Thema's uit de orthopedagogiek: onderwijs aan kinderen met specifieke noden
1 INLEIDING ........................................................................................................................................................ 6
2 MACRO: REFLECTIES OP M-DECREET ............................................................................................................ 6
2.1 GEWOON VS. BUITENGEWOON ONDERWIJS .......................................................................................................... 6
2.1.1 HISTORIE................................................................................................................................................................. 6
2.1.2 DEFINITIE M-DECREET ............................................................................................................................................ 6
2.1.3 6 KRACHTLIJNEN VAN M-DECREET ............................................................................................................................... 6
2.1.3.1 eerst gewoon dan buitengewoon .................................................................................................................... 7
2.1.3.2 Recht op inschrijven in een gewone school ..................................................................................................... 7
2.1.3.3 Recht op redelijke aanpassingen ...................................................................................................................... 7
2.1.3.3.1 Indicatoren voor bepaling van redelijkheid ................................................................................................... 8
2.1.3.3.2 Disproportioneel of onvoldoende ................................................................................................................. 8
2.1.3.4 Nieuwe types in buitengewoon onderwijs ....................................................................................................... 8
2.1.3.5 Nieuwe toelatingsvoorwaarden buitngewoon onderwijs ................................................................................ 8
2.1.3.6 Ondersteuning voor het gewoon onderwijs..................................................................................................... 9
2.1.3.6.1 2 vormen van ondersteuning die BuO kan bieden aan het gewoon onderwijs: ........................................... 9
2.1.4 ONDERLIGGENDE KADERS VAN M-DECREET ................................................................................................................... 9
2.1.4.1 Handelingsgericht werken (HGW) – handelingsgerichte diagnostiek (HGD) ................................................... 9
2.1.4.2 International Classification Functioning, Disability and Health for Children and Youth (ICF-CY) ................... 10
2.1.4.3 Zorgcontinuüm ............................................................................................................................................... 10
2.2 INCLUSIEF ONDERWIJS........................................................................................................................................ 10
2.2.1 INTERNATIONAAL VERSCHILLENDE VORMEN VAN INCLUSIEF ONDERWIJS ........................................................................... 10
2.2.2 BELGIË (VLAANDEREN)............................................................................................................................................ 11
2.2.2.1 evolutie leerlingenpopulatie buitengewoon onderwijs ................................................................................. 11
2.2.2.2 Verschillende types in BuSo ........................................................................................................................... 11
2.2.2.3 Verschil jongens vs meisjes ............................................................................................................................ 11
2.2.3 COCNLUSIE ........................................................................................................................................................... 11
3 MESO: HOE ONDERSTEUNING VORM GEVEN: ................................................................................................. 12
3.1 UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING (UDL) .............................................................................................................. 12
3.1.1 UNIVERSAL DESIGN............................................................................................................................................ 12
3.1.2 VERSCHIL TUSSEN: RETRO-FIT & UNIVERSAL DESIGN .................................................................................................... 12
3.1.3 UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING ............................................................................................................................ 12
3.1.4 HERKOMST: UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING: ........................................................................................................... 12
3.1.4.1 Principe 1: informatie aanbieden ................................................................................................................... 13
3.1.4.1.1 RICHTLIJN 1: Zorg dat de leerstof door verschillende zintuigen kan opgenomen worden ......................... 13
3.1.4.1.2 RICHTLIJN 2: Informatie via taal en symbolen verduidelijken en structuur aanbieden .............................. 13
3.1.4.1.3 RICHTLIJN 3: Geef verschillende mogelijkheden om leerstof te begrijpen ................................................. 13
3.1.4.2 Principe 2: actie en expressie ......................................................................................................................... 13
3.1.4.2.1 RICHTLIJN 4: Verschillende manieren aanbieden om actief om te gaan met de leerstof ........................... 14
3.1.4.2.2 RICHTLIJN 5: Verschillende manieren aanbieden om aan te tonen wat studenten geleerd hebben.......... 14
3.1.4.2.3 RICHTLIJN 6: Ondersteuning bieden om doelen en prioriteiten te stellen.................................................. 14
3.1.4.3 Principe 3: betrokkenheid .............................................................................................................................. 14
3.1.4.3.1 RICHTLIJN 7: Inspelen op interesses van leerlingen .................................................................................... 14
3.1.4.3.2 RICHTLIJN 8: Doorzetting creëren ............................................................................................................... 14
3.1.4.3.3 RICHTLIJN 9: Mogelijkheden bieden om jezelf in te schatten en bij te sturen ............................................ 14
3.1.5 HOE NIEUW IS UDL? ............................................................................................................................................... 14
3.1.6 EVIDENTIE VOOR UDL .............................................................................................................................................. 14
3.2 ONDERSTEUNING LLN MET EXTRA ONDERSTEUNINGSNODEN BEKENEN VANUIT CONTINUÜM .............................................. 14
1
, Thema's uit de orthopedagogiek: onderwijs aan kinderen met specifieke noden
