Samenvatting Ik heb ook wat te vertellen! Communiceren met pubers en adolescenten
HOOFDSTUK 1 INLEIDING hersens op ‘aan’
Vanaf de puberteit worden volwassenen bewust naar de achtergrond gedrukt en draait het om de
leeftijdsgenoten. De relatie tussen ouder en kind verslechterd in feite niet ernstig, vaak is deze zelfs
beter en dieper dan ooit, maar ook gelijkwaardiger.
Mensen zijn ernstig onthand wanneer talig communiceren niet mogelijk is. Wanneer men een
probleem heeft met sociale interactie, zoals bij autisme, is het maken en onderhouden van contact
opeens heel lastig. Non-verbaal contact is snel gelegd, doeltreffend en voelt vrij zeker. Maar mensen
durven er vaak niet op te vertrouwen.
Eerlijke communicatie
Tussen de 13 en 16 jaar laat een puber vaak merken of je echt communiceert of niet, omdat ze vaak
eerlijk zijn in aanvaarding of afwijzing van communicatie. Voorafgaand aan de puberteit passen
kinderen zich in grote lijnen aan de volwassenen aan, zodat deze vaak niet door hebben wat hij/zijn
echt denkt of voelt.
De manier om echt te communiceren is de socratische manier. Socrates ging er vanuit dat de
ander deskundig is. Hij stelde vragen en vroeg door, in plaats van zelf te vertellen. Vaak zijn we als
volwassenen bezig ons eigen verhaal te vertellen. We willen ervoor zorgen dat de puber over de
noodzakelijke informatie beschikt. Het is daarvoor belangrijk niet de eigen kennis te spuien, maar het
denkproces van de jongere door middel van vragen te begeleiden.
Hersens op ‘aan’
Voor communicatie moeten beide gesprekspartners de hersens op ‘aan’ hebben. Ze moeten beiden
deelnemen aan het gesprek en denkend e sprekend samen een mening vormen. De attitude is
daarbij van groot belang. Dit moet er wederom een zijn van respect en bescheidenheid. Je moet
ervan overtuigd zijn dat jongeren iets te vertellen hebben en dat ze het willen vertellen.
De slimme puber
De puber maakt een sprong in denken mee, zijn of haar hersenen kunnen meer omvatten dan
daarvoor. De belangrijkste verandering is dat er meer verbindingen tussen hersencellen gemaakt
worden, waardoor meer onderlinge verbanden tussen de informatie in verschillende cellen mogelijk
worden gemaakt. De mogelijkheid tot overzicht over een geheel neemt enorm toe.
Waarschijnlijk denken we nooit meer zo diep als tijdens de adolescentie. Omdat de
intellectuele sprong gebeurt op jonge leeftijd, zijn pubers vaak onhandig in het omgaan met de
nieuwe mogelijkheden. Het is belangrijk dat er met de nieuwe vaardigheden wordt geoefend, door
zich te uiten, zonder afgekapt te worden of naar beneden gehaald te worden. Door de socratische
methode van vragen om andere uitleg word het denkproces gestimuleerd en zullen ze vaak in de
loop van het gesprek noemen wat de volwassene zelf had willen vertellen.
HOOFDSTUK 2 PREPUBERTEIT EN PUBERTEIT Groei en ontwikkeling
De periode tussen de 12 en 20 jaar noemen de adolescentie. Het corpus callosum, de hersenbalk die
alle onderdelen van de hersenen met elkaar verbindt, neemt in het eerste jaar na de geboorte 42%
toe en tot 28 jaar nog eens 110%. Vaak wordt de periode tussen 12 en 18 jaar de puberteit genoemd
en tussen 18 en 25 jaar de adolescentie.
De adolescentie kenmerkt zich door groei en ontwikkeling. Er ontstaat ruim spier- en
vetweefsel. Vaak is de groei explosief, d.m.v. een groeispurt. Het lichaam voelt hierdoor niet als eigen
, en het kind heeft moeite zijn/haar eigen veranderende lichaam te accepteren. Op lichamelijk en
psychisch gebied hebben pubers daarom een grote behoefte aan privacy.
