Samenvatting Hoofdstuk 7 – Het resultaat van wetenschap: halve of hele waarheden?
7.1 Wie het weet, mag het zeggen
We zien wetenschappers in laboratoria experimenten doen. Deze experimenten worden nauwkeurig
geregistreerd en op basis daarvan worden hypothesen bevestigd of ontkend. In het laatste geval
worden nieuwe hypothesen opgesteld. Worden ze bevestigd, dan is er sprake van een theorie: als x,
dan y. Met deze nieuwe kennis kunnen onder andere nieuwe producten gemaakt worden. Deze
uitleg beantwoordt aan ‘het standaardbeeld van de wetenschap’ dat ‘in het publieke bewustzijn
overheerst’.
De wetenschappelijke revolutie
Het standaardbeeld van de wetenschap stamt uit de zeventiende eeuw, waarin een
wetenschappelijke revolutie plaatsvond. Door een combinatie van wiskundige inzichten en nieuwe
instrumenten als de telescoop en de thermometer wordt het mogelijk om natuurverschijnselen
systematisch te bestuderen. Op basis van experimenten en/of systematische waarnemingen van
natuurverschijnselen ontdekt men onder gegeven omstandigheden relaties tussen variabelen. Een
natuurkundige theorie heeft een universeel karakter. In de kern is iedere theorie samen te vatten in
de zin: als x, dan y. De wetenschappelijke revolutie doorbrak de macht van de religie en de
godsdiensten. Dat leidde tot conflicten tussen wetenschappers en de Kerk.
Uit onderzoek blijkt…
Het standaardbeeld van de wetenschap is gebaseerd op deze klassieke natuurwetenschap. Volgens
dit beeld is een theorie waar, wanneer zij met de feiten overeenstemt. De correspondentietheorie
overheerst ons dagelijkse bestaan. In het dagelijkse leven gaan we er voortdurend van uit dat onze
woorden overeenkomen met dingen in de werkelijkheid.
Correspondentietheorie (waarheidsbegrip) = waarheid is de overeenkomst tussen denken en
werkelijkheid.
De zin: ‘uit onderzoek is gebleken dat…’ wil zeggen dat het onderzoek waar iemand zich op beroept
overeenkomt met de feiten die erin worden beschreven. Op deze manier zet men hun eigen stelling
kracht bij en ontkrachten ze de stellingen van anderen.
En de sociale wetenschappen dan?
Men vraagt zich af of het standaardbeeld van de wetenschap ook geldt voor sociale wetenschappen
als pedagogiek, sociologie en economie. Zijn sociale wetenschappen en menswetenschappen
eigenlijk wel wetenschappen? De precieze gevolgen van bepaalde maatregelen kan men niet
voorspellen. Verder kan het zo zijn dat bijvoorbeeld sociologen en economen elkaar tegen spreken
en elkaar theorieën bestrijden. De vraag rijst wie er nu eigenlijk gelijk heeft?
Wetenschapsfilosofie
De wetenschapsfilosofie, die ook wel wetenschaps- en kennisleer wordt genoemd, houdt zich bezig
met algemene vragen als: Wat kunnen we kennen; Hoe komt wetenschap tot stand; hoe kunnen we
weten dat onze uitspraken waar zijn; Hoe rol spelen de taal en de onderzoeker in de ontwikkeling
van wetenschap en kennis?
Voor wetenschapsfilosofen zijn de wetenschap en het beoefenen van wetenschap zelf object van
onderzoek. Zij denken na over de vooronderstellingen, argumentaties en geldigheid van
wetenschappelijke uitspraken. Antwoorden op deze vragen leiden tot een kennistheorie. Daarnaast
moeten wetenschapsfilosofen volgens hen een beeld van wetenschap geven dat de huidige
gevestigde wetenschappelijke praktijken weergeeft.