3.2.1 HISTORIEK ............................................................................................................................................................. 14
3.2.2 VERSCHILLENDE MODELLEN TUSSEN DE LANDEN ........................................................................................................... 15
3.2.3 INTERNATIONAAL: MULTI-TIRED SYSTEM OF SUPPORT (MTSS) ...................................................................................... 15
3.2.4 CONTINUÜM VAN ONDERSTEUNINGSVORMEN ............................................................................................................. 15
3.2.4.1 implicaties van Getrapt systeem vs continuüm obs visuele weergave .......................................................... 15
3.2.5 VERSCHILLENDE LEVELS............................................................................................................................................ 15
3.2.5.1 Level 1 Schoolinterne ondersteuning in de gewone (reguliere) klas ............................................................. 16
3.2.5.2 Level 2 externe ondersteuning in de gewone (reguliere) klas ....................................................................... 16
3.2.5.3 Level 3 samen onderwijs verzorgen in de gewone (reguliere) klas ................................................................ 16
3.2.5.4 Level 4 extra ondersteuning buiten de gewone klas ...................................................................................... 16
3.2.5.5 Level 5 fulltime integratieklas in het regulier onderwijs ................................................................................ 17
3.2.5.6 Level 6 buitengewoon onderwijs ................................................................................................................... 17
3.2.5.7 Level 7 schoolvervangend aanbod ................................................................................................................. 17
3.2.6 VISIE OP HANDICAP è HOE KIJKEN NAAR HANDICAP ............................................................................................ 17
3.2.6.1 Zijn diagnoses fout?........................................................................................................................................ 17
4 MICRO: POSITIEVE LEERLING-LEERLING RELATIES STIMULEREN ....................................................................... 18
4.1 HOE SOCIALE PARTICIPATIE IN KAART BRENGEN? ..................................................................................................... 18
4.2 BELANGRIJKE FACTOR VOOR SOCIALE PARTICIPATIE IS ATTIDUDE VAN KLASGENOTEN ........................................................ 18
4.2.1 INTERVENTIE 1: CONTACT THEORIE VAN ALLPORT = CONTACT ..................................................................................... 18
4.2.2 INTERVENTIE 2 VOLGENS ALLPORT = INFORMATIE .................................................................................................... 19
4.3 INTERVENTIES GERICHT OP SOCIALE PARTICIPATIE ..................................................................................................... 19
4.3.1 INTERVENTIES TER BEVORDERING VAN DIRECT CONTACT ................................................................................................ 19
4.3.2 INTERVENTIES DIE INFORMEREN ................................................................................................................................ 19
4.3.3 LESPROGRAMME TER BEVORDERING VAN DE SOCIALE PARTICIPATIE ............................................................................ 20
5 DRIE BASISPRINCIPES OM INCLUSIEF ONDERWIJS TE REALSIEREN ................................................................... 20
5.1 FUNDAMENT POSITIEVE ATTITUDES TOV INCLUSIEF ONDERWIJS ................................................................................... 20
5.1.1 BELANG VAN POSITIEVE ATTITUDES TOV INCLUSIEF ONDERWIJS....................................................................................... 20
5.1.2 VOORDELEN/ NADELEN VAN AANWEZIGHEID VAN POSITIEVE ATTITUDES TOV INCLUSIEF ONDERWIJS ..................................... 20
5.1.3 2 THEORETISCHE KADERS DIE UITLEGGEN WAT ATTITUDES ZIJN (BIJ INCLUSIEF ONDERWIJS) .................................................. 21
5.1.3.1 Drie componenten theorie van Triadis (1971) (kan ook los van inclusief onderwijs) .................................... 21
5.1.3.2 Theory of Planned Behavior (TPB, Ajzen, 1991) ............................................................................................. 21
5.1.4 VIER FACTOREN DIE ATTITUDES BEÏNVLOEDEN ............................................................................................................. 21
5.1.4.1 factor 1: Kennis en vaardigheden als randvoorwaarde .................................................................................. 22
5.1.4.2 factor 2: MEER Ervaring opdoen .................................................................................................................... 22
5.1.4.3 factor 3: Beschikbaarheid en ondersteuning in het onderwijs....................................................................... 22
5.1.4.4 factor 4: Zelfeffectiviteit ................................................................................................................................. 22
5.2 COMPETENTIES VAN DE INCLUSIEVE LERAAR ............................................................................................................ 22
5.2.1 VAAK GEVOEL VAN ONVOLDOENDE COMPETENTIES ...................................................................................................... 22
5.2.2 COMPETENTIEPROFIEL VAN DE INCLUSIEVE LERAAR OM INCLUSIEVE LEEROMGEVING TE CREËREN.......................................... 22
5.2.3 COMPETENTIEPROFIEL VAN DE INCLUSIEVE LEERKRACHT è KERNWAARDEN VAN EADSNE ................................................ 23
5.2.4 HOE SCHATTEN LEERKRACHTEN HUN EIGEN COMPETENTIES IN ........................................................................................ 23
5.2.4.1 Instrument doelmatigheidsbeleving in kaart te brengen ............................................................................... 24
5.2.5 JE EIGEN COMPETENTIES ALS INCLUSIEVE LERAAR IN KAART BRENGEN .............................................................................. 24
5.2.5.1 ‘Kijkwijzer Inclusieve klaspraktijk’ (De Vroey, Roelandts, Struyf, & Petry, 2016) ........................................... 24
5.2.5.2 Het ‘Observatieschema: Competenties en vaardigheden’ ............................................................................. 24
5.2.5.3 Het ICALT-observatie instrument ................................................................................................................... 24
5.2.5.4 het e-PIC video-instrument ............................................................................................................................ 25
5.2.6 HOE INCLUSIEVE COMPETENTIE(GEVOELEN)S VERHOGEN? VIA HANDVATEN ................................................................. 25
5.3 DUURZAAM WERKEN AAN EEN INCLUSIEVE SCHOOL .................................................................................................. 25
2
, Thema's uit de orthopedagogiek: onderwijs aan kinderen met specifieke noden