De prepuberteit gaat aan de puberteit vooraf. Deze periode begint met de hormonale
veranderingen. Bij meisjes rond de 10-11 jaar en jongens vanaf 12-13 jaar. Tijdens de prepuberteit
staan twee onderwerpen centraal: het succes van de schoolcarrière en het ontwikkelen van een
sociale identiteit. Het is ook de lichamelijke aankondiging van de biologische volwassenheid.
De puberteit is de periode van de psychische volwassenwording en de vorming van de
psychologische identiteit. Er staan drie thema’s centraal: zelfstandigheid (herdefiniëren ouder-kind
relatie en vorming eigen identiteit), maatschappelijke taken en seksualiteit.
De puberteit als verzinsel
Elkind noemt markers die de overgang van kind nar volwassene aangeven. Voorbeelden: voltooiing
opleiding, aanvaarden werk en aangaan seksueel contact. Dit laatste gebeurt op steeds jongere
leeftijd. In onderzoek gaat men uit van een leeftijd vanaf 15 jaar. Ook is het scala van seksueel gedrag
verbreed door nieuwe media. Seksueel contact vind voor het eerst plaats voor de biologische rijping.
Daarom kan het nauwelijks als marker voor volwassenheid gehanteerd worden.
De puberteit kent geen ernstigere problematiek dan andere perioden. Het percentage is
hetzelfde, 20%. Vaak staat wel het zelfbeeld van de ouders onder vuur. Om zelfstandig te kunnen
worden moet de puber zich losmaken van de ouders en moeten beide partijen gelijkwaardig met
elkaar omgaan.
Geslachtsrijping
De hypothalamus stuurt het proces aan en stimuleert het afgeven van stoffen die de vorming van
hormonen door de hypofyse regelen. Op lichamelijk, cognitief en psychoseksueel vlak vindt er
verandering plaats.
De lichamelijke veranderingen staan in het eerste deel van de adolescentie centraal. In het tweede
deel de beleving van het lichaam. Het is niet alleen een verandering van binnenuit, de omgeving
heeft er invloed op.
Geslachtsrijping:
- groei(spurt), toename lengte en gewicht
- geslachtsklieren, volgroeide vorm en functie
- secundaire geslachtskenmerken, bijv. haargroei
- verdeling vet- en spierweefsel verandert ingrijpend
- fysiologische veranderingen doen spierkracht en uithoudingsvermogen toenemen
Dit proces wordt voor een belangrijk deel geregeld door hormonen. Deze rijping begint bij conceptie
en is pas afgerond aan het einde van de adolescentie. Rond de 7 jaar neemt de hormoonproductie
toe, o.a. groeihormonen, specifieke hormonen voor groei van geslachtsklieren en androgenen
(testosteron en oestrogeen). Vijf jaar later worden de effecten hiervan duidelijk zichtbaar. Bij
meisjes is de adrenarche van belang, de rijping van de bijnier (o.a. productie adrenaline). Dit gebeurt
rond 10 jaar en is belangrijk bij emoties.
De toename in BMI hangt samen met de vervroeging van de menarche. Bij overgewicht is er
een groter risico op een vervroegde menarche. De vervoegde leeftijd van seksueel contact wijst op
een mogelijke vervroegde biologische rijping, maar stimuleert deze tevens. Vervroegd
experimenteren kan weer leiden tot een vervroegde hormoonproductie.
Ontwikkeling geslachtskenmerken jongens: testes, scrotum, schaamhaar. Groeispurt en
penisgroei een jaar later. Baard- en okselbeharing later in de puberteit. De eerste ejaculatie is niet
eenduidig. Een lozing zonder zaad, emissie, vind plaats vanaf 8 jaar.
Ontwikkeling geslachtskenmerken meisjes: eerst borsten, groeispurt. Later in de puberteit
menarche (13-15). Hierna duurt het nog 1 à2 jaar voordat ze geslachtsrijp is.
