Samenvatting rechtsfilosofie
Hoofdstuk 1, Rechtsfilosofie en mensenrechten
Rechtsfilosofie bestaat uit filosofie en rechtsgeleerdheid. Je moet weten wat deze beide disciplines zijn en
hoe ze met elkaar verbonden worden (filosofische benadering van het recht). Er zijn daarbij twee visies:
1. Natuurrecht
2. Rechtspositivisme
Filosofie
Filosofie betekent oorspronkelijk wetenschap, nu is het bereik kleiner: de aangelegenheid die zich
bezighoudt met vraagstukken zoals die naar de mogelijkheid van kennis en wetenschap. Ook is het een
praktische aangelegenheid die zich bezighoudt met de mogelijkheid van het goede voor de mens en de
samenleving.
Wetenschappelijke filosofie
Praktische filosofie = ethiek; wat is goed? (Ethos = gewoonte/zede maar ook wonen en woning, de
manieren hoe we met onze samenleving omgaan en wat daarbij als juist gezien wordt).
Rechtsfilosofie gaat over de moreel goede juridische inrichting van de samenleving. Centraal staat
de burger in publieke sfeer, een individu als burger in de samenleving. Het recht is hetgeen wat de
samenleving bepaalt en dus hoe individuen hun leven inrichten, dit staat dan ook centraal.
Rechtsfilosofie is eerder descriptief (beschrijvend) dan prescriptief (voorschrijvend).
Rechtsgeleerdheid
Wat is recht? Is net zo’n moeilijke vraag als wat in filosofie. Het draait in het recht om conflicterende
aanspraken en waarden. Welke aanspraak of welke waarde weegt zwaarder en waarom? Ook is er een
conflict tussen wat het recht van mij als burger verlangt en datgene wat ik van mijzelf als persoon eis
(tussen heteronomie en autonomie).
Positief recht (het gestelde recht): Een algemene definitie is daarom: het geheel van gestelde, regelende
en afdwingbare regels dat binnen een territorium geldt.
Problemen:
1. Autoriteit: Wie is bevoegd tot het stellen van regels?
2. Interpretatie: Wie zorgt voor de uitvoering ervan en wat is dan belangrijker: de regel of de
toepassing (de wetgever of de rechter?)
3. Dwang: Onderscheid regelende en afdwingbare regels.
De twee opvattingen over het recht:
Spanning tussen beide stromingen is uitgedrukt in de tragedie van Antigone. Zij stond voor de keuze:
handelen volgens het positieve recht of handelen op grond van haar morele geweten. Zij wilde op basis van
haar natuurrechtelijke verplichting haar broer begraven (die een verrader was) terwijl dit op basis van het
positieve recht niet mocht. Wat weegt dus zwaarder?
De vraag: is het recht een door mensen ‘gesteld’ geheel van normen of bevat het recht (ook) normen die
zich als het ware van buitenaf aan de mens opdringen? Kan het recht geldig zijn indien het niet aan
bepaalde minimale morele voorwaarden voldoet (lees mensenrechten).
Rechtspositivisme: recht moet onafhankelijk van de feitelijke heersende ethiek worden bepaald als
het geheel van regels zoals dat door bevoegde instanties en personen is gesteld. De geldigheid van
het recht staat dus los van de eisen van de ethiek of de normen van het fatsoen. De vraag naar
rechtvaardigheid maakt dus geen deel uit van wat als recht geldt.
Als reden voor deze scheiding zegt men dat op de vraag wat rechtvaardigheid is een veelheid aan
, antwoorden is, dit kan dus niet meespelen in het recht.
Of iets recht is wordt bepaald op grond van handhaving en effectiviteit.
Max Weber: recht is een ordening die wordt gegarandeerd door de mogelijkheid van fysieke en
psychische dwang door een daartoe uitgeruste groep van mensen wanneer die orde overtreden
wordt.
John Austin: recht is het geheel van bevelen zoals dat door een soeverein is gesteld en dat
gewoonlijk wordt gehoorzaamd. 3 componenten:
1. Het is gesteld door een instantie die daartoe in staat is
2. Deze instantie is zelf niet aan normen onderworpen, maar kan deze wel afdwingen
3. Dat gestelde heeft het karakter van een bevel dat men gehoorzaamt, het is niet slechts een
aansporing. (Lees sociale effectiviteit).