,Of een theorie als wetenschappelijk wordt aanvaardt, hangt namelijk af van de vraag of zij voldoet
aan de wetenschappelijke norm die daaraan op een bepaald moment worden gesteld. Soms stellen
wetenschappers die normen ter discussie en ontstaat er een andere wetenschapsopvatting.
Kant laat zich uit over wetenschapsfilosofische thema’s, hij maakt namelijk onderscheid tussen
kennen en denken. Het kennen is alleen van toepassing op de zintuigelijke werkelijkheid. God of de
ziel kunnen we niet kennen, maar wel denken. Marx stelt dat de wetenschap tot taak heeft ons te
bevrijden van de valse voorstellingen die wij van de maatschappelijke werkelijkheid hebben. De
existentiefilosofen bewaren dat wetenschappelijke constructies de leefwereld objectiveren.
Wetenschappen maken onze ervaringen tot object van kennis, terwijl voor existentiefilosofen de
ervaringen stemmingen de bron van kennis zijn. Daarom kritiseren zij de dominantie van de
empirische wetenschappen en het rekenende denken.
Popper stelt dat kennis toeneemt wanneer we theorieën proberen te weerleggen in plaats van te
bewijzen. Kuhn wijst erop dat kennis niet door de tijd heen groeit, maar dat in de geschiedenis
wetenschappelijke paradigma’s elkaar bestrijden en afwisselen. Foucault zegt dat de mens niet
bestaat. Daarmee wil hij zeggen dat het beeld dat wij van de mens hebben een moderne constructie
is. Nietzsche beweert dat de waarheid een conventionele leugen is.
7.2 Sociaal werk: wetenschap en praktijkgericht onderzoek
Sociaal werk is gebaseerd op theorieën. Sociaal werkers zelf doen voortdurend theoretische
uitspraken. Iedere interventie vooronderstelt een theorie: als ik het kind uit huis plaats, dan komt dat
het kind ten goede. Daarom is het goed om te kijken of deze uitspraken wel geldigheid bezitten en
wat zij vooronderstellen. Hbo-studenten die praktijkgericht onderzoek, met als doel het verbeteren
van de eigen beroepspraktijk. Financiering van projecten hangt mede af van de vraag of gebruikte
methodieken bewezen effectief zijn. Men spreekt in dit geval van evidence based practice.
Normatieve én theoretische kaders
Het handelen van sociaal werkers is gebaseerd op normatieve én theoretische kaders. Normatieve
begrippen zijn niet wetenschappelijk te toetsen, maar dat betekent niet dat zij onzinnig zijn. We
kunnen iets niet bewijzen, maar met Kant en Nussbaum en maatschappijkritische filosofen kun je de
het idee of de opvatting wel beargumenteren.
De praktijk van het sociaal werk baseert zich op psychologische, sociologische of pedagogische
theorieën. Deze theorieën zijn het resultaat van jarenlang onderzoek. Er kan onderzoek worden
gepleegd door bijvoorbeeld het voeren van gesprekken. Wanneer je de gesprekken woord voor
woord bestudeerd, kan er wel eens sprake zijn van wat Karl Popper de bias of valkuil van
confirmatie noemt. Alles wat afwijkt van de gehanteerde theorie bevestigt (conformeert) dat de
theorie in het gelijk gesteld moet worden. Terwijl dit niet altijd zo hoeft te zijn.
The reconstruction of the client
Het waarnemen en het handelen van zorg- en dienstverleners vooronderstellen een theorie. Zij
hebben geleerd om waar te nemen en gericht te kijken naar hoe mensen zich gedragen. Zij
interpreteren wat zij waarnemen en handelen daar vervolgens naar. Legt een cliënt een probleem op
tafel, dan zal een maatschappelijk werker doorvragen om helder te krijgen ‘wat de vraag achter de
vraag’ en het ‘echte’ probleem is.