Zolang oestrogenen nodig zijn voor de menstruatiecyclus zal de vrouw over minder
testosteron beschikken dan de man. Pas als de progesteron niet meer omgezet hoeft te worden in
HOOFDSTUK 1 INLEIDING hersens op ‘aan’
Vanaf de puberteit worden volwassenen bewust naar de achtergrond gedrukt en draait het om de
leeftijdsgenoten. De relatie tussen ouder en kind verslechterd in feite niet ernstig, vaak is deze zelfs
beter en dieper dan ooit, maar ook gelijkwaardiger.
Mensen zijn ernstig onthand wanneer talig communiceren niet mogelijk is. Wanneer men een
probleem heeft met sociale interactie, zoals bij autisme, is het maken en onderhouden van contact
opeens heel lastig. Non-verbaal contact is snel gelegd, doeltreffend en voelt vrij zeker. Maar mensen
durven er vaak niet op te vertrouwen.
Eerlijke communicatie
Tussen de 13 en 16 jaar laat een puber vaak merken of je echt communiceert of niet, omdat ze vaak
eerlijk zijn in aanvaarding of afwijzing van communicatie. Voorafgaand aan de puberteit passen
kinderen zich in grote lijnen aan de volwassenen aan, zodat deze vaak niet door hebben wat hij/zijn
echt denkt of voelt.
De manier om echt te communiceren is de socratische manier. Socrates ging er vanuit dat de
ander deskundig is. Hij stelde vragen en vroeg door, in plaats van zelf te vertellen. Vaak zijn we als
volwassenen bezig ons eigen verhaal te vertellen. We willen ervoor zorgen dat de puber over de
noodzakelijke informatie beschikt. Het is daarvoor belangrijk niet de eigen kennis te spuien, maar het
denkproces van de jongere door middel van vragen te begeleiden.
Hersens op ‘aan’
Voor communicatie moeten beide gesprekspartners de hersens op ‘aan’ hebben. Ze moeten beiden
deelnemen aan het gesprek en denkend e sprekend samen een mening vormen. De attitude is
daarbij van groot belang. Dit moet er wederom een zijn van respect en bescheidenheid. Je moet
ervan overtuigd zijn dat jongeren iets te vertellen hebben en dat ze het willen vertellen.
De slimme puber
De puber maakt een sprong in denken mee, zijn of haar hersenen kunnen meer omvatten dan
daarvoor. De belangrijkste verandering is dat er meer verbindingen tussen hersencellen gemaakt
worden, waardoor meer onderlinge verbanden tussen de informatie in verschillende cellen mogelijk
worden gemaakt. De mogelijkheid tot overzicht over een geheel neemt enorm toe.
Waarschijnlijk denken we nooit meer zo diep als tijdens de adolescentie. Omdat de
intellectuele sprong gebeurt op jonge leeftijd, zijn pubers vaak onhandig in het omgaan met de
nieuwe mogelijkheden. Het is belangrijk dat er met de nieuwe vaardigheden wordt geoefend, door
zich te uiten, zonder afgekapt te worden of naar beneden gehaald te worden. Door de socratische
methode van vragen om andere uitleg word het denkproces gestimuleerd en zullen ze vaak in de
loop van het gesprek noemen wat de volwassene zelf had willen vertellen.
HOOFDSTUK 2 PREPUBERTEIT EN PUBERTEIT Groei en ontwikkeling
De periode tussen de 12 en 20 jaar noemen de adolescentie. Het corpus callosum, de hersenbalk die
alle onderdelen van de hersenen met elkaar verbindt, neemt in het eerste jaar na de geboorte 42%
toe en tot 28 jaar nog eens 110%. Vaak wordt de periode tussen 12 en 18 jaar de puberteit genoemd
en tussen 18 en 25 jaar de adolescentie.
De adolescentie kenmerkt zich door groei en ontwikkeling. Er ontstaat ruim spier- en
vetweefsel. Vaak is de groei explosief, d.m.v. een groeispurt. Het lichaam voelt hierdoor niet als eigen
, en het kind heeft moeite zijn/haar eigen veranderende lichaam te accepteren. Op lichamelijk en
psychisch gebied hebben pubers daarom een grote behoefte aan privacy.