5.3.1 DEFINTIE: DUURZAAM INCLUSIEF ONDERWIJS .............................................................................................................. 25
5.3.2 DEFINTIE: DUURZAME SCHOOLONTWIKKELING ............................................................................................................ 25
5.3.3 SCHOOLLEIDERSCHAP.............................................................................................................................................. 26
5.3.3.1 Transformationeel leiderschap ...................................................................................................................... 26
5.3.3.2 Gedeeld leiderschap | teacher leadership ..................................................................................................... 26
5.3.3.3 Instructioneel leiderschap .............................................................................................................................. 26
5.3.4 RANDVOORWAARDEN VOOR DUURZAME SCHOOLONTWIKKELING ................................................................................... 26
5.3.4.1 Innovatie-specifieke randvoorwaarden: ........................................................................................................ 27
5.3.4.2 Individuele randvoorwaarden ........................................................................................................................ 27
5.3.4.3 Structurele randvoorwaarden ........................................................................................................................ 27
5.3.4.4 Relationele randvoorwaarden ........................................................................................................................ 27
5.3.4.4.1 Relationele randvoorwaarde: Samenwerking ............................................................................................. 27
5.3.4.4.2 Sociale netwerkanalyse van schoolteams ................................................................................................... 27
5.3.4.4.3 Hoe kan je ervoor zorgen dat er samengewerkt wordt rond inclusie? ....................................................... 28
5.3.4.5 Collectief leren ............................................................................................................................................... 28
6 DIFFERENTIATIE EN INCLUSIEF ONDERWIJS: ADAPTIEF LESGEVEN AAN ALLE LEERLINGEN ............................... 28
6.1 BINNENKLASDIFFERNTIATIE (MICRONIVEAU).................................................................................................... 28
6.1.1 WAT IS DIFFERENTIATIE............................................................................................................................................ 28
6.1.2 WAT IS BINNENKLASDIFFERENTIATIE .......................................................................................................................... 29
6.1.3 PROACTIEF: BELANG VAN GOEDE VOORBEREIDING ........................................................................................................ 29
6.1.4 5 OVERKOEPELENDE PRINCIPES TEN GRONDSLAG LIGGEN ............................................................................................... 29
6.1.5 UDL VS BINNENKLASDIFFERENTIATIE........................................................................................................................... 29
6.1.6 DOEL VAN BINNENKLASDIFFERENTIATIE ...................................................................................................................... 29
6.1.7 BINNENKLASDIFFERENTIATIE= BASISFILOSOFIE VAN 2 DIMENSIES .................................................................................... 29
6.1.8 BINNENKLASDIFFERENTIATIE LEERKRACHT MODEL è 3 DELEN ....................................................................................... 30
6.1.8.1 Flexibel groeperen .......................................................................................................................................... 30
6.1.9 HOE EVALUEREN? ................................................................................................................................................... 31
6.2 SAMENWERKING CO-TEACHING ........................................................................................................................... 31
6.2.1 VERSCHILLENDE VORMEN VAN SAMENWERKING MOGELIJK ............................................................................................ 31
6.2.2 TEACHGING ASSISTANTS .......................................................................................................................................... 31
6.2.3 CO-TEACHING........................................................................................................................................................ 32
6.2.3.1 Betekenis co-taching ...................................................................................................................................... 32
6.2.3.2 Waarom co-teaching ...................................................................................................................................... 32
6.2.3.3 verschil tussen co-teaching en teaching-assistent ......................................................................................... 32
6.2.3.4 Vormen van co-teaching: ............................................................................................................................... 33
6.2.3.4.1 Observerend co-teaching ............................................................................................................................ 33
6.2.3.4.2 Assisterend co-teaching .............................................................................................................................. 33
6.2.3.4.3 Station co-teaching...................................................................................................................................... 33
6.2.3.4.4 Parallel co-teaching ..................................................................................................................................... 34
6.2.3.4.5 Alternatief co-teaching ................................................................................................................................ 34
6.2.3.4.6 Complementair co-teaching = teamteaching .............................................................................................. 35
6.2.3.4.7 Andere vormen............................................................................................................................................ 35
6.2.3.5 Keuze voor model van co-teaching ................................................................................................................ 35
6.2.3.6 startende co-teachers vs meer ervaren co-teachers ...................................................................................... 35
6.2.3.7 Effectiviteit van co-teaching ........................................................................................................................... 36
6.2.3.7.1 Hattie (2009) (KWANTITATIEF = cijfers) ...................................................................................................... 36
6.2.3.7.2 Scruggs, Mastropieri & McDuffie (2007) (KWALITATIEF = beleving) ........................................................... 36