Zie hoorcollege Gustav Radbruch
Natuurrecht: het positieve recht zoals het is, kan niet losgemaakt worden van Recht zoals het
behoort te zijn.
Rechtspositivisme schiet te kort omdat de rechtsregel nooit alle gevallen omvat, er is interpretatie
nodig en deze brengt morele principes met zich mee. Er is een ‘open structuur’ waarbinnen
speelruimte bestaat voor de rechter.
Lex iniusta non est lex = een onrechtvaardige wet is geen wet.
Lon Fuller: het recht moet altijd aan een aantal minimale morele eisen voldoen om recht te kunnen
zijn. Daarbij denken we nu aan de minimale morele eisen uit mensenrechten.
Mensenrechten als vorm van rechtvaardigheid
Mensenrechten komen toe aan de mens als zodanig, het is iets waarop iedereen aanspraak maakt. Het zijn
universele rechten. Het is dus een ultiem, niet afgeleid recht dat als zodanig – van nature – geldt,
onafhankelijk van een nationale of internationale wetgever. Een mensenrecht hoeft strikt genomen niet
gesteld te worden alleen herkend of erkend. Omdat mensenrechten het belang van alle mensen behartigen
hebben ze de pretentie om zwaarder te wegen dan andere overwegingen. Deze rechten kan iedereen
delen, het raakt nooit op en kan niet worden afgepakt of ingeperkt.
Elementen:
Universaliteit
Belang
Deelbaarheid
Hoofdstuk 2 de politieke en juridische context van de Universele
verklaring
Antwoord op barbaarse handelingen
Na de WOII moest er iets veranderen, de mensenrechten waren genegeerd. De VN werd opgezet met het
VN-Handvest waarin de belangrijkste internationale spelregels en de belangrijkste instituties werden
vastgelegd. Binnen het handvest staan de rechten van de mens centraal maar ook het respect voor elkaars
politieke soevereiniteit en territoriale integriteit. Ook de veiligheidsraad is nieuw, een instantie die toeziet
op de internationale vrede en veiligheid.
Universele verklaring van de rechten van de mens
Roosevelt sprak in de oorlog al over 4 vrijheden:
1. Vrijheid van meningsuiting
2. Vrijheid van godsdienst
3. Vrijheid van gebrek
, 4. Vrijheid van vrees
Verschil negatieve en positieve vrijheid.
De preambule van de verklaring is veelzeggend:
Menselijke waardigheid: ondanks verdeeldheid kunnen we in een toestand van vrede verkeren door
het respecteren van gelijke rechten.
Suprematie van het recht: iedereen is gelijk voor de wet en wordt beschermd door de wet.
Niemand staat boven de wet: de wet staat onafhankelijk van rangen en standen en van rassen en
godsdienstige overtuigingen
Juridische meningsverschillen worden beslist door een rechterlijk college.
De processen van Neurenberg
In deze processen werd gebroken met het idee dat een staat immuniteit heeft en de verdachte zich op
bevelen van de staat konden beroepen. Daarvoor moest er juridisch gezien wat veranderd worden.
Er ontbrak een wettelijke grondslag voor de veroordelingen; Charter of London bracht de uitkomst.
Zo kreeg het Tribunaal jurisdictie om over de oorlogsmisdadigers te beschikken. Zo mochten
oordelen over de volgende delicten:
- Het begaan van misdaden tegen de vrede
- Het plegen van oorlogsmisdaden
- En het plegen van misdaden tegen de werkelijkheid.
Probleem: er werd met terugwerkende kracht iets strafbaar gesteld.
Er waren ook formeelrechtelijke obstakels: representanten van de staat zouden niet binnen het
bereik van het recht vallen. Het Charter verwerpt dit, zij hebben nog altijd een eigen
verantwoordelijkheid, de situatie wordt niet gezien als verzachtende omstandigheid.
Van wettelijk onrecht naar bovenwettelijk recht.