De prepuberteit gaat aan de puberteit vooraf. Deze periode begint met de hormonale
veranderingen. Bij meisjes rond de 10-11 jaar en jongens vanaf 12-13 jaar. Tijdens de prepuberteit
staan twee onderwerpen centraal: het succes van de schoolcarrière en het ontwikkelen van een
sociale identiteit. Het is ook de lichamelijke aankondiging van de biologische volwassenheid.
De puberteit is de periode van de psychische volwassenwording en de vorming van de
psychologische identiteit. Er staan drie thema’s centraal: zelfstandigheid (herdefiniëren ouder-kind
relatie en vorming eigen identiteit), maatschappelijke taken en seksualiteit.
De puberteit als verzinsel
Elkind noemt markers die de overgang van kind nar volwassene aangeven. Voorbeelden: voltooiing
opleiding, aanvaarden werk en aangaan seksueel contact. Dit laatste gebeurt op steeds jongere
leeftijd. In onderzoek gaat men uit van een leeftijd vanaf 15 jaar. Ook is het scala van seksueel gedrag
verbreed door nieuwe media. Seksueel contact vind voor het eerst plaats voor de biologische rijping.
Daarom kan het nauwelijks als marker voor volwassenheid gehanteerd worden.
De puberteit kent geen ernstigere problematiek dan andere perioden. Het percentage is
hetzelfde, 20%. Vaak staat wel het zelfbeeld van de ouders onder vuur. Om zelfstandig te kunnen
worden moet de puber zich losmaken van de ouders en moeten beide partijen gelijkwaardig met
elkaar omgaan.
Geslachtsrijping
De hypothalamus stuurt het proces aan en stimuleert het afgeven van stoffen die de vorming van
hormonen door de hypofyse regelen. Op lichamelijk, cognitief en psychoseksueel vlak vindt er
verandering plaats.
De lichamelijke veranderingen staan in het eerste deel van de adolescentie centraal. In het tweede
deel de beleving van het lichaam. Het is niet alleen een verandering van binnenuit, de omgeving
heeft er invloed op.
Geslachtsrijping:
- groei(spurt), toename lengte en gewicht
- geslachtsklieren, volgroeide vorm en functie
- secundaire geslachtskenmerken, bijv. haargroei
- verdeling vet- en spierweefsel verandert ingrijpend
- fysiologische veranderingen doen spierkracht en uithoudingsvermogen toenemen
Dit proces wordt voor een belangrijk deel geregeld door hormonen. Deze rijping begint bij conceptie
en is pas afgerond aan het einde van de adolescentie. Rond de 7 jaar neemt de hormoonproductie
toe, o.a. groeihormonen, specifieke hormonen voor groei van geslachtsklieren en androgenen
(testosteron en oestrogeen). Vijf jaar later worden de effecten hiervan duidelijk zichtbaar. Bij
meisjes is de adrenarche van belang, de rijping van de bijnier (o.a. productie adrenaline). Dit gebeurt
rond 10 jaar en is belangrijk bij emoties.
De toename in BMI hangt samen met de vervroeging van de menarche. Bij overgewicht is er
een groter risico op een vervroegde menarche. De vervoegde leeftijd van seksueel contact wijst op
een mogelijke vervroegde biologische rijping, maar stimuleert deze tevens. Vervroegd
experimenteren kan weer leiden tot een vervroegde hormoonproductie.
Ontwikkeling geslachtskenmerken jongens: testes, scrotum, schaamhaar. Groeispurt en
penisgroei een jaar later. Baard- en okselbeharing later in de puberteit. De eerste ejaculatie is niet
eenduidig. Een lozing zonder zaad, emissie, vind plaats vanaf 8 jaar.
Ontwikkeling geslachtskenmerken meisjes: eerst borsten, groeispurt. Later in de puberteit
menarche (13-15). Hierna duurt het nog 1 à2 jaar voordat ze geslachtsrijp is.
Zolang oestrogenen nodig zijn voor de menstruatiecyclus zal de vrouw over minder
testosteron beschikken dan de man. Pas als de progesteron niet meer omgezet hoeft te worden in
