Samenvatting KVL bij mensen met een beperking
Hoofdstuk 2: Personen met een verstandelijke beperking
2.1 Basisvisies en concepten
1. Terminologie
• Uitgangspunt
o Terminologie weerspiegeld de kijk op mensen
• Vlaanderen en Nederlands (vroeger en nu)
o Vroeger: personen met een mentale handicap
o Nu: personen met een verstandelijke beperking → ALTIJD ZO VERWOORDEN
• Omringende landen
o Fr: Handicap mental, Déficience intellectuele
o UK: Learning disabilities
o VS & Canada: People with intellectual and developmental disabilities
2. Etiologie en classificatie
• Etiologie = oorzaken
o In 40% van de gevallen is de oorzaak niet gekend
• Verstandelijke beperking is multifactorieel bepaald
o Samengesteld uit 4 categorieën van risicofactoren:
▪ Biomedische factoren
▪ Sociale factoren
▪ Gedragsfactoren
▪ Opvoedingsfactoren
→ staan permanent met elkaar in interactie
o Risicofactoren zijn ingedeeld in een ordening
▪ Prenataal = voor de geboorte
▪ Perinataal = tijdens de geboorte
▪ Postnataal = na de geboorte
o Zie kader hieronder, kennen! (p.47)
Prenataal Perinataal Postnataal
Biomedische factoren Leeftijd van de ouders Geboortetrauma’s Hersentrauma’s
Sociale factoren Armoede Tekort aan toegang tot Familiale armoede
zorg bij de geboorte
Gedragsfactoren Alcohol- en Ouders verlaten het Kindermisbruik en
druggebruik door kind verwaarlozing
ouders
Opvoedingsfactoren Tekort aan Ontbreken van Uitgestelde diagnose
voorbereiding op het doorverwijzing naar
ouderschap ondersteunende
diensten bij het
verlaten van het
ziekenhuis
1
,• Classificatie = lijst van syndromen (3 tal kennen)
o Down syndroom
o Prader-Willi syndroom
o Klinefelter syndroom
o Rett syndroom
o Williams syndroom
3. Prevalentie
• 1 tot 3% van de wereldbevolking
• Hogere prevalentie in lageloonlanden
o Armoede
o Gebrek of eenzijdige voeding
o Gebrek aan gezondheidszorg
• Moeilijk te meten? Waarom?
4. Definitie van verstandelijke beperking
• Al veel pogingen ondernomen om een ‘verstandelijke beperking’ te definiëren, o.a. door:
o APA: American Psychiatric Association
o AAIDD = American Association on Intellectual and Developmental Disabilities
→ Groep mensen die elk jaar samenkomt en kijkt of er iets veranderd moet
worden aan de definitie
• Belangrijk om niet enkel naar de verstandelijke beperking te kijken, maar ook naast wat de
persoon graag doet, met wie hij/zij een goede band heeft, drempels… → klemtoon op wat hij
wel kan
• Voorgaande modellen
o Vroeger: verstandelijke beperking is een beperking in het intellectueel functioneren
(= defect staat centraal)
▪ Licht IQ lager dan 70 (85%)
▪ Matig IQ lager dan 55
▪ Ernstig IQ lager dan 40
▪ Diep IQ lager dan 20
o Deze indeling is nu voorbij gestreefd, hoewel er nog vaak gebruik wordt van gemaakt
in de praktijk
• Vandaag hanteren we de definitie van de AAIDD met 4 elementen
o Beperking in het individueel functioneren binnen een context met verwachtingen
o De persoon functioneert beneden het gemiddeld op cognitief vlak (IQ <70)
o De persoon functioneert beneden het gemiddeld op adaptief gedrag
o Het is een ontwikkelingsproblematiek (niet verworven) met een vertraagde of
geblokkeerde ontwikkeling tot 22 jaar. Wanneer de beperking optreedt na 22 jaar (=
verworven) spreken we over mensen met NAH (=niet aangeboren hersenletsel).
2
,5. Beeldvorming
Verstandelijke mogelijkheden Redeneren, plannen, een probleem oplossen, abstract
denken, snelheid van leren
Gezondheid Lichamelijke gezondheid (bv hart,longen)
Psychische gezondheid (bipolaire stoornis, depressie,
gedragsproblemen)
Adaptief gedrag Conceptueel adaptief gedrag: lezen, schrijven, geldbesef,
kloklezen, taal begrijpen en zich uitdrukken
Sociaal adaptief gedrag: regels volgen,
verantwoordelijkheidsgevoel, zelfwaarde, zich laten
manipuleren
Praktisch adaptief gedrag: eten, verzorging, aandacht
voor veiligheid, koken, GSM gebruik, bus/trein nemen,
medicatiegebruik
Participatie, interactie en Neemt de persoon deel aan het familiegebeuren, aan het
sociale rollen buurtleven, aan de maatschappij en hoe?