Er kwam een oplossing voor dit type situaties. Oplossing conflict tussen rechtvaardigheid en
rechtszekerheid. Het positieve recht, gesteld en verzekerd door de macht, heeft ook de voorrang, wanneer
het inhoudelijk onrechtvaardig en niet doelgericht is, tenzij de tegenstelling tussen de positieve wet en de
rechtvaardigheid zo ondraaglijk wordt dat de wet als onjuist recht voor de rechtvaardigheid moet wijken.
- Gustav Radbruch
Hoofdstuk 4 menselijke waardigheid
In WOII zijn ‘barbaarse handelingen’ verricht, als reactie daarop kwam de menselijke waardigheid centraal
te staan in de UVRM. Wordt 5 keer genoemd in de UVRM. Immanuel Kant was degene die het begrip
menselijke waardigheid introduceerde.
Drie invullingen van de menselijke waardigheid
1. Waardigheid als een begrip wat verwijt naar een rang of een staties die sommige wel en anderen
niet hebben. Waardigheid was op grond hiervan iets exclusiefs wat slechts toekwam aan mensen
die een bepaald ambt bekleedden, het kon worden gewonnen maar ook verloren gaan.
2. Waardigheid om aan te geven dat de mens binnen de natuur een bijzondere plaats inneemt. De
mens heeft een verheven positie binnen het rijk van de natuur op basis van bepaalde
eigenschappen die hij alleen heeft, zoals rede en vrijheid. Het begrip waardigheid komt nu aan alle
mensen toe maar heeft nog steeds een verheven status. Waarom we de mens verheven vinden kent
verschillende opvattingen.
3. Het moderne begrip waardigheid, mogelijk door Kant en de UVRM. Een absolute, innerlijke en
onvoorwaardelijke waarde die mensen ‘hebben’, simpelweg op grond van hun mens-zijn. Het is
een ontologische eigenschap: een eigenschap van het menselijke zijn en niet afhankelijk van wat
mensen doen. Mensen bezitten een zekere kostbaarheid of waar de die ze onder geen enkele
omstandigheid kunnen verliezen.
Hoofdstuk 1, Rechtsfilosofie en mensenrechten
Rechtsfilosofie bestaat uit filosofie en rechtsgeleerdheid. Je moet weten wat deze beide disciplines zijn en
hoe ze met elkaar verbonden worden (filosofische benadering van het recht). Er zijn daarbij twee visies:
1. Natuurrecht
2. Rechtspositivisme
Filosofie
Filosofie betekent oorspronkelijk wetenschap, nu is het bereik kleiner: de aangelegenheid die zich
bezighoudt met vraagstukken zoals die naar de mogelijkheid van kennis en wetenschap. Ook is het een
praktische aangelegenheid die zich bezighoudt met de mogelijkheid van het goede voor de mens en de
samenleving.
Wetenschappelijke filosofie
Praktische filosofie = ethiek; wat is goed? (Ethos = gewoonte/zede maar ook wonen en woning, de
manieren hoe we met onze samenleving omgaan en wat daarbij als juist gezien wordt).
Rechtsfilosofie gaat over de moreel goede juridische inrichting van de samenleving. Centraal staat
de burger in publieke sfeer, een individu als burger in de samenleving. Het recht is hetgeen wat de
samenleving bepaalt en dus hoe individuen hun leven inrichten, dit staat dan ook centraal.
Rechtsfilosofie is eerder descriptief (beschrijvend) dan prescriptief (voorschrijvend).
Rechtsgeleerdheid
Wat is recht? Is net zo’n moeilijke vraag als wat in filosofie. Het draait in het recht om conflicterende
aanspraken en waarden. Welke aanspraak of welke waarde weegt zwaarder en waarom? Ook is er een
conflict tussen wat het recht van mij als burger verlangt en datgene wat ik van mijzelf als persoon eis
(tussen heteronomie en autonomie).
Positief recht (het gestelde recht): Een algemene definitie is daarom: het geheel van gestelde, regelende
en afdwingbare regels dat binnen een territorium geldt.
