HOOFDSTUK 1: EEN HELIKOPTERBLIK
OP ONZE GEESTELIJKE
GEZONDHEIDSZORG.
1. DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE: EEN KORT OVERZICHT.
EERSTE PERIODE: PREHISTORIE TOT DE OUDHEID.
Oorzaak van ziektes: geesten die men had beledigd.
Zorg voor zieke stamleden en personen die opvielen door hun raar gedrag vb. schedelboringen.
Tegen einde van oudheid: christelijke geïnspireerde levenshouding tegenover zieken en armen.
HIPPOCRATES (460-370 V. CHR.):
- Ziekte als oorzaak van onjuiste mengeling van vier belangrijkste lichaamsvochten: bloed, slijm, gele en
zwarte gal.
- Krankzinnigheid = hersenziekte.
- Behandeling: warme en koude baden, rust en dieet.
GALENUS VAN PERGAMON (130-200):
- Beschrijving van zenuwstelsel.
- Vier types mensen, naargelang de overheersing van een van de lichaamsvochten.
Overheersend lichaamsvocht Type Karakter/temperament
Bloed Sanguinisch Levendig en hartelijk
Slijm Flegmatisch Kalm en bedachtzaam
Gele gal Cholerisch Opvliegend
Zwarte gal Melancholisch Droefgeestig, angstig en
pessimistisch
TWEEDE PERIODE: 300-1600.
‘treurigheid’ en ‘melancholie’ (nu: depressie): slechte gedachte.
Mensen met een geestelijke stoornis: eigen positie in de gesloten agrarische maatschappij.
Verstedelijking: verminderde tolerantie t.a.v. afwijkend en zonderling gedrag opsluiting in dolhuizen.
Overheersend idee: geesteszieken zijn nutteloos en/of gevaarlijk.
1100: geesteszieken kregen meer recht op leven door opkomst van de Kerk.
Late middeleeuwen: medische en verzorgende handelingen van barbiers en chirurgijns versmolten tot één
beroep:
o Drankjes om te braken.
o Purgeermiddelen.
1
,o Aderlatingen.
o Kei- of steensnijdingen.
2
,DERDE PERIODE: 1600-1800.
Halverwege 17e eeuw: psychiatrische gezinsverpleging.
Tot 1750: vervolging, foltering, verbranding, verbanning.
Tweede helft 18e eeuw: geloof in bezetenheid en hekserij verdwijnt.
Krankzinnigen – dollen – gekken.
Interneringsgolf en gestichten met erbarmelijke leefomstandigheden.
Lage Landen: vrij, als ze niet gevaarlijk waren. gevaarlijke krankzinnigen: afgezonderd van de samenleving.
o Gesloten instellingen met strenge regels.
o Dolhuizen (vgl. slecht onderhouden gevangenissen) vb. Geraard de Duivelsteen.
RENÉ DESCARTES (1596-1650):
- Vader van de moderne filosofie.
- “Ik denk, dus ik ben.”, “Ik ben een denkend ding.”
- Onze geest (rede) moet onderscheiden worden van ons lichaam (natuur): cartesiaans dualisme.
- De wereld is een machine en het menselijk lichaam een mechanisch systeem dat waarnemingsimpulsen
doorgeeft aan de hersenen (basis voor de neuropsychologie).
VIERDE PERIODE: 19 E EEUW.
Belangrijke omwenteling door de Franse en industriële revolutie:
o Geesteszieken als lichamelijk zieke personen met recht op specifieke medische verzorging.
o Religie en psychiatrie werd niet meer aan elkaar gekoppeld.
o Kritiek op onmenselijke praktijken in dolhuizen.
Collocatiewet: regeling rond gedwongen opnames (van toepassing tot 1990)
Aliënist (nu: psychiater) = artsen die zich specialiseerden in de behandeling van psychiatrische patiënten.
Religieuze congregaties (door de kerk): ontwikkelen van initiatieven op het gebied zorg voor patiënten met een
psychiatrische aandoening.
o Voorbeelden: Zusters en Broeders van Liefde, de Zusters van de Barmhartige Jesu.
PHILIPPE PINEL (1745-1826):
- Pionier van de Franse psychiatrie.
- Einde aan technieken zoals purgeren, blaartrekken en aderlaten.
- Contact met patiënt staat centraal in therapie.
JOZEF GUISLAIN (1797-1860):
- Specialisatie in behandeling van geesteszieken.
- Humane behandeling van patiënten.
- Eerste gesticht volgens moderne concepten.
PETRUS-JOZEF TRIEST:
- Stichter van Zusters en Broeders van liefde.
