelijk in BK en OK
● KO: nood aan palpatie: inschatten uitgebreidheid
● R/ excisie afhv omvang en noodzaak retentie prothese
○ Wel nood aan bijzondere zorg bij definitieve afdrukname
■ Kelly syndroom = combinatie syndroom
● Algemeen
○ = Anterior hyperfunction syndrome
○ BK: volledig edentaat met volledige prothese
○ OK: enkel behoud anterieure eigen tanden
● Klinische veranderingen
○ Botverlies in anterieure deel van maxillaire rand (premaxilla)
○ Voorwaartse translatie mandibula (gn stop meer door maxilla)
○ Overeruptie van ondersnijtanden
○ Botverlies in posterieure gedeelte van mandibula
● Gevolgen
○ Uitgroei beide tubers in maxilla (fibreus) (flabby ridge) (omwille v
zuigeffect prothese omwv kombewegingen op maxilla)
○ Verandering in occlusievlak: anterieure kanteling v prothese
● Preventie
○ Behoud posterieure tanden
○ Endo-osseuze implanten
● Behandeling: heelkundige correctie
■ Cheilitis angularis
● = Ontsteking van mondhoeken door speeksellek
● O: candida infectie
○ Probleem bij prothese: meestal weinig VD en te weinig lipvulling
● R/ nieuwe prothese met meer verticale dimensie (VD)
○ Bestaande prothese
■ Retentie (houvast), stabiliteit (afsteunpunten), randlengte
■ Dragend oppervlak en uitbreiding (palatum)
■ Occlusievlak: kaakverhouding ventro-dorsaal en latero-lateraal
● Goede verdeling? stabiele contactpunten?
● Articulatiebewegingen, bewegingen uit centrale positie?
● → Belang kauwen en afbijten
■ Verticale dimensie (aangezichtshoogte)
● Prothetische ruimte = hoeveel rotale ruimte beneden en boven prothese
● → Belang voor aangezichtsmorfologie
■ ⇒ Belang: problematiek en toekomstige verwachting v pt peilen bij nieuwe prothese
○ Gelaatsmorfologie ± prothese
■ Belang voor esthetische problematiek → edentaat: ingevallen gezicht en verlies
verticale hoogte
3
, 2023-2024, Laura VH
● Radiografisch onderzoek
○ OPG = orthopantomografisch onderzoek
○ Niet steeds noodzakelijk, evt aanvulling KO
○ Wel steeds noodzakelijk bij overstap totale prothese → overkappingsprothese: IP bepalen
○ Artikel: radiographic evaluation of alveolar ridge heights of dentate and edentulous ridges
■ Bij edentaat: reductie in alveolaire kam
● Mandibula > maxilla (maxilla breder en meer trabeculair bot om krachten op
te vangen)
● Anterieur > posterieur
● Vrouw > man
● Occlusale disharmonie versnelt door oneven krachten
● Implantaat ondersteunende prothese: minder reductie
2. Inleiding afdrukname
● Anatomie van bovenkaak
○ Anatomische structuren (foto 2: struct v buccale omslagplooi)
■ Tuber loge
● Actieve spieren: enkel M masseter, geen andere
● Belang: stabilisatie prothese (ook palatum)
○ Hier kan volume gegeven w aan prothese
○ Cave: respect vr proc coronoideus OK: moet erlangs glijden bij
openen en sluiten
■ Welving arcus zygomaticus
● Veel actieve spieren (aanhechtingsplaats spieren)
● Dus prothese aanpassen zodat spierfunctie mogelijk blijft
● Opgepast voor te hoge prothese rand in deze regio
■ Buccaal-lateraal frenulum
● Aanhechting van lip → belang: volume van lip
○ Prothese rand zal ook meer volume lip geven
○ Wel lipbewegingen waarborgen
● Cave: veel bewegelijkheid → destabilisatie prothese
○ Spieren bovenkaak
■ Meeste spieren BK → dubbele werking = stabiliserend én dislocerend
■ Cave: spieren palatum: enkel dislocerende werking
● Openen afsluitventiel thv post-damzone
● Wel stabiliserend bij slikken
■ Spieren
● Faciale spieren: M. levator anguli oris, M. orbicularis oris,
M buccinator
● Mimiek spieren: M. levator labii superioris, M
zygomaticus major en minor, M risorius
● Palatale spieren: M tensor palatini, M levator palatini, M
palatoglossus
4
