SAMENVATTING ETHIEK

ETHIEK

Inleiding
Een eerste oriëntatie
 Zeden, moraal & ethos : neutrale, beschrijvende betekenis
 Zedelijkheid & moraliteit : normatieve, evaluatieve betekenis
 Ethiek : systematisch-kritische reflectie over moraal en moraliteit
 Praktische wijsbegeerte <-> Theoretische wijsbegeerte
 Weten omwille van het handelen <-> weten om het weten
 Werkelijkheid zoals ze zou moeten zijn <-> werkelijkheid zoals ze is
 Soorten ethiek
 Descriptief (moraalfilosofie) : beschrijving, verklaring van gegeven
 Normatief (moraalfilosofie) : filosofische reflectie op morele op zoek naar legitimering van morele
normen, geeft verantwoording aan normen & fundamenten
 Meta (tweedeordemoraalfilosofie) : analyseert taal van normatieve ethiek
 Bijzonder (toegepast) : algemene principes i.v.m. bijzondere situaties
 Algemeen : individueel (micro) <-> sociaal (macro)
 Intentie- of gezindheid
 Consequentialisme
 Teleologisch of eudaimonistisch : geluk
 Formeel deontologisch : plicht

Basisthema’s uit de ethiek
H1 Problemen voor een normatieve ethiek
Legitimeringscrisis
De paradox voor een actuele ethiek
 Morele crisis
 Paradox van Apel (20e E)
 Een universele, intersubjectieve ethiek schijnt noodzakelijk & onmogelijk te zijn
 Noodzakelijk : planetaire verantwoordelijkheid, behoefte aan wereldomspannende ethiek
 Onmogelijk : normen & waarden = subjectieve irrationaliteit
 Macroniveau <-> individueel niveau

De disjunctie feit-waarde
 Logisch : feit/waarde, is/ought, Sein/Sollen
 Historisch : probleem van moderniteit (Hume)
 Werkelijkheid = teleologisch  functioneel
 Doel of functie
 Sartre : L’existence précède l’essence.
 Irrationele, subjectieve orde
 Doel- & waarde rationaliteit
 Weber (20e E) : Entzauberung der Welt
 Doelrationaliteit : doelen bereiken
 Waarderationaliteit : objectiviteit van ethische / religieuze waarheden
 Waardeconflicten = niet rationeel

,Schets van onze leefwereld als (post)modern
Oorsprong
 Het experiment van de Moderne Tijd
 Het ideaal van zelfbeschikking
 Volkomen ontplooiing o.b.v. intellectuele autonomie & van het zichzelf de wet stellen
 Verlichtingsideaal
 Interne tegenstijdigheden
 Rationele kritiek <-> realiteit van waardebeleving
 Kiezen wij onze waarden of kiezen waarden ons ?
 Groot aandeel van wie we zijn bepaald door elementen die we zelf niet bepalen
 Verlichtingsidealen = abstract
 Individualistisch ideaal : ieder bepaalt voor zichzelf wat hij wil  eis van tolerantie
 Enorme veranderingen op pol, soc, eco vlak
 Emancipatie & ontvoogding, megamachines
 Lyotard (20e E) : Het einde van de grote verhalen
 Onderuitgehaald door feiten

Reacties
 Individualisme
 Spanning tussen individualiteit (particulariteit) & intersubjectiviteit (universaliteit)
 Particulariteit
 Ironie, cynisme, apathie

H2 Geluk als grondnorm
 Teleologische ethiek (doel) : geluk, genot, nut  resultaatsethiek
 Deontologische ethiek (plicht)  plichtsethiek  gezindheidsethiek

Aristoteles (4e E v.C.) : de ethiek van het goede leven
 Deugdenethiek

Het statuut & de methode van de ethiek
 Ethiek als praktisch-filosofische discipline
 Algemene zedelijkheidservaring, morele leefregels & gedragspatronen
 Ethiek van de vrije burger in de polis
 Onderscheid wetenschappen
 Theoretisch – theoria – kennis : theoretische kennis (epistème)
 Poietisch – poiesis – product
 Praktisch – praxis – juiste beslissing : juiste wijze menselijk handelen, deugd(eupraxie)
 Praktische kennis stoelt op ervaring : inductief-empirisch, approximatief
 Concrete situatie waarin geoordeeld & gehandeld wordt (realiteitszin Aristoteles)
 Handelen & weten
 Inzicht in morele waarden
 Inhoud van handelen is geen consequentie van vooropgesteld ideaal
 Zedelijk goede = prakton agathon : richtinggevend idee, levenspraktijk & vorming
 Circulaire structuur van de ethiek : ethische reflectie kan slecht vanuit concrete levenservaring & die
ervaring wordt geordend & gevormd door reflectie zelf
 Goed handelen : onderscheid tussen doel & middel
 Poiesis (actio transcendens) : handelen met doel buiten zichzelf, maken
 Praxis (action immanens) : handelen met doel in zichzelf, doen

, Aristoteles’ eudaimonistische ethiek
 Ethiek & geluk
 Praxis : vraag naar hoogste doel of hoogste goed
 Teleologische ethiek : het goede is het doel
 Eudaimonia : alle mensen streven naar geluk, een goed leven is een gelukkig leven
 Houding of gesteldheid
 Inhoud van het geluk
 Het hoogste goed
 Geluk = activiteit (dynamische opvatting)
 Inhoudelijke bepaling
 Nicomachische ethiek : 3 componenten in hiërarchische & harmonische ordening
 Activiteit van de rede
 Deugdzame activiteit
 Secundaire voorwaarden : inwendige & uitwendige factoren
 Eudaimonisme : geluk is immanent, resultaat van zedelijke praxis
 Aristoteles’ deugdenleer
 Deugd = voortreffelijkheid of excellentie
 Intellectueel <-> ethisch
 De ethische deugden (karakterdeugden)
 Karakter & gewoonte
 Definitie : karakterhouding, keuze, midden, rede
 Kenmerken
 Houding : door gewoonte verworven
 Midden tussen twee ondeugden : evenwicht tussen twee extremen
 Rekening houden met de persoon
 Bepaald door de reden
 Hoogtepunt
 Intellectuele deugden
 Verwerkelijking van de logos zelf
 Theoretische wijsheid, technische kennis, praktische wijsheid
 Met al die elementen tot beslissing komen
 Enkele slotbeschouwingen
 Ethiek van de burger in de polis : goede leven is leven binnen politieke gemeenschap
 Radicaal humanistisch & immanent
 Aantal centrale ethische concepten nog niet aanwezig bij Aristoteles
 Heropleving van een deugdenethiek
 Hedendaags ethiek : hermeneutisch karakter
 Rehabilitatie van de particulariteit
 Deugd = richtinggevend
 Wie zich afvraagt of hij zijn ouders moet beminnen, heeft geen argumentatie nodig, maar straf