3
, DOKTER SCHROEDER VAN DER KOLK (1797-1862):
- Verbetering van verpleging van geesteszieken (Nederland).
- Krankzinnigenwet: regeling rond opname, het ontslag en het toezicht door de staat op de zorg.
DOKTER EVERTS (1810-1883):
- Gesticht Meerenberg: lange tijd enige inrichting die zich specifiek richtte op psychiatrische gezondheidszorg.
o Werkplaatsen en moestuinen minimaatschappijtjes.
JOSEPH BREUER EN SIGMUND FREUD:
- Neurose is het gevolg van belevingen die verdrongen worden naar het onderbewuste.
- Basis voor psychoanalyse.
VIJFDE PERIODE: EERSTE HELFT VAN DE 20 E EEUW.
Belangrijk dilemma:
o Patiënten met psychiatrische aandoening kunnen terecht in steeds groter wordende instellingen in de
hoop dat ze spontaan zouden herstellen.
o Psychiaters beschikken over de mogelijkheden van psychoanalyse (= een behandeling die enkel haalbaar
was voor meer vermogende patiënten).
Bijdrage chirurgie:
o Verbreken van de verbinding van het voorhoofdgedeelte en de rest van de hersenen en het zenuwstelsel
gaf aanleiding tot grondige emotionele verandering (= door insnijding wordt het emotionele brein van de
hersenschors losgekoppeld).
o Geen echte doorbraak: beperkte resultaten en ethische kritiek.
Opkomst psychofarmaca, liggende houding, badtherapie, elektroshocks, …
1948: Psychiatrische instellingen worden de bevoegdheid van het ministerie van Volksgezondheid.
o Psychiatrische aandoening wordt niet langer gezien als een juridisch aan te pakken fenomeen.
o Patiënten krijgen recht op behandeling.
HANS BERGER:
- Ontdekking EEG = elektro-encefalogram = diagnosetoestel in de neurologie dat kijkt naar de elektrische
activiteit van de hersenen met als doel de elektrische activiteit van de hersenen te meten.
- Psychiatrische ziektebeelden zijn noch door functioneel, noch door beeldvormend onderzoek te
diagnosticeren.
ERIK THYS
- Psychogenocide: massamoord op psychiatrische patiënten tijdens WOII.
4
OP ONZE GEESTELIJKE
GEZONDHEIDSZORG.
1. DE GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE: EEN KORT OVERZICHT.
EERSTE PERIODE: PREHISTORIE TOT DE OUDHEID.
Oorzaak van ziektes: geesten die men had beledigd.
Zorg voor zieke stamleden en personen die opvielen door hun raar gedrag vb. schedelboringen.
Tegen einde van oudheid: christelijke geïnspireerde levenshouding tegenover zieken en armen.
HIPPOCRATES (460-370 V. CHR.):
- Ziekte als oorzaak van onjuiste mengeling van vier belangrijkste lichaamsvochten: bloed, slijm, gele en
zwarte gal.
- Krankzinnigheid = hersenziekte.
- Behandeling: warme en koude baden, rust en dieet.
GALENUS VAN PERGAMON (130-200):
- Beschrijving van zenuwstelsel.
- Vier types mensen, naargelang de overheersing van een van de lichaamsvochten.
Overheersend lichaamsvocht Type Karakter/temperament
Bloed Sanguinisch Levendig en hartelijk
Slijm Flegmatisch Kalm en bedachtzaam
Gele gal Cholerisch Opvliegend
Zwarte gal Melancholisch Droefgeestig, angstig en
pessimistisch
TWEEDE PERIODE: 300-1600.
‘treurigheid’ en ‘melancholie’ (nu: depressie): slechte gedachte.
Mensen met een geestelijke stoornis: eigen positie in de gesloten agrarische maatschappij.
Verstedelijking: verminderde tolerantie t.a.v. afwijkend en zonderling gedrag opsluiting in dolhuizen.
Overheersend idee: geesteszieken zijn nutteloos en/of gevaarlijk.
1100: geesteszieken kregen meer recht op leven door opkomst van de Kerk.
Late middeleeuwen: medische en verzorgende handelingen van barbiers en chirurgijns versmolten tot één
beroep:
o Drankjes om te braken.
o Purgeermiddelen.
1
,o Aderlatingen.
o Kei- of steensnijdingen.
2
,DERDE PERIODE: 1600-1800.
Halverwege 17e eeuw: psychiatrische gezinsverpleging.
Tot 1750: vervolging, foltering, verbranding, verbanning.
