Samenvatting alle colleges Beleidsinnovatie in complexe systemen 2023

Samenvatting colleges Beleidsinnovatie in complexe systemen
Tentamen: open vragen
College 1: inleiding in complexiteit, systemen en praktijk
Centrale vragen voor dit vak:
 Zijn de benaderingen en oplossingen up to date? -> focus van beleidsinnovatie
 Hoe om te gaan met fragmentatie (problemen/vraagstukken die compartimenten overschrijden)?
-> focus van complex systemisch denken. Overheden hebben een silostructuur = fragmentatie.

Kritiek gefragmenteerde overheid
Oorzaak
1. Verantwoordelijkheidsverdeling (lokaal v/s nationaal v/s internationaal, economisch v/s milieu)
2. Ander bemoeit zich ermee
3. Ander doet iets waardoor overheid verantwoordelijkheid niet langer kan dragen
4. Vraagstuk is groter dan ieders verantwoordelijkheid apart
Gevolgen
1. Overheden kijken alleen naar wat op eigen bordje ligt
2. Overheden wijzen naar elkaar m.b.t. verantwoordelijkheid
3. Handelingsverlegenheid
4. Maatregelen die maatschappelijk vraagstuk niet dienen
5. Belemmert innovaties

Recente pleidooien voor 1 overheid (i.p.v. als compartimenten naast elkaar functioneren)
 Samenwerken als 1 overheid
- Gestructureerder te werk gaan
- Inhoud werk beter definiëren
 Holistische benadering
- Gezamenlijke onderwerpen bij de kop pakken
 Creëer prikkels voor departementen om voorbij hun eigen belang te gaan
 Interbestuurlijke samenwerking

Relatie met het vak
Aandachtspunten:
 Maatschappelijke opgaven moeten vertrekpunt zijn
 Betrek juiste partijen (publiek en privaat) om tot slimme oplossingen (innovatie) te komen
 Een opgavegerichte overheid werkt ontkokerd.
Dit vak
 Een opgavegerichte overheid vereist stevige beleidsinnovatie
 Bij centraal stellen maatschappelijke vraagstukken is complex systemisch denken vereist

Hoe ongewild & onverwacht falen ontstaat als publieke besluitvormers complexiteit negeren
 Casus: Hogesnelheidslijn tussen NL & België: FYRA -> treinen hebben maar 6 weken gereden,
daarna kapot en verboden. Uiteindelijk is het budget met 3,8 miljard overschreden.
 Klassieke analyse v/s complex systemisch analyse
Vraag = Hoe kan het dat we na 25 jaar (zo lang duurde het hele proces) dit resultaat hebben?

Verklaringen?
 Projectleider heeft slechte planning gemaakt
 Projectteam kon project niet managen
 Nieuwe ongetoetste technologieën
 Private partij heeft onvoldoende kwaliteit geleverd
 Toezichthouder en financiële controller hebben zitten slapen

1

, Minister was blind voor de risico’s en te optimistisch
 Politiek was wispelturig en stelt steeds nieuwe eigen eisen

Verklaringen (Flyvbjerg, et al.) -> hoe kan het dat bijna al die grote (infrastructurele) projecten hun
kosten overschrijden
 Liegen, bedriegen, fraude
 Stomheid, onervarenheid
 Politiek negeert feiten
 Technische factoren, misberekeningen
Oplossing
 Meer controlemechanismen
 Gebruik prestatie-indicatoren
 Reken af met ‘foute’ adviseurs/beleidsmakers
 Wees sceptisch

Ok, maar ...acties voltrekken zich in de realiteit van complex systeem:
 Systemisch en contextueel (bijv ERTMS -> treinbeveiliging))
 Onderworpen aan ‘chance events’ (bijv. brand Zwitserse tunnel)
 Zelforganiserend vermogen (bijv. projectorganisaties) -> mensen/organisaties doen dingen anders
dan je van tevoren had bedacht. Dit levert ook andere resultaten op
 Multi-level (bijv. lokaal tot EU)
 Beperkt voorspelvermogen (bijv. opkomst goedkope vliegtuigmaatschappijen) ->
hogesnelheidslijn moest gaan combineren met vluchten, maar hadden niet voorspeld dat er
goedkope vluchten zouden komen.
 Padafhankelijkheid (bijv. besluit FYRA en niet meer loslaten)