6.2.3.8 Voorwaarden en valkuilen.............................................................................................................................. 36
6.3 REDELIJKE AANPASSINGEN .................................................................................................................................. 37
6.3.1 SOORTEN REDELIJKE AANPASSINGEN .......................................................................................................................... 37
6.3.2 VOORBEELDEN VAN REDELIJKE AANPASSINGEN ............................................................................................................ 37
3
, Thema's uit de orthopedagogiek: onderwijs aan kinderen met specifieke noden
6.3.3 PROBLEEM BIJ REDELIJKE AANPASSING........................................................................................................................ 38
6.3.3.1 In theorie ........................................................................................................................................................ 38
6.3.3.2 In praktijk........................................................................................................................................................ 38
6.3.4 CRITERIA OM TE BESLISSEN OF HET EEN GOEDE REDELIJKE AANPASSING IS OF NIET .............................................................. 39
6.3.5 WANNEER IS EEN AANPASSING ONREDELIJK? ............................................................................................................... 39
6.3.5.1 De financiële impact van de aanpassing ........................................................................................................ 39
6.3.5.2 Organisatorische impact van de aanpassing .................................................................................................. 39
6.3.5.3 de verwachte frequentie en duur van het gebruik v/d aanpassing door lln met beperking .......................... 40
6.3.5.4 De impact van de aanpassing op de omgeving en op andere gebruikers ...................................................... 40
6.3.5.5 Het ontbreken van gelijkwaardige alternatieven ........................................................................................... 40
6.3.5.6 Het verzuim van voor de hand liggende of wettelijk verplichte normen ....................................................... 40
6.3.5.7 De impact van aanpassing op de levenskwaliteit van (een) daadwerkelijke of potentiële lln(en) met
handicap 40
6.3.6 BESLISSINGSPROCES: EFFECTIVITEIT & (ON)REDELIJKHEID? ............................................................................................ 41
6.3.7 DOCTRAAT OVER BESLISSINGSPROCES: CONCEPT MAPPING STUDY ................................................................................... 41
6.3.7.1 Faciliteert het beslissingsproces ..................................................................................................................... 41
6.3.7.2 Belemmert het beslissingsproces volgens ouders.......................................................................................... 41
6.3.8 BESLUIT: ............................................................................................................................................................... 41
7 INTERPROFESSIONELE SAMENWERKING.......................................................................................................... 42
7.1 BUITENGEWOON ONDERWIJS............................................................................................................................... 42
7.2 TUSSENGEBIED TUSSEN BUO EN GEWOON ONDERWIJS ............................................................................................... 42
7.2.1 CONTINUUM OM SAMEN TE WERKEN (VAN ZAALEN) .................................................................................................... 42
7.3 INTERPROFESSIONELE SAMENWERKING .................................................................................................................. 43
7.4 VERSCHILLENDE SOORTEN EXTERNE PARTNERS ......................................................................................................... 43
7.5 SAMENWERKING BEPAALT DOOR VISIES HOE KIJKEN NAAR INCLUSIEF ONDERWIJS ............................................................ 43
7.6 3 VORMEN VAN SAMENWERKINGEN MET EXTERNE PARTNERS ..................................................................................... 44
7.6.1 5 BEVORDERENDE FACTOREN VOOR SAMENWERKING ................................................................................................... 44
8 SAMENWERKING MET LEERLINGEN EN OUDERS .............................................................................................. 45
8.1 SAMENWERKING MET OUDERS IS NOODZAKELIJK ...................................................................................................... 45
8.2 SAMENWERKING MET OUDERS IS EEN MEERWAARDE ................................................................................................ 45
8.3 SAMENWERING MET OUDERS IS NIET EENVOUDIG .................................................................................................... 45
8.4 HOE: DOOR EEN VERBINDENDE SAMENWERKING AAN TE GAAN ................................................................................... 45
9 EXPLICIETE INSTRUCTIE (HUGHES) ................................................................................................................... 46
9.1 5 ESSENTIËLE GEÏDENTIFICEERDE COMPONENTEN/PIJLERS .......................................................................................... 46
9.1.1 PIJLER 1: SEGMENTEREN (OPSPLITSEN/ CHUNKEN) VAN COMPLEXE VAARDIGHEDEN................................................... 46
9.1.2 PIJLER 2: VIA MODELLERENLLN LLN HUN AANDACHT VESTIGEN OP BELANGRIJKE KENMERKEN V/D INHOUD ........................... 47
9.1.3 PIJLER 3: SYSTEMATISCHE VERVAAGDE ONDERSTEUNING/ AANWIJZINGEN GEVEN ............................................................ 47
9.1.4 PIJLER 4: LEERLINGEN DE GELEGENHEID GEVEN TE REAGEREN EN FEEDBACK TE KRIJGEN..................................................... 47
9.1.5 PIJLER 5: CREËER DOELGERICHTE OEFENMOGELIJKHEDEN ............................................................................................ 47
9.2 AANVULLENDE "GEMEENSCHAPPELIJKE" COMPONENTEN VAN EXPLICIETE INSTRUCTIE................................ 47
9.2.1 LEREN OM KRITISCHE INHOUD SELECTEREN.................................................................................................................. 47
9.2.2 ZORGEN DAT VAARDIGHEDEN LOGISCH OPEENVOLGEN .................................................................................................. 47
9.2.3 CONTROLEER OF DE LEERLINGEN OVER DE VEREISTE VAARDIGHEDEN EN KENNIS BESCHIKKEN ............................................... 48
9.2.4 DUIDELIJKE DOELSTELLINGEN EN VERWACHTINGEN FORMULEREN.................................................................................... 48
9.2.5 EEN BREED SCALA AAN VOORBEELDEN EN NIET-VOORBEELDEN PRESENTEREN .................................................................... 48
9.2.6 EEN VLOT TEMPO AANHOUDEN ................................................................................................................................. 48