Het verhelderen van het probleem en het stellen van een diagnose betekenen dat het probleem
wordt afgebakend, dat er selectie van informatie plaatsvindt en dat hoofd- en bijzaken worden
gescheiden. Deze probleemverheldering en diagnose zijn bij voorbaat theoretisch gekleurd.
, Een maatschappelijk werker, schuldhulpverlener of een gezinsvoogd komen tot een andere definitie
van het probleem van eenzelfde cliënt, omdat zij vanuit hun deskundigheid andere signalen
opvangen, tot andere interpretaties van signalen komen en daarmee tot andere oplossingen. Hun
wordt wel geleerd dat zij feiten en interpretaties moeten scheiden, maar feiten zijn altijd al het
resultaat van interpretaties, die gebaseerd zijn op een algemeen begrippenkader.
Nu is het onvermijdelijke dat het probleem van de cliënt wordt vertaald in een begrippenkader. Maar
tegelijkertijd staat dit kader een ‘werkelijk’ begrip voor de cliënt in de weg, omdat alleen wordt
opgemerkt wat binnen het kader past. Hierop wijst Popper wanneer hij zegt dat wetenschappen
geneigd zijn alleen maar te zoeken naar aanwijzingen die de theorie bevestigen. The reconstruction
of the client leidt tot tunnelvisie en heeft gevolgen voor hoe de cliënt zijn probleem moet
formuleren.
The reconstruction of the client = de situatie van de cliënt, in de groep, het gezin of de wijk
wordt ingekaderd en zo hanteerbaar gemaakt
Praktijkgericht onderzoek
Praktijkgericht onderzoek wordt steeds belangrijker in hbo-opleidingen. Aan het eind van de studie
moeten studenten een praktijkgericht onderzoek kunnen uitvoeren. Wat het precies is, daar kan men
geen eenduidig antwoord op geven. Van der Donk en Van Lanen bieden de volgende definitie:
Praktijkgericht onderzoek in zorg en welzijn = onderzoek dat wordt uitgevoerd door zorg- en
dienstverleners, waarbij op systematische wijze in interactie met de omgeving antwoorden
verkregen worden op vragen die ontstaan in de eigen beroepspraktijk, gericht op verbetering
van deze praktijk
Het is een aanvaardbare omschrijving die recht doet aan wat van zorg- en dienstverleners mag
worden verwacht. Maar deze definitie zegt nog niets over de verschillende opvattingen van
wetenschap die aan onderzoeksbenaderingen ten grondslag liggen.
Empirisme en evidence based practice
Het merendeel van het onderzoek dat in het sociaal werk wordt gedaan is empirisch onderzoek. De
empirisch-analytische benadering domineert op dit ogenblik, waardoor andere benaderingen en de
kritiek op deze worden vergeten. Haar dominantie positie dankt zij aan haar rol in het (ogenschijnlijk)
oplossen van problemen en de functie die zij vervult in het handhaven van de bestaande orde. Deze
benadering beantwoordt aan het standaardmodel van de wetenschap, dat bijdraagt aan het
algemene idee dat voor elk maatschappelijk probleem een rationele verklaring en oplossing zijn te
vinden.
Evidence based practice = het moet bewezen zijn dat een methodiek of interventie
daadwerkelijk bijdraagt aan het beoogde resultaat
Tegenwoordig moeten methodieken en sociale interventies ‘evidence based’ zijn. De politiek wil
bewezen zien dat een bepaalde aanpak daadwerkelijk het probleem vermindert. Uit het resultaat
van een aanpak kan niet enkel worden afgeleid dat een interventie werkt. Er kunnen tal van andere
factoren aan dat resultaat hebben bijgedragen.
Steyaert, Biggelaar en Peels waarschuwen dat we ons er niet blind op moeten staren, maar volgens
hen vormen onderzoek en evidence based werken de nieuwe bouwstenen in sociaal werk en
moderniteit. Empirisch onderzoek draagt bij aan de modernisering en professionalisering van het
sociaal werk.
