Deel 2 – Ondersteuning en begeleiding van
personen met een handicap
Ondersteunen van communicatie
• Waarom is communicatie zo belangrijk? Zie filmpje Martin Pistorius
“Not being able to walk always felt almost insignificant to me compared to my other
limitations … not having a voice to say I had enough food or the bath water was too hot. Or
to tell someone I loved them was the thing that made me feel most inhuman”
Martin Pistorius
• Zowel bij personen met een ernstige als lichte verstandelijke beperking belangrijk om
communicatie te ondersteunen.
• Communicatie manier om hen letterlijk en figuurlijk een stem te geven in hun leven.
• Voorbeelden vooral op personen met een ernstig meervoudige beperking.
1. Wat is communicatie
• Elk gedrag kan communicatie zijn. Kan iets betekenen, kan een boodschap zijn.
• Coderings- en decoderingsproces: signaal zenden en wij decoderen het en geven
er interpretatie aan. In decoderingsproces kunnen fouten ontstaan.
• Betekenisgeving aan gedrag
• Actie – Reactie – Reactie: wederkerig proces, ook in deze beurtwisseling kunnen
moeilijkheden ontstaan.
• Als signalen heel persoonlijk zijn of subtiel wordt het lastig om dit te interpreteren.
2. Interactionele benadering
Orthopedagogiek Handicaps lesnotities A-C B| 2022-2023 p. 1/11
, Problemen in de communicatie - Individugebonden factoren
• Problemen met visuele of auditieve waarneming: communicatie kanalen vallen
weg
• Motorische problemen: articulatie of gebarentaal minder goed kunnen uitvoeren
• Moeilijke afleesbaarheid: bv. personen met autisme hebben een vlakkere mimiek
dus moeilijker om communicatie te begrijpen. Of blindheidsmasker
• Algemeen: als verbale communicatie niet ondersteund wordt door non-verbale
communicatie kunnen er problemen ontstaan.
• Beperkte informatieverwerking
• Beperkt taalbegrip en –expressie (verstaanbaarheid, woordenschat, grammatica)
• Gebrekkige betekenisverlening (dyssymbolie)
• Gebrekkige gespreksvaardigheden (beurtneming)
• Stereotiep taalgebruik, echolalie, perseveraties
• Verstoorde pragmatiek
• Beperkte motivatie en behoefte om te communiceren
• Factoren die voor problemen kunnen zorgen
Problemen in de communicatie - contextgebonden factoren
• Primaat van het ‘spreken’, niet adequate modaliteit gebruiken: we doen heel veel
in mondelinge communicatie.
• Te abstract taalgebruik, te lange en complexe zinnen
• Te snel tempo
• Communicatieve initiatieven niet opmerken
• Onvoldoende oog hebben voor de actieve rol van de communicatiepartner, te
sturend zijn in de communicatie: initiatief bij de persoon zelf leggen.
• Negatieve omgevingsfactoren
• Negatieve visie en attitudes
• Gebrek aan kennis: wat is de kennis van de omgeving over hoe een persoon
communiceert.
3. Typering van communicatief gedrag
= 1ste stap in ondersteuning
Vorm van communicatie
= hoe wordt er gecommuniceerd.
• Gelaatsexpressie (mimiek, blik)
• Bewegingen (lichaam, hoofd, onderste of bovenste ledematen)
• Vocalisaties (geluiden) en taal (woorden, zinnen)
• Lichaamshouding en – positie (bv. spierspanning)
• Fysiologische reacties (bv. hartslag, zweetniveau,… en bv. de slimme sok om
zweetniveau te meten)
Orthopedagogiek Handicaps lesnotities A-C B| 2022-2023 p. 2/11
personen met een handicap
Ondersteunen van communicatie
• Waarom is communicatie zo belangrijk? Zie filmpje Martin Pistorius
“Not being able to walk always felt almost insignificant to me compared to my other
limitations … not having a voice to say I had enough food or the bath water was too hot. Or
to tell someone I loved them was the thing that made me feel most inhuman”
Martin Pistorius
• Zowel bij personen met een ernstige als lichte verstandelijke beperking belangrijk om
communicatie te ondersteunen.
• Communicatie manier om hen letterlijk en figuurlijk een stem te geven in hun leven.
• Voorbeelden vooral op personen met een ernstig meervoudige beperking.
1. Wat is communicatie
• Elk gedrag kan communicatie zijn. Kan iets betekenen, kan een boodschap zijn.
• Coderings- en decoderingsproces: signaal zenden en wij decoderen het en geven
er interpretatie aan. In decoderingsproces kunnen fouten ontstaan.
• Betekenisgeving aan gedrag
• Actie – Reactie – Reactie: wederkerig proces, ook in deze beurtwisseling kunnen
moeilijkheden ontstaan.
• Als signalen heel persoonlijk zijn of subtiel wordt het lastig om dit te interpreteren.
2. Interactionele benadering
Orthopedagogiek Handicaps lesnotities A-C B| 2022-2023 p. 1/11
, Problemen in de communicatie - Individugebonden factoren
• Problemen met visuele of auditieve waarneming: communicatie kanalen vallen
weg
• Motorische problemen: articulatie of gebarentaal minder goed kunnen uitvoeren
• Moeilijke afleesbaarheid: bv. personen met autisme hebben een vlakkere mimiek
dus moeilijker om communicatie te begrijpen. Of blindheidsmasker
• Algemeen: als verbale communicatie niet ondersteund wordt door non-verbale
communicatie kunnen er problemen ontstaan.
• Beperkte informatieverwerking
• Beperkt taalbegrip en –expressie (verstaanbaarheid, woordenschat, grammatica)
• Gebrekkige betekenisverlening (dyssymbolie)
• Gebrekkige gespreksvaardigheden (beurtneming)
• Stereotiep taalgebruik, echolalie, perseveraties
• Verstoorde pragmatiek
• Beperkte motivatie en behoefte om te communiceren
• Factoren die voor problemen kunnen zorgen
Problemen in de communicatie - contextgebonden factoren
• Primaat van het ‘spreken’, niet adequate modaliteit gebruiken: we doen heel veel
in mondelinge communicatie.
• Te abstract taalgebruik, te lange en complexe zinnen
• Te snel tempo
• Communicatieve initiatieven niet opmerken
• Onvoldoende oog hebben voor de actieve rol van de communicatiepartner, te
sturend zijn in de communicatie: initiatief bij de persoon zelf leggen.
• Negatieve omgevingsfactoren
• Negatieve visie en attitudes
• Gebrek aan kennis: wat is de kennis van de omgeving over hoe een persoon
communiceert.
3. Typering van communicatief gedrag
= 1ste stap in ondersteuning
Vorm van communicatie
= hoe wordt er gecommuniceerd.
• Gelaatsexpressie (mimiek, blik)
• Bewegingen (lichaam, hoofd, onderste of bovenste ledematen)
• Vocalisaties (geluiden) en taal (woorden, zinnen)
• Lichaamshouding en – positie (bv. spierspanning)
• Fysiologische reacties (bv. hartslag, zweetniveau,… en bv. de slimme sok om
zweetniveau te meten)
Orthopedagogiek Handicaps lesnotities A-C B| 2022-2023 p. 2/11
