SAMENVATTING GRONDWETTELIJK RECHT

SAMENVATTING STAATSRECHT SOTTIAUX

Basisbegrippen & centrale thema’s van grondwettelijk recht
De grondwet
Betekenis & functie van grondwet
 Bronnen
 US, Declaration of Independence, 1776
 Déclaration des droits de l’homme & du citoyen, 1789
 Locke, Two Treatises of governement, 1689
 Montesquieu, De l’esprit des lois, 1748
 1e functie : democratische organisatie van overheidsmacht
 Instellen van regering die rechtmatige bevoegdheden ontleent aan instemming geregeerden
 Positieve functie : GW brengt overheid tot stand, constitueert overheid
 Primaire rechtsbron van rechtssysteem : regels over totstandkoming & geldigheid andere
rechtsnormen
 Door aannemen GW constitueert politieke gemeenschap zich tot rechtsgemeenschap
 2e functie : beperken van overheidsmacht
 Negatief karakter : principe van gematigd bestuur & bestrijden van willekeur
 Machtsmisbruik overheid tegengaan & vrijheid van burgers beschermen
 2 technieken
 Verdelen van overheidsmacht
 Horizontale (functionele) machtenscheiding
 Trias politica
 Montesquieu : le pouvoir arrête le pouvoir
 Absolute machtenscheiding / evenwicht / checks & balances
 James Madison, Federalist Paper, 1788
 Voornaamste auteur GW VS, latere president
 Vader van de GW
 Grondlegger Amerikaanse federalisme, representatieve (tweekamerstelsel) & Bill of
Rights
 Amerikaanse GW : scheiding & samenwerking tussen machten
 Franse GW 1791 : zuivere machtenscheiding
 Jurisdictioneel dualisme <-> Jurisdictioneel monisme
 Verschillende types rechtscolleges <-> Enkel gewone rechter
 Verbod van rechterlijke grondwettigheidscontrole van wetten
 Voordeel machtenspreiding : arbeidsdeling & functionele specialisatie
 Verticale (territoriale) machtenscheiding
 Constitutioneel pluralisme: Gelaagde rechtsorde
 Federalisme : spreiding van bevoegdheden tussen autonome rechtsordes
 Decentralisatie : centrale overheid kent taken toe aan ondergeschikte besturen
 Subsidiariteitsbeginsel : hogere overheid moet zich niet inlaten met taken die door
lagere instanties kunnen worden afgehandeld
 Meer beslissingsautonomie aan kleiner territoriale regio’s

,  Inperken van overheidsmacht door verankeren van fundamentele rechten & vrijheden
 Locke : Mens heeft van nature 3 onvervreemdbare rechten : life, liberty, property
 Taak van overheid om deze rechten te beschermen
 Individuele grondrechten : Titel II De Belgen & hun rechten
 Overige functies
 Natie- of staatsvorming
 Programmatorische functie : doelstellingen die staat moet nastreven
 Besluit : GW als maatschappelijk contract
 Constitutionele democratie (<-> anarchie & tirannie)
 Fictieve overeenkomst tussen vrije individuen om georganiseerde politieke gemeenschap te vormen
 Thomas Hobbes, Leviathan
 Om natuurstaat te ontvluchten, sluit vrije individu maatschappelijk contract

Grondwet in materiële & formele zin
 Grondwet in materiële zin : geheel van fundamentele regels over organisatie & beperking
overheidsgezag
 Grondwet in formele zin : specifieke tekst ‘GW’, hiërarchisch hoogste rechtsregel

Enkele belangrijke classificaties
 Verschil tussen façadegrondwet & democratische grondwet
 Grondwet & democratievorm
 Directe democratie : bestuur door volk
 Representatieve of indirecte democratie : door bevolking gekozen Parlement representeert
 Participatieve democratie : burgers rechtstreek bij beleid betrokken
 Deliberatieve democratie : uitwisseling van argumenten tussen geïnformeerde vrije burgers
 Burgertop
 Meerderheidsdemocratie : stem van elke burger gelijk gewicht
 Consensus / Pacificatiedemocratie : consensus tussen verschillende segmenten samenleving
 Minderheid tegen meerderheid beschermen
 Grondwet & regeringsvorm
 Parlementair systeem
 Regering samengesteld uit / politiek verantwoording verschuldigd aan Parlement
 Eerste Minister
 Institutionele samenhang tussen UM & WM, samenwerking regering & Parlement
 Presidentieel systeem
 President afzonderlijk verkozen, benoemt & ontslaat regering
 Strikte scheiding tussen politieke machten, afzonderlijk verkozen & gescheiden bevoegdheden
 Checks & balances
 Frankrijk : semipresidentieel systeem
 Grondwet & staatsvorm
 Wijze waarop verhoudingen worden geregeld & bevoegdheden worden verdeeld tussen
verschillende overheden in gelaagde rechtsorde
 Soevereiniteit : hoogste macht of gezag (suprema potestas)
 Kompetenz-Kompetenz : bevoegdheid van de bevoegdheid
 Hoogste gezag bij overheid / niveau dat bevoegd is te beslissen over verdeling
bevoegdheden tussen verschillende overheden

,  Eenheidsstaat, centralisatie & decentralisatie
 Gecentraliseerde eenheidsstaat : soevereiniteit bij centrale niveau
 Deconcentratie : overdragen van taken aan lagere instanties of ambten
 Hiërarchisch toezicht (substitutiebevoegdheid)
 Geen rechtspersoonlijkheid
 Gedecentraliseerde eenheidsstaat
 Decentralisatie
 Administratief of bestuurlijk toezicht
 Wel eigen rechtspersoonlijkheid, niet volledig autonoom
 Regels hebben kracht van wel
 Territoriale decentralisatie : algemene bevoegdheden gebaseerd op politieke
vertegenwoordiging
 Functionele decentralisatie : specifieke bevoegdheden onafhankelijk van politieke
instellingen
 Gezagsstructuur & organisatiebeginsel
 Decentralisatie & federalisme : complementaire staatsvormen
 Federalisme
 Toekennen van autonome bevoegdheden aan deelgebieden van groter federaal geheeld
 Federale staat
 Deelstaten zijn autonoom, kracht van wet
 Hoogste gezag bij centrale (federale) bestuursniveau
 Federale GW
 Federale unie of Federatie van staten
 Federale samenwerkingsverbanden
 Soevereiniteit gedeeld tussen federatie & lidstaten
 Confederatie
 Internationaal samenwerkingsverband van soevereine staten
 Hoogste gezag bij deelnemende staten
 Verdrag
 Recht van secessie : staten kunnen eenzijdig uit confederatie treden & bevoegdheden
terugnemen
 Compromis van tweekamerstel
 Democratisch principe
 Gelijkheid van unieburger (one man one vote)
 Beslissingen bij gewone meerderheid, iedere burger gelijke kansen
 Federale principe
 Gelijkheid van deelstaten
 Rechten van kleinere deelgebieden beschermd tegen overmacht grotere staten
 Centripetale & centrifugale systemen (samenvoeging <-> devolutie)
 Symmetrisch & asymmetrisch federalisme
 Alle deelgebieden zelfde autonomie <-> sommige regio’s meer autonomie
 Duaal & coöperatief federalisme
 Federatie & deelstaten onderscheiden bevoegdheden
<-> niveaus delen bevoegdheden & werken samen