7.1 Wie het weet, mag het zeggen
We zien wetenschappers in laboratoria experimenten doen. Deze experimenten worden nauwkeurig
geregistreerd en op basis daarvan worden hypothesen bevestigd of ontkend. In het laatste geval
worden nieuwe hypothesen opgesteld. Worden ze bevestigd, dan is er sprake van een theorie: als x,
dan y. Met deze nieuwe kennis kunnen onder andere nieuwe producten gemaakt worden. Deze
uitleg beantwoordt aan ‘het standaardbeeld van de wetenschap’ dat ‘in het publieke bewustzijn
overheerst’.
De wetenschappelijke revolutie
Het standaardbeeld van de wetenschap stamt uit de zeventiende eeuw, waarin een
wetenschappelijke revolutie plaatsvond. Door een combinatie van wiskundige inzichten en nieuwe
instrumenten als de telescoop en de thermometer wordt het mogelijk om natuurverschijnselen
systematisch te bestuderen. Op basis van experimenten en/of systematische waarnemingen van
natuurverschijnselen ontdekt men onder gegeven omstandigheden relaties tussen variabelen. Een
natuurkundige theorie heeft een universeel karakter. In de kern is iedere theorie samen te vatten in
de zin: als x, dan y. De wetenschappelijke revolutie doorbrak de macht van de religie en de
godsdiensten. Dat leidde tot conflicten tussen wetenschappers en de Kerk.
Uit onderzoek blijkt…
Het standaardbeeld van de wetenschap is gebaseerd op deze klassieke natuurwetenschap. Volgens
dit beeld is een theorie waar, wanneer zij met de feiten overeenstemt. De correspondentietheorie
overheerst ons dagelijkse bestaan. In het dagelijkse leven gaan we er voortdurend van uit dat onze
woorden overeenkomen met dingen in de werkelijkheid.
Correspondentietheorie (waarheidsbegrip) = waarheid is de overeenkomst tussen denken en
werkelijkheid.
De zin: ‘uit onderzoek is gebleken dat…’ wil zeggen dat het onderzoek waar iemand zich op beroept
overeenkomt met de feiten die erin worden beschreven. Op deze manier zet men hun eigen stelling
kracht bij en ontkrachten ze de stellingen van anderen.
En de sociale wetenschappen dan?
Men vraagt zich af of het standaardbeeld van de wetenschap ook geldt voor sociale wetenschappen
als pedagogiek, sociologie en economie. Zijn sociale wetenschappen en menswetenschappen
eigenlijk wel wetenschappen? De precieze gevolgen van bepaalde maatregelen kan men niet
voorspellen. Verder kan het zo zijn dat bijvoorbeeld sociologen en economen elkaar tegen spreken
en elkaar theorieën bestrijden. De vraag rijst wie er nu eigenlijk gelijk heeft?
Wetenschapsfilosofie
De wetenschapsfilosofie, die ook wel wetenschaps- en kennisleer wordt genoemd, houdt zich bezig
met algemene vragen als: Wat kunnen we kennen; Hoe komt wetenschap tot stand; hoe kunnen we
weten dat onze uitspraken waar zijn; Hoe rol spelen de taal en de onderzoeker in de ontwikkeling
van wetenschap en kennis?
Voor wetenschapsfilosofen zijn de wetenschap en het beoefenen van wetenschap zelf object van
onderzoek. Zij denken na over de vooronderstellingen, argumentaties en geldigheid van
wetenschappelijke uitspraken. Antwoorden op deze vragen leiden tot een kennistheorie. Daarnaast
moeten wetenschapsfilosofen volgens hen een beeld van wetenschap geven dat de huidige
gevestigde wetenschappelijke praktijken weergeeft.