Erkennen complex systemische benadering
Komt neer op: de wereld ligt niet vast  (Publieke) besluitvorming vindt per definitie plaats in
onverwachte, soms ongewenste, dynamiek. Je kunt de uitkomsten niet altijd voorspellen -> daarom
heb je niet veel aan de traditionele manier. Complex systemische benadering kan helpen om de
onverwachte wereld te begrijpen en er op te sturen.
 Vertrekpunt = imperfecte wereld
 Vertrekpunt = complex systemische benadering

Wat is complexiteit (1)
 Tegenpool van complexiteit is orde -> simpel systeem
- Weinig actoren/variabelen
- Stabiele relaties
- Heldere grenzen
- Voorspelbare uitkomsten
 Ingewikkeld systeem (niet complex) = orde
- Meer actoren/variabelen
- Stabiele relaties
- Heldere grenzen
- Systeem kan worden begrepen (is alleen wat meer ingewikkeld)
 Tegenovergestelde van ingewikkeld en orde = chaos
- Complete willekeur
- Onvoorspelbare uitkomsten
- Wordt negatief ervaren
- (Bijv. een dossier waar niemand eigenaar van is -> wereldwijde milieukwesties)
 Complexiteit
- Op de rand van orde en chaos = een totaal nutteloze maar elegante definitie
2

, Wat karakteriseert complexiteit dan wel?
 Zelforganiserend: interacties tussen elementen zorgen voor bewegen/zelforganiserend vermogen
 Emergent: interacties leiden tot non-lineariteit en dat leidt tot onvoorspelbare gevolgen voor het
systeem -> complexiteit ontstaat dus vanuit het systeem en heeft ook gevolgen voor het systeem
Je kunt gedrag van het systeem niet terugherleiden naar elementen uit het systeem. Je kunt het
systeem niet weer opbreken
 Tijd-onomkeerbaar: op het moment dat je bepaalde stabiliteit hebt in een systeem, heb je chance
events. Dan ontstaat er een nieuw evenwicht -> nadat er iets verandert kun je niet terug naar het
oude evenwicht. Stabiliteit is altijd tijdelijk.
 Recursief (zichzelf herhalend)
 Onsamendrukbaar
 Niet-afbreekbaar

We moeten ons denken gaan veranderen om met deze complexiteit om te kunnen gaan.




College 2: beleidsinnovatie in de publieke sector
Intro: fileprobleem in NL, wat is de geachte oplossing? -> rekeningrijden, maar is dit wel een goede
oplossing? In dit vak kijken naar complexiteit van de wereld en kijken hoe we tot innovatievere
oplossingen kunnen komen

Kenmerken complexe problemen (Rittel & Webber, 1973)
1. Er is geen eenduidige definitie van het probleem
2. Er is geen eenduidige aanpak of oplossing van het probleem
3. Er is geen test die uitsluitsel kan geven over de vraag of een aanpak zal werken
4. Elk probleem is eigenlijk uniek
5. Problemen zijn de manifestatie van andere, achterliggende problemen
6. Er zijn heel veel verklaren voor een bepaald probleem
7. Elke aanpak genereert ook onbedoelde (positieve en negatieve) neveneffecten)

Een simpele aanpak
Lang was het idee dat alles opgelost kon
worden door simpelweg een beleidscyclus te
volgen. Voor simpele problemen kan dit
helpen, maar voor complexere problemen
hebben we een andere aanpak nodig.


Doel van dit vak
 Complexiteitsperspectief verbinden met
perspectief op beleidsontwikkeling


3