4
1 INLEIDING ........................................................................................................................................................ 6
2 MACRO: REFLECTIES OP M-DECREET ............................................................................................................ 6
2.1 GEWOON VS. BUITENGEWOON ONDERWIJS .......................................................................................................... 6
2.1.1 HISTORIE................................................................................................................................................................. 6
2.1.2 DEFINITIE M-DECREET ............................................................................................................................................ 6
2.1.3 6 KRACHTLIJNEN VAN M-DECREET ............................................................................................................................... 6
2.1.3.1 eerst gewoon dan buitengewoon .................................................................................................................... 7
2.1.3.2 Recht op inschrijven in een gewone school ..................................................................................................... 7
2.1.3.3 Recht op redelijke aanpassingen ...................................................................................................................... 7
2.1.3.3.1 Indicatoren voor bepaling van redelijkheid ................................................................................................... 8
2.1.3.3.2 Disproportioneel of onvoldoende ................................................................................................................. 8
2.1.3.4 Nieuwe types in buitengewoon onderwijs ....................................................................................................... 8
2.1.3.5 Nieuwe toelatingsvoorwaarden buitngewoon onderwijs ................................................................................ 8
2.1.3.6 Ondersteuning voor het gewoon onderwijs..................................................................................................... 9
2.1.3.6.1 2 vormen van ondersteuning die BuO kan bieden aan het gewoon onderwijs: ........................................... 9
2.1.4 ONDERLIGGENDE KADERS VAN M-DECREET ................................................................................................................... 9
2.1.4.1 Handelingsgericht werken (HGW) – handelingsgerichte diagnostiek (HGD) ................................................... 9
2.1.4.2 International Classification Functioning, Disability and Health for Children and Youth (ICF-CY) ................... 10
2.1.4.3 Zorgcontinuüm ............................................................................................................................................... 10
2.2 INCLUSIEF ONDERWIJS........................................................................................................................................ 10
2.2.1 INTERNATIONAAL VERSCHILLENDE VORMEN VAN INCLUSIEF ONDERWIJS ........................................................................... 10
2.2.2 BELGIË (VLAANDEREN)............................................................................................................................................ 11
2.2.2.1 evolutie leerlingenpopulatie buitengewoon onderwijs ................................................................................. 11
2.2.2.2 Verschillende types in BuSo ........................................................................................................................... 11
2.2.2.3 Verschil jongens vs meisjes ............................................................................................................................ 11
2.2.3 COCNLUSIE ........................................................................................................................................................... 11
3 MESO: HOE ONDERSTEUNING VORM GEVEN: ................................................................................................. 12
3.1 UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING (UDL) .............................................................................................................. 12
3.1.1 UNIVERSAL DESIGN............................................................................................................................................ 12
3.1.2 VERSCHIL TUSSEN: RETRO-FIT & UNIVERSAL DESIGN .................................................................................................... 12
3.1.3 UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING ............................................................................................................................ 12
3.1.4 HERKOMST: UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING: ........................................................................................................... 12
3.1.4.1 Principe 1: informatie aanbieden ................................................................................................................... 13
3.1.4.1.1 RICHTLIJN 1: Zorg dat de leerstof door verschillende zintuigen kan opgenomen worden ......................... 13
3.1.4.1.2 RICHTLIJN 2: Informatie via taal en symbolen verduidelijken en structuur aanbieden .............................. 13
3.1.4.1.3 RICHTLIJN 3: Geef verschillende mogelijkheden om leerstof te begrijpen ................................................. 13
3.1.4.2 Principe 2: actie en expressie ......................................................................................................................... 13
3.1.4.2.1 RICHTLIJN 4: Verschillende manieren aanbieden om actief om te gaan met de leerstof ........................... 14
3.1.4.2.2 RICHTLIJN 5: Verschillende manieren aanbieden om aan te tonen wat studenten geleerd hebben.......... 14
3.1.4.2.3 RICHTLIJN 6: Ondersteuning bieden om doelen en prioriteiten te stellen.................................................. 14
3.1.4.3 Principe 3: betrokkenheid .............................................................................................................................. 14
3.1.4.3.1 RICHTLIJN 7: Inspelen op interesses van leerlingen .................................................................................... 14
3.1.4.3.2 RICHTLIJN 8: Doorzetting creëren ............................................................................................................... 14
3.1.4.3.3 RICHTLIJN 9: Mogelijkheden bieden om jezelf in te schatten en bij te sturen ............................................ 14
3.1.5 HOE NIEUW IS UDL? ............................................................................................................................................... 14
3.1.6 EVIDENTIE VOOR UDL .............................................................................................................................................. 14
3.2 ONDERSTEUNING LLN MET EXTRA ONDERSTEUNINGSNODEN BEKENEN VANUIT CONTINUÜM .............................................. 14
1
, Thema's uit de orthopedagogiek: onderwijs aan kinderen met specifieke noden