Problemen:
1. Autoriteit: Wie is bevoegd tot het stellen van regels?
2. Interpretatie: Wie zorgt voor de uitvoering ervan en wat is dan belangrijker: de regel of de
toepassing (de wetgever of de rechter?)
3. Dwang: Onderscheid regelende en afdwingbare regels.
De twee opvattingen over het recht:
Spanning tussen beide stromingen is uitgedrukt in de tragedie van Antigone. Zij stond voor de keuze:
handelen volgens het positieve recht of handelen op grond van haar morele geweten. Zij wilde op basis van
haar natuurrechtelijke verplichting haar broer begraven (die een verrader was) terwijl dit op basis van het
positieve recht niet mocht. Wat weegt dus zwaarder?
De vraag: is het recht een door mensen ‘gesteld’ geheel van normen of bevat het recht (ook) normen die
zich als het ware van buitenaf aan de mens opdringen? Kan het recht geldig zijn indien het niet aan
bepaalde minimale morele voorwaarden voldoet (lees mensenrechten).
Rechtspositivisme: recht moet onafhankelijk van de feitelijke heersende ethiek worden bepaald als
het geheel van regels zoals dat door bevoegde instanties en personen is gesteld. De geldigheid van
het recht staat dus los van de eisen van de ethiek of de normen van het fatsoen. De vraag naar
rechtvaardigheid maakt dus geen deel uit van wat als recht geldt.
Als reden voor deze scheiding zegt men dat op de vraag wat rechtvaardigheid is een veelheid aan
, antwoorden is, dit kan dus niet meespelen in het recht.
Of iets recht is wordt bepaald op grond van handhaving en effectiviteit.
Max Weber: recht is een ordening die wordt gegarandeerd door de mogelijkheid van fysieke en
psychische dwang door een daartoe uitgeruste groep van mensen wanneer die orde overtreden
wordt.
John Austin: recht is het geheel van bevelen zoals dat door een soeverein is gesteld en dat
gewoonlijk wordt gehoorzaamd. 3 componenten:
1. Het is gesteld door een instantie die daartoe in staat is
2. Deze instantie is zelf niet aan normen onderworpen, maar kan deze wel afdwingen
3. Dat gestelde heeft het karakter van een bevel dat men gehoorzaamt, het is niet slechts een
aansporing. (Lees sociale effectiviteit).
Zie hoorcollege Gustav Radbruch
Natuurrecht: het positieve recht zoals het is, kan niet losgemaakt worden van Recht zoals het
behoort te zijn.
Rechtspositivisme schiet te kort omdat de rechtsregel nooit alle gevallen omvat, er is interpretatie
nodig en deze brengt morele principes met zich mee. Er is een ‘open structuur’ waarbinnen
speelruimte bestaat voor de rechter.
Lex iniusta non est lex = een onrechtvaardige wet is geen wet.
Lon Fuller: het recht moet altijd aan een aantal minimale morele eisen voldoen om recht te kunnen
zijn. Daarbij denken we nu aan de minimale morele eisen uit mensenrechten.
Mensenrechten als vorm van rechtvaardigheid
Mensenrechten komen toe aan de mens als zodanig, het is iets waarop iedereen aanspraak maakt. Het zijn
universele rechten. Het is dus een ultiem, niet afgeleid recht dat als zodanig – van nature – geldt,
onafhankelijk van een nationale of internationale wetgever. Een mensenrecht hoeft strikt genomen niet
gesteld te worden alleen herkend of erkend. Omdat mensenrechten het belang van alle mensen behartigen
hebben ze de pretentie om zwaarder te wegen dan andere overwegingen. Deze rechten kan iedereen
delen, het raakt nooit op en kan niet worden afgepakt of ingeperkt.
Elementen:
Universaliteit
Belang
Deelbaarheid
Hoofdstuk 2 de politieke en juridische context van de Universele
verklaring
Antwoord op barbaarse handelingen
Na de WOII moest er iets veranderen, de mensenrechten waren genegeerd. De VN werd opgezet met het
VN-Handvest waarin de belangrijkste internationale spelregels en de belangrijkste instituties werden
vastgelegd. Binnen het handvest staan de rechten van de mens centraal maar ook het respect voor elkaars
politieke soevereiniteit en territoriale integriteit. Ook de veiligheidsraad is nieuw, een instantie die toeziet
op de internationale vrede en veiligheid.