,Of een theorie als wetenschappelijk wordt aanvaardt, hangt namelijk af van de vraag of zij voldoet
aan de wetenschappelijke norm die daaraan op een bepaald moment worden gesteld. Soms stellen
wetenschappers die normen ter discussie en ontstaat er een andere wetenschapsopvatting.
Kant laat zich uit over wetenschapsfilosofische thema’s, hij maakt namelijk onderscheid tussen
kennen en denken. Het kennen is alleen van toepassing op de zintuigelijke werkelijkheid. God of de
ziel kunnen we niet kennen, maar wel denken. Marx stelt dat de wetenschap tot taak heeft ons te
bevrijden van de valse voorstellingen die wij van de maatschappelijke werkelijkheid hebben. De
existentiefilosofen bewaren dat wetenschappelijke constructies de leefwereld objectiveren.
Wetenschappen maken onze ervaringen tot object van kennis, terwijl voor existentiefilosofen de
ervaringen stemmingen de bron van kennis zijn. Daarom kritiseren zij de dominantie van de
empirische wetenschappen en het rekenende denken.
Popper stelt dat kennis toeneemt wanneer we theorieën proberen te weerleggen in plaats van te
bewijzen. Kuhn wijst erop dat kennis niet door de tijd heen groeit, maar dat in de geschiedenis
wetenschappelijke paradigma’s elkaar bestrijden en afwisselen. Foucault zegt dat de mens niet
bestaat. Daarmee wil hij zeggen dat het beeld dat wij van de mens hebben een moderne constructie
is. Nietzsche beweert dat de waarheid een conventionele leugen is.
7.2 Sociaal werk: wetenschap en praktijkgericht onderzoek
Sociaal werk is gebaseerd op theorieën. Sociaal werkers zelf doen voortdurend theoretische
uitspraken. Iedere interventie vooronderstelt een theorie: als ik het kind uit huis plaats, dan komt dat
het kind ten goede. Daarom is het goed om te kijken of deze uitspraken wel geldigheid bezitten en
wat zij vooronderstellen. Hbo-studenten die praktijkgericht onderzoek, met als doel het verbeteren
van de eigen beroepspraktijk. Financiering van projecten hangt mede af van de vraag of gebruikte
methodieken bewezen effectief zijn. Men spreekt in dit geval van evidence based practice.
Normatieve én theoretische kaders
Het handelen van sociaal werkers is gebaseerd op normatieve én theoretische kaders. Normatieve
begrippen zijn niet wetenschappelijk te toetsen, maar dat betekent niet dat zij onzinnig zijn. We
kunnen iets niet bewijzen, maar met Kant en Nussbaum en maatschappijkritische filosofen kun je de
het idee of de opvatting wel beargumenteren.
De praktijk van het sociaal werk baseert zich op psychologische, sociologische of pedagogische
theorieën. Deze theorieën zijn het resultaat van jarenlang onderzoek. Er kan onderzoek worden
gepleegd door bijvoorbeeld het voeren van gesprekken. Wanneer je de gesprekken woord voor
woord bestudeerd, kan er wel eens sprake zijn van wat Karl Popper de bias of valkuil van
confirmatie noemt. Alles wat afwijkt van de gehanteerde theorie bevestigt (conformeert) dat de
theorie in het gelijk gesteld moet worden. Terwijl dit niet altijd zo hoeft te zijn.
The reconstruction of the client
Het waarnemen en het handelen van zorg- en dienstverleners vooronderstellen een theorie. Zij
hebben geleerd om waar te nemen en gericht te kijken naar hoe mensen zich gedragen. Zij
interpreteren wat zij waarnemen en handelen daar vervolgens naar. Legt een cliënt een probleem op
tafel, dan zal een maatschappelijk werker doorvragen om helder te krijgen ‘wat de vraag achter de
vraag’ en het ‘echte’ probleem is.