3.2.1 HISTORIEK ............................................................................................................................................................. 14
3.2.2 VERSCHILLENDE MODELLEN TUSSEN DE LANDEN ........................................................................................................... 15
3.2.3 INTERNATIONAAL: MULTI-TIRED SYSTEM OF SUPPORT (MTSS) ...................................................................................... 15
3.2.4 CONTINUÜM VAN ONDERSTEUNINGSVORMEN ............................................................................................................. 15
3.2.4.1 implicaties van Getrapt systeem vs continuüm obs visuele weergave .......................................................... 15
3.2.5 VERSCHILLENDE LEVELS............................................................................................................................................ 15
3.2.5.1 Level 1 Schoolinterne ondersteuning in de gewone (reguliere) klas ............................................................. 16
3.2.5.2 Level 2 externe ondersteuning in de gewone (reguliere) klas ....................................................................... 16
3.2.5.3 Level 3 samen onderwijs verzorgen in de gewone (reguliere) klas ................................................................ 16
3.2.5.4 Level 4 extra ondersteuning buiten de gewone klas ...................................................................................... 16
3.2.5.5 Level 5 fulltime integratieklas in het regulier onderwijs ................................................................................ 17
3.2.5.6 Level 6 buitengewoon onderwijs ................................................................................................................... 17
3.2.5.7 Level 7 schoolvervangend aanbod ................................................................................................................. 17
3.2.6 VISIE OP HANDICAP è HOE KIJKEN NAAR HANDICAP ............................................................................................ 17
3.2.6.1 Zijn diagnoses fout?........................................................................................................................................ 17
4 MICRO: POSITIEVE LEERLING-LEERLING RELATIES STIMULEREN ....................................................................... 18
4.1 HOE SOCIALE PARTICIPATIE IN KAART BRENGEN? ..................................................................................................... 18
4.2 BELANGRIJKE FACTOR VOOR SOCIALE PARTICIPATIE IS ATTIDUDE VAN KLASGENOTEN ........................................................ 18
4.2.1 INTERVENTIE 1: CONTACT THEORIE VAN ALLPORT = CONTACT ..................................................................................... 18
4.2.2 INTERVENTIE 2 VOLGENS ALLPORT = INFORMATIE .................................................................................................... 19
4.3 INTERVENTIES GERICHT OP SOCIALE PARTICIPATIE ..................................................................................................... 19
4.3.1 INTERVENTIES TER BEVORDERING VAN DIRECT CONTACT ................................................................................................ 19
4.3.2 INTERVENTIES DIE INFORMEREN ................................................................................................................................ 19
4.3.3 LESPROGRAMME TER BEVORDERING VAN DE SOCIALE PARTICIPATIE ............................................................................ 20
5 DRIE BASISPRINCIPES OM INCLUSIEF ONDERWIJS TE REALSIEREN ................................................................... 20
5.1 FUNDAMENT POSITIEVE ATTITUDES TOV INCLUSIEF ONDERWIJS ................................................................................... 20
5.1.1 BELANG VAN POSITIEVE ATTITUDES TOV INCLUSIEF ONDERWIJS....................................................................................... 20
5.1.2 VOORDELEN/ NADELEN VAN AANWEZIGHEID VAN POSITIEVE ATTITUDES TOV INCLUSIEF ONDERWIJS ..................................... 20
5.1.3 2 THEORETISCHE KADERS DIE UITLEGGEN WAT ATTITUDES ZIJN (BIJ INCLUSIEF ONDERWIJS) .................................................. 21
5.1.3.1 Drie componenten theorie van Triadis (1971) (kan ook los van inclusief onderwijs) .................................... 21
5.1.3.2 Theory of Planned Behavior (TPB, Ajzen, 1991) ............................................................................................. 21
5.1.4 VIER FACTOREN DIE ATTITUDES BEÏNVLOEDEN ............................................................................................................. 21
5.1.4.1 factor 1: Kennis en vaardigheden als randvoorwaarde .................................................................................. 22
5.1.4.2 factor 2: MEER Ervaring opdoen .................................................................................................................... 22
5.1.4.3 factor 3: Beschikbaarheid en ondersteuning in het onderwijs....................................................................... 22
5.1.4.4 factor 4: Zelfeffectiviteit ................................................................................................................................. 22
5.2 COMPETENTIES VAN DE INCLUSIEVE LERAAR ............................................................................................................ 22
5.2.1 VAAK GEVOEL VAN ONVOLDOENDE COMPETENTIES ...................................................................................................... 22
5.2.2 COMPETENTIEPROFIEL VAN DE INCLUSIEVE LERAAR OM INCLUSIEVE LEEROMGEVING TE CREËREN.......................................... 22
5.2.3 COMPETENTIEPROFIEL VAN DE INCLUSIEVE LEERKRACHT è KERNWAARDEN VAN EADSNE ................................................ 23
5.2.4 HOE SCHATTEN LEERKRACHTEN HUN EIGEN COMPETENTIES IN ........................................................................................ 23
5.2.4.1 Instrument doelmatigheidsbeleving in kaart te brengen ............................................................................... 24
5.2.5 JE EIGEN COMPETENTIES ALS INCLUSIEVE LERAAR IN KAART BRENGEN .............................................................................. 24
5.2.5.1 ‘Kijkwijzer Inclusieve klaspraktijk’ (De Vroey, Roelandts, Struyf, & Petry, 2016) ........................................... 24
5.2.5.2 Het ‘Observatieschema: Competenties en vaardigheden’ ............................................................................. 24
5.2.5.3 Het ICALT-observatie instrument ................................................................................................................... 24
5.2.5.4 het e-PIC video-instrument ............................................................................................................................ 25
5.2.6 HOE INCLUSIEVE COMPETENTIE(GEVOELEN)S VERHOGEN? VIA HANDVATEN ................................................................. 25
5.3 DUURZAAM WERKEN AAN EEN INCLUSIEVE SCHOOL .................................................................................................. 25
2
, Thema's uit de orthopedagogiek: onderwijs aan kinderen met specifieke noden