Tweede helft 18e eeuw: geloof in bezetenheid en hekserij verdwijnt.
Krankzinnigen – dollen – gekken.
Interneringsgolf en gestichten met erbarmelijke leefomstandigheden.
Lage Landen: vrij, als ze niet gevaarlijk waren. gevaarlijke krankzinnigen: afgezonderd van de samenleving.
o Gesloten instellingen met strenge regels.
o Dolhuizen (vgl. slecht onderhouden gevangenissen) vb. Geraard de Duivelsteen.
RENÉ DESCARTES (1596-1650):
- Vader van de moderne filosofie.
- “Ik denk, dus ik ben.”, “Ik ben een denkend ding.”
- Onze geest (rede) moet onderscheiden worden van ons lichaam (natuur): cartesiaans dualisme.
- De wereld is een machine en het menselijk lichaam een mechanisch systeem dat waarnemingsimpulsen
doorgeeft aan de hersenen (basis voor de neuropsychologie).
VIERDE PERIODE: 19 E EEUW.
Belangrijke omwenteling door de Franse en industriële revolutie:
o Geesteszieken als lichamelijk zieke personen met recht op specifieke medische verzorging.
o Religie en psychiatrie werd niet meer aan elkaar gekoppeld.
o Kritiek op onmenselijke praktijken in dolhuizen.
Collocatiewet: regeling rond gedwongen opnames (van toepassing tot 1990)
Aliënist (nu: psychiater) = artsen die zich specialiseerden in de behandeling van psychiatrische patiënten.
Religieuze congregaties (door de kerk): ontwikkelen van initiatieven op het gebied zorg voor patiënten met een
psychiatrische aandoening.
o Voorbeelden: Zusters en Broeders van Liefde, de Zusters van de Barmhartige Jesu.
PHILIPPE PINEL (1745-1826):
- Pionier van de Franse psychiatrie.
- Einde aan technieken zoals purgeren, blaartrekken en aderlaten.
- Contact met patiënt staat centraal in therapie.
JOZEF GUISLAIN (1797-1860):
- Specialisatie in behandeling van geesteszieken.
- Humane behandeling van patiënten.
- Eerste gesticht volgens moderne concepten.
PETRUS-JOZEF TRIEST:
- Stichter van Zusters en Broeders van liefde.
3
, DOKTER SCHROEDER VAN DER KOLK (1797-1862):
- Verbetering van verpleging van geesteszieken (Nederland).
- Krankzinnigenwet: regeling rond opname, het ontslag en het toezicht door de staat op de zorg.
DOKTER EVERTS (1810-1883):
- Gesticht Meerenberg: lange tijd enige inrichting die zich specifiek richtte op psychiatrische gezondheidszorg.
o Werkplaatsen en moestuinen minimaatschappijtjes.
JOSEPH BREUER EN SIGMUND FREUD:
- Neurose is het gevolg van belevingen die verdrongen worden naar het onderbewuste.
- Basis voor psychoanalyse.
VIJFDE PERIODE: EERSTE HELFT VAN DE 20 E EEUW.
Belangrijk dilemma:
o Patiënten met psychiatrische aandoening kunnen terecht in steeds groter wordende instellingen in de
hoop dat ze spontaan zouden herstellen.
o Psychiaters beschikken over de mogelijkheden van psychoanalyse (= een behandeling die enkel haalbaar
was voor meer vermogende patiënten).
Bijdrage chirurgie:
o Verbreken van de verbinding van het voorhoofdgedeelte en de rest van de hersenen en het zenuwstelsel
gaf aanleiding tot grondige emotionele verandering (= door insnijding wordt het emotionele brein van de
hersenschors losgekoppeld).
o Geen echte doorbraak: beperkte resultaten en ethische kritiek.
Opkomst psychofarmaca, liggende houding, badtherapie, elektroshocks, …
1948: Psychiatrische instellingen worden de bevoegdheid van het ministerie van Volksgezondheid.
o Psychiatrische aandoening wordt niet langer gezien als een juridisch aan te pakken fenomeen.
o Patiënten krijgen recht op behandeling.
HANS BERGER:
- Ontdekking EEG = elektro-encefalogram = diagnosetoestel in de neurologie dat kijkt naar de elektrische
activiteit van de hersenen met als doel de elektrische activiteit van de hersenen te meten.
- Psychiatrische ziektebeelden zijn noch door functioneel, noch door beeldvormend onderzoek te
diagnosticeren.
ERIK THYS
- Psychogenocide: massamoord op psychiatrische patiënten tijdens WOII.
4