Het verhelderen van het probleem en het stellen van een diagnose betekenen dat het probleem
wordt afgebakend, dat er selectie van informatie plaatsvindt en dat hoofd- en bijzaken worden
gescheiden. Deze probleemverheldering en diagnose zijn bij voorbaat theoretisch gekleurd.
, Een maatschappelijk werker, schuldhulpverlener of een gezinsvoogd komen tot een andere definitie
van het probleem van eenzelfde cliënt, omdat zij vanuit hun deskundigheid andere signalen
opvangen, tot andere interpretaties van signalen komen en daarmee tot andere oplossingen. Hun
wordt wel geleerd dat zij feiten en interpretaties moeten scheiden, maar feiten zijn altijd al het
resultaat van interpretaties, die gebaseerd zijn op een algemeen begrippenkader.
Nu is het onvermijdelijke dat het probleem van de cliënt wordt vertaald in een begrippenkader. Maar
tegelijkertijd staat dit kader een ‘werkelijk’ begrip voor de cliënt in de weg, omdat alleen wordt
opgemerkt wat binnen het kader past. Hierop wijst Popper wanneer hij zegt dat wetenschappen
geneigd zijn alleen maar te zoeken naar aanwijzingen die de theorie bevestigen. The reconstruction
of the client leidt tot tunnelvisie en heeft gevolgen voor hoe de cliënt zijn probleem moet
formuleren.
The reconstruction of the client = de situatie van de cliënt, in de groep, het gezin of de wijk
wordt ingekaderd en zo hanteerbaar gemaakt
Praktijkgericht onderzoek
Praktijkgericht onderzoek wordt steeds belangrijker in hbo-opleidingen. Aan het eind van de studie
moeten studenten een praktijkgericht onderzoek kunnen uitvoeren. Wat het precies is, daar kan men
geen eenduidig antwoord op geven. Van der Donk en Van Lanen bieden de volgende definitie:
Praktijkgericht onderzoek in zorg en welzijn = onderzoek dat wordt uitgevoerd door zorg- en
dienstverleners, waarbij op systematische wijze in interactie met de omgeving antwoorden
verkregen worden op vragen die ontstaan in de eigen beroepspraktijk, gericht op verbetering
van deze praktijk
Het is een aanvaardbare omschrijving die recht doet aan wat van zorg- en dienstverleners mag
worden verwacht. Maar deze definitie zegt nog niets over de verschillende opvattingen van
wetenschap die aan onderzoeksbenaderingen ten grondslag liggen.
Empirisme en evidence based practice
Het merendeel van het onderzoek dat in het sociaal werk wordt gedaan is empirisch onderzoek. De
empirisch-analytische benadering domineert op dit ogenblik, waardoor andere benaderingen en de
kritiek op deze worden vergeten. Haar dominantie positie dankt zij aan haar rol in het (ogenschijnlijk)
oplossen van problemen en de functie die zij vervult in het handhaven van de bestaande orde. Deze
benadering beantwoordt aan het standaardmodel van de wetenschap, dat bijdraagt aan het
algemene idee dat voor elk maatschappelijk probleem een rationele verklaring en oplossing zijn te
vinden.
Evidence based practice = het moet bewezen zijn dat een methodiek of interventie
daadwerkelijk bijdraagt aan het beoogde resultaat
Tegenwoordig moeten methodieken en sociale interventies ‘evidence based’ zijn. De politiek wil
bewezen zien dat een bepaalde aanpak daadwerkelijk het probleem vermindert. Uit het resultaat
van een aanpak kan niet enkel worden afgeleid dat een interventie werkt. Er kunnen tal van andere
factoren aan dat resultaat hebben bijgedragen.
Steyaert, Biggelaar en Peels waarschuwen dat we ons er niet blind op moeten staren, maar volgens
hen vormen onderzoek en evidence based werken de nieuwe bouwstenen in sociaal werk en
moderniteit. Empirisch onderzoek draagt bij aan de modernisering en professionalisering van het
sociaal werk.