Universele verklaring van de rechten van de mens
Roosevelt sprak in de oorlog al over 4 vrijheden:
1. Vrijheid van meningsuiting
2. Vrijheid van godsdienst
3. Vrijheid van gebrek
, 4. Vrijheid van vrees
Verschil negatieve en positieve vrijheid.
De preambule van de verklaring is veelzeggend:
Menselijke waardigheid: ondanks verdeeldheid kunnen we in een toestand van vrede verkeren door
het respecteren van gelijke rechten.
Suprematie van het recht: iedereen is gelijk voor de wet en wordt beschermd door de wet.
Niemand staat boven de wet: de wet staat onafhankelijk van rangen en standen en van rassen en
godsdienstige overtuigingen
Juridische meningsverschillen worden beslist door een rechterlijk college.
De processen van Neurenberg
In deze processen werd gebroken met het idee dat een staat immuniteit heeft en de verdachte zich op
bevelen van de staat konden beroepen. Daarvoor moest er juridisch gezien wat veranderd worden.
Er ontbrak een wettelijke grondslag voor de veroordelingen; Charter of London bracht de uitkomst.
Zo kreeg het Tribunaal jurisdictie om over de oorlogsmisdadigers te beschikken. Zo mochten
oordelen over de volgende delicten:
- Het begaan van misdaden tegen de vrede
- Het plegen van oorlogsmisdaden
- En het plegen van misdaden tegen de werkelijkheid.
Probleem: er werd met terugwerkende kracht iets strafbaar gesteld.
Er waren ook formeelrechtelijke obstakels: representanten van de staat zouden niet binnen het
bereik van het recht vallen. Het Charter verwerpt dit, zij hebben nog altijd een eigen
verantwoordelijkheid, de situatie wordt niet gezien als verzachtende omstandigheid.
Van wettelijk onrecht naar bovenwettelijk recht.
Er kwam een oplossing voor dit type situaties. Oplossing conflict tussen rechtvaardigheid en
rechtszekerheid. Het positieve recht, gesteld en verzekerd door de macht, heeft ook de voorrang, wanneer
het inhoudelijk onrechtvaardig en niet doelgericht is, tenzij de tegenstelling tussen de positieve wet en de
rechtvaardigheid zo ondraaglijk wordt dat de wet als onjuist recht voor de rechtvaardigheid moet wijken.
- Gustav Radbruch
Hoofdstuk 4 menselijke waardigheid
In WOII zijn ‘barbaarse handelingen’ verricht, als reactie daarop kwam de menselijke waardigheid centraal
te staan in de UVRM. Wordt 5 keer genoemd in de UVRM. Immanuel Kant was degene die het begrip
menselijke waardigheid introduceerde.
Drie invullingen van de menselijke waardigheid
1. Waardigheid als een begrip wat verwijt naar een rang of een staties die sommige wel en anderen
niet hebben. Waardigheid was op grond hiervan iets exclusiefs wat slechts toekwam aan mensen
die een bepaald ambt bekleedden, het kon worden gewonnen maar ook verloren gaan.
2. Waardigheid om aan te geven dat de mens binnen de natuur een bijzondere plaats inneemt. De
mens heeft een verheven positie binnen het rijk van de natuur op basis van bepaalde
eigenschappen die hij alleen heeft, zoals rede en vrijheid. Het begrip waardigheid komt nu aan alle
mensen toe maar heeft nog steeds een verheven status. Waarom we de mens verheven vinden kent
verschillende opvattingen.
3. Het moderne begrip waardigheid, mogelijk door Kant en de UVRM. Een absolute, innerlijke en
onvoorwaardelijke waarde die mensen ‘hebben’, simpelweg op grond van hun mens-zijn. Het is
een ontologische eigenschap: een eigenschap van het menselijke zijn en niet afhankelijk van wat
mensen doen. Mensen bezitten een zekere kostbaarheid of waar de die ze onder geen enkele
omstandigheid kunnen verliezen.