Context Micro: aanvaardt hij zichzelf? de naaste omgeving? Hoe
is zijn karakter en zijn achtergrond? Wat heeft hij
meegemaakt (levensgeschiedenis)?
Meso: aanvaardt de buurt/ de school/de scouts de
persoon?
Macro: geeft de samenleving kansen aan de persoon?
Wat doet de overheid voor deze doelgroep?
3
, • De vragen die we ons als opvoeder/begeleider steeds moeten stellen:
o Is er sprake van ‘goodness of fit’?
o OF: In welke mate zijn de verwachtingen en eisen van de omgeving aangepast aan de
mogelijkheden en beperkingen van de persoon?
o Wat kunnen wij doen om te komen tot een goodness of fit? → ondersteningsplan!
6. Paradigmashift
• Doorheen de jaren is de kijk/ visie op personen met een verstandelijke beperking
geëvolueerd van defectmodel naar burgerschapsparadigma
• Gevolgen
o Als de visie verandert, zie je dit ook in de soort ondersteuning die men geeft.
o Als de visie verandert weerspiegelt zich dat ook in een nieuw vakjargon.
Defect model Ontwikkelingsmodel Burgerschapsmodel
Persoon met beperking Persoon met mogelijkheden Persoon met rechten en
plichten
Patiënt Leerling Burger/cliënt/medewerker
Arts, verpleger Orthopedagoog, opvoeder, Orthopedagoog, persoonlijke
begeleider begeleider
Verzorging Training, ontwikkeling Ondersteuning bij Kwaliteit
van Leven/ bestaan QOL
Segregatie Normalisatie en Integratie Inclusie
• Inclusie
o Inclusief wonen
o Inclusief onderwijs
o Inclusief werken (= supported employment)
o Inclusieve vrijetijdsbesteding
7. Concept ‘ondersteuning
• Ondersteuning = support
• Mismatch tussen persoon en de omgevingseisen → ondersteuning wil deze kloof zoveel
mogelijk dichten en op die manier de KVL vergroten → ‘de goodness-of-fit’
4
Hoofdstuk 2: Personen met een verstandelijke beperking
2.1 Basisvisies en concepten
1. Terminologie
• Uitgangspunt
o Terminologie weerspiegeld de kijk op mensen
• Vlaanderen en Nederlands (vroeger en nu)
o Vroeger: personen met een mentale handicap
o Nu: personen met een verstandelijke beperking → ALTIJD ZO VERWOORDEN
• Omringende landen
o Fr: Handicap mental, Déficience intellectuele
o UK: Learning disabilities
o VS & Canada: People with intellectual and developmental disabilities
2. Etiologie en classificatie
• Etiologie = oorzaken
o In 40% van de gevallen is de oorzaak niet gekend
• Verstandelijke beperking is multifactorieel bepaald
o Samengesteld uit 4 categorieën van risicofactoren:
▪ Biomedische factoren
▪ Sociale factoren
▪ Gedragsfactoren
▪ Opvoedingsfactoren
→ staan permanent met elkaar in interactie
o Risicofactoren zijn ingedeeld in een ordening
▪ Prenataal = voor de geboorte
▪ Perinataal = tijdens de geboorte
▪ Postnataal = na de geboorte
o Zie kader hieronder, kennen! (p.47)
Prenataal Perinataal Postnataal
Biomedische factoren Leeftijd van de ouders Geboortetrauma’s Hersentrauma’s
Sociale factoren Armoede Tekort aan toegang tot Familiale armoede
zorg bij de geboorte
Gedragsfactoren Alcohol- en Ouders verlaten het Kindermisbruik en
druggebruik door kind verwaarlozing
ouders
Opvoedingsfactoren Tekort aan Ontbreken van Uitgestelde diagnose
voorbereiding op het doorverwijzing naar
ouderschap ondersteunende
diensten bij het
verlaten van het
ziekenhuis
1
,• Classificatie = lijst van syndromen (3 tal kennen)
o Down syndroom
o Prader-Willi syndroom
o Klinefelter syndroom
o Rett syndroom
o Williams syndroom
3. Prevalentie
• 1 tot 3% van de wereldbevolking
• Hogere prevalentie in lageloonlanden
o Armoede
o Gebrek of eenzijdige voeding
o Gebrek aan gezondheidszorg
• Moeilijk te meten? Waarom?