5.3.1 DEFINTIE: DUURZAAM INCLUSIEF ONDERWIJS .............................................................................................................. 25
5.3.2 DEFINTIE: DUURZAME SCHOOLONTWIKKELING ............................................................................................................ 25
5.3.3 SCHOOLLEIDERSCHAP.............................................................................................................................................. 26
5.3.3.1 Transformationeel leiderschap ...................................................................................................................... 26
5.3.3.2 Gedeeld leiderschap | teacher leadership ..................................................................................................... 26
5.3.3.3 Instructioneel leiderschap .............................................................................................................................. 26
5.3.4 RANDVOORWAARDEN VOOR DUURZAME SCHOOLONTWIKKELING ................................................................................... 26
5.3.4.1 Innovatie-specifieke randvoorwaarden: ........................................................................................................ 27
5.3.4.2 Individuele randvoorwaarden ........................................................................................................................ 27
5.3.4.3 Structurele randvoorwaarden ........................................................................................................................ 27
5.3.4.4 Relationele randvoorwaarden ........................................................................................................................ 27
5.3.4.4.1 Relationele randvoorwaarde: Samenwerking ............................................................................................. 27
5.3.4.4.2 Sociale netwerkanalyse van schoolteams ................................................................................................... 27
5.3.4.4.3 Hoe kan je ervoor zorgen dat er samengewerkt wordt rond inclusie? ....................................................... 28
5.3.4.5 Collectief leren ............................................................................................................................................... 28
6 DIFFERENTIATIE EN INCLUSIEF ONDERWIJS: ADAPTIEF LESGEVEN AAN ALLE LEERLINGEN ............................... 28
6.1 BINNENKLASDIFFERNTIATIE (MICRONIVEAU).................................................................................................... 28
6.1.1 WAT IS DIFFERENTIATIE............................................................................................................................................ 28
6.1.2 WAT IS BINNENKLASDIFFERENTIATIE .......................................................................................................................... 29
6.1.3 PROACTIEF: BELANG VAN GOEDE VOORBEREIDING ........................................................................................................ 29
6.1.4 5 OVERKOEPELENDE PRINCIPES TEN GRONDSLAG LIGGEN ............................................................................................... 29
6.1.5 UDL VS BINNENKLASDIFFERENTIATIE........................................................................................................................... 29
6.1.6 DOEL VAN BINNENKLASDIFFERENTIATIE ...................................................................................................................... 29
6.1.7 BINNENKLASDIFFERENTIATIE= BASISFILOSOFIE VAN 2 DIMENSIES .................................................................................... 29
6.1.8 BINNENKLASDIFFERENTIATIE LEERKRACHT MODEL è 3 DELEN ....................................................................................... 30
6.1.8.1 Flexibel groeperen .......................................................................................................................................... 30
6.1.9 HOE EVALUEREN? ................................................................................................................................................... 31
6.2 SAMENWERKING CO-TEACHING ........................................................................................................................... 31
6.2.1 VERSCHILLENDE VORMEN VAN SAMENWERKING MOGELIJK ............................................................................................ 31
6.2.2 TEACHGING ASSISTANTS .......................................................................................................................................... 31
6.2.3 CO-TEACHING........................................................................................................................................................ 32
6.2.3.1 Betekenis co-taching ...................................................................................................................................... 32
6.2.3.2 Waarom co-teaching ...................................................................................................................................... 32
6.2.3.3 verschil tussen co-teaching en teaching-assistent ......................................................................................... 32
6.2.3.4 Vormen van co-teaching: ............................................................................................................................... 33
6.2.3.4.1 Observerend co-teaching ............................................................................................................................ 33
6.2.3.4.2 Assisterend co-teaching .............................................................................................................................. 33
6.2.3.4.3 Station co-teaching...................................................................................................................................... 33
6.2.3.4.4 Parallel co-teaching ..................................................................................................................................... 34
6.2.3.4.5 Alternatief co-teaching ................................................................................................................................ 34
6.2.3.4.6 Complementair co-teaching = teamteaching .............................................................................................. 35
6.2.3.4.7 Andere vormen............................................................................................................................................ 35
6.2.3.5 Keuze voor model van co-teaching ................................................................................................................ 35
6.2.3.6 startende co-teachers vs meer ervaren co-teachers ...................................................................................... 35
6.2.3.7 Effectiviteit van co-teaching ........................................................................................................................... 36
6.2.3.7.1 Hattie (2009) (KWANTITATIEF = cijfers) ...................................................................................................... 36
6.2.3.7.2 Scruggs, Mastropieri & McDuffie (2007) (KWALITATIEF = beleving) ........................................................... 36