4. Definitie van verstandelijke beperking
• Al veel pogingen ondernomen om een ‘verstandelijke beperking’ te definiëren, o.a. door:
o APA: American Psychiatric Association
o AAIDD = American Association on Intellectual and Developmental Disabilities
→ Groep mensen die elk jaar samenkomt en kijkt of er iets veranderd moet
worden aan de definitie
• Belangrijk om niet enkel naar de verstandelijke beperking te kijken, maar ook naast wat de
persoon graag doet, met wie hij/zij een goede band heeft, drempels… → klemtoon op wat hij
wel kan
• Voorgaande modellen
o Vroeger: verstandelijke beperking is een beperking in het intellectueel functioneren
(= defect staat centraal)
▪ Licht IQ lager dan 70 (85%)
▪ Matig IQ lager dan 55
▪ Ernstig IQ lager dan 40
▪ Diep IQ lager dan 20
o Deze indeling is nu voorbij gestreefd, hoewel er nog vaak gebruik wordt van gemaakt
in de praktijk
• Vandaag hanteren we de definitie van de AAIDD met 4 elementen
o Beperking in het individueel functioneren binnen een context met verwachtingen
o De persoon functioneert beneden het gemiddeld op cognitief vlak (IQ <70)
o De persoon functioneert beneden het gemiddeld op adaptief gedrag
o Het is een ontwikkelingsproblematiek (niet verworven) met een vertraagde of
geblokkeerde ontwikkeling tot 22 jaar. Wanneer de beperking optreedt na 22 jaar (=
verworven) spreken we over mensen met NAH (=niet aangeboren hersenletsel).
2
,5. Beeldvorming
Verstandelijke mogelijkheden Redeneren, plannen, een probleem oplossen, abstract
denken, snelheid van leren
Gezondheid Lichamelijke gezondheid (bv hart,longen)
Psychische gezondheid (bipolaire stoornis, depressie,
gedragsproblemen)
Adaptief gedrag Conceptueel adaptief gedrag: lezen, schrijven, geldbesef,
kloklezen, taal begrijpen en zich uitdrukken
Sociaal adaptief gedrag: regels volgen,
verantwoordelijkheidsgevoel, zelfwaarde, zich laten
manipuleren
Praktisch adaptief gedrag: eten, verzorging, aandacht
voor veiligheid, koken, GSM gebruik, bus/trein nemen,
medicatiegebruik
Participatie, interactie en Neemt de persoon deel aan het familiegebeuren, aan het
sociale rollen buurtleven, aan de maatschappij en hoe?
Context Micro: aanvaardt hij zichzelf? de naaste omgeving? Hoe
is zijn karakter en zijn achtergrond? Wat heeft hij
meegemaakt (levensgeschiedenis)?
Meso: aanvaardt de buurt/ de school/de scouts de
persoon?
Macro: geeft de samenleving kansen aan de persoon?
Wat doet de overheid voor deze doelgroep?
3
, • De vragen die we ons als opvoeder/begeleider steeds moeten stellen:
o Is er sprake van ‘goodness of fit’?
o OF: In welke mate zijn de verwachtingen en eisen van de omgeving aangepast aan de
mogelijkheden en beperkingen van de persoon?
o Wat kunnen wij doen om te komen tot een goodness of fit? → ondersteningsplan!
6. Paradigmashift
• Doorheen de jaren is de kijk/ visie op personen met een verstandelijke beperking
geëvolueerd van defectmodel naar burgerschapsparadigma
• Gevolgen
o Als de visie verandert, zie je dit ook in de soort ondersteuning die men geeft.
o Als de visie verandert weerspiegelt zich dat ook in een nieuw vakjargon.
Defect model Ontwikkelingsmodel Burgerschapsmodel
Persoon met beperking Persoon met mogelijkheden Persoon met rechten en
plichten
Patiënt Leerling Burger/cliënt/medewerker
Arts, verpleger Orthopedagoog, opvoeder, Orthopedagoog, persoonlijke
begeleider begeleider
Verzorging Training, ontwikkeling Ondersteuning bij Kwaliteit
van Leven/ bestaan QOL
Segregatie Normalisatie en Integratie Inclusie
• Inclusie
o Inclusief wonen
o Inclusief onderwijs
o Inclusief werken (= supported employment)
o Inclusieve vrijetijdsbesteding
7. Concept ‘ondersteuning
• Ondersteuning = support
• Mismatch tussen persoon en de omgevingseisen → ondersteuning wil deze kloof zoveel
mogelijk dichten en op die manier de KVL vergroten → ‘de goodness-of-fit’
4