6.2.3.8 Voorwaarden en valkuilen.............................................................................................................................. 36
6.3 REDELIJKE AANPASSINGEN .................................................................................................................................. 37
6.3.1 SOORTEN REDELIJKE AANPASSINGEN .......................................................................................................................... 37
6.3.2 VOORBEELDEN VAN REDELIJKE AANPASSINGEN ............................................................................................................ 37
3
, Thema's uit de orthopedagogiek: onderwijs aan kinderen met specifieke noden
6.3.3 PROBLEEM BIJ REDELIJKE AANPASSING........................................................................................................................ 38
6.3.3.1 In theorie ........................................................................................................................................................ 38
6.3.3.2 In praktijk........................................................................................................................................................ 38
6.3.4 CRITERIA OM TE BESLISSEN OF HET EEN GOEDE REDELIJKE AANPASSING IS OF NIET .............................................................. 39
6.3.5 WANNEER IS EEN AANPASSING ONREDELIJK? ............................................................................................................... 39
6.3.5.1 De financiële impact van de aanpassing ........................................................................................................ 39
6.3.5.2 Organisatorische impact van de aanpassing .................................................................................................. 39
6.3.5.3 de verwachte frequentie en duur van het gebruik v/d aanpassing door lln met beperking .......................... 40
6.3.5.4 De impact van de aanpassing op de omgeving en op andere gebruikers ...................................................... 40
6.3.5.5 Het ontbreken van gelijkwaardige alternatieven ........................................................................................... 40
6.3.5.6 Het verzuim van voor de hand liggende of wettelijk verplichte normen ....................................................... 40
6.3.5.7 De impact van aanpassing op de levenskwaliteit van (een) daadwerkelijke of potentiële lln(en) met
handicap 40
6.3.6 BESLISSINGSPROCES: EFFECTIVITEIT & (ON)REDELIJKHEID? ............................................................................................ 41
6.3.7 DOCTRAAT OVER BESLISSINGSPROCES: CONCEPT MAPPING STUDY ................................................................................... 41
6.3.7.1 Faciliteert het beslissingsproces ..................................................................................................................... 41
6.3.7.2 Belemmert het beslissingsproces volgens ouders.......................................................................................... 41
6.3.8 BESLUIT: ............................................................................................................................................................... 41
7 INTERPROFESSIONELE SAMENWERKING.......................................................................................................... 42
7.1 BUITENGEWOON ONDERWIJS............................................................................................................................... 42
7.2 TUSSENGEBIED TUSSEN BUO EN GEWOON ONDERWIJS ............................................................................................... 42
7.2.1 CONTINUUM OM SAMEN TE WERKEN (VAN ZAALEN) .................................................................................................... 42
7.3 INTERPROFESSIONELE SAMENWERKING .................................................................................................................. 43
7.4 VERSCHILLENDE SOORTEN EXTERNE PARTNERS ......................................................................................................... 43
7.5 SAMENWERKING BEPAALT DOOR VISIES HOE KIJKEN NAAR INCLUSIEF ONDERWIJS ............................................................ 43
7.6 3 VORMEN VAN SAMENWERKINGEN MET EXTERNE PARTNERS ..................................................................................... 44
7.6.1 5 BEVORDERENDE FACTOREN VOOR SAMENWERKING ................................................................................................... 44
8 SAMENWERKING MET LEERLINGEN EN OUDERS .............................................................................................. 45
8.1 SAMENWERKING MET OUDERS IS NOODZAKELIJK ...................................................................................................... 45
8.2 SAMENWERKING MET OUDERS IS EEN MEERWAARDE ................................................................................................ 45
8.3 SAMENWERING MET OUDERS IS NIET EENVOUDIG .................................................................................................... 45
8.4 HOE: DOOR EEN VERBINDENDE SAMENWERKING AAN TE GAAN ................................................................................... 45
9 EXPLICIETE INSTRUCTIE (HUGHES) ................................................................................................................... 46
9.1 5 ESSENTIËLE GEÏDENTIFICEERDE COMPONENTEN/PIJLERS .......................................................................................... 46
9.1.1 PIJLER 1: SEGMENTEREN (OPSPLITSEN/ CHUNKEN) VAN COMPLEXE VAARDIGHEDEN................................................... 46
9.1.2 PIJLER 2: VIA MODELLERENLLN LLN HUN AANDACHT VESTIGEN OP BELANGRIJKE KENMERKEN V/D INHOUD ........................... 47
9.1.3 PIJLER 3: SYSTEMATISCHE VERVAAGDE ONDERSTEUNING/ AANWIJZINGEN GEVEN ............................................................ 47
9.1.4 PIJLER 4: LEERLINGEN DE GELEGENHEID GEVEN TE REAGEREN EN FEEDBACK TE KRIJGEN..................................................... 47
9.1.5 PIJLER 5: CREËER DOELGERICHTE OEFENMOGELIJKHEDEN ............................................................................................ 47
9.2 AANVULLENDE "GEMEENSCHAPPELIJKE" COMPONENTEN VAN EXPLICIETE INSTRUCTIE................................ 47
9.2.1 LEREN OM KRITISCHE INHOUD SELECTEREN.................................................................................................................. 47
9.2.2 ZORGEN DAT VAARDIGHEDEN LOGISCH OPEENVOLGEN .................................................................................................. 47
9.2.3 CONTROLEER OF DE LEERLINGEN OVER DE VEREISTE VAARDIGHEDEN EN KENNIS BESCHIKKEN ............................................... 48
9.2.4 DUIDELIJKE DOELSTELLINGEN EN VERWACHTINGEN FORMULEREN.................................................................................... 48
9.2.5 EEN BREED SCALA AAN VOORBEELDEN EN NIET-VOORBEELDEN PRESENTEREN .................................................................... 48
9.2.6 EEN VLOT TEMPO AANHOUDEN ................................................................................................................................. 48
4
