Hoofdstuk 1: Op zoek naar het goede
1. Inleiding
2. Waarden en normen
2.1. Waarden en normen
Waarden
Het zijn abstracte idealen of doelen. (Ze zijn dus voor iedereen verschillend) Ze gaan over het
wenselijke of uiteindelijke fundamenten van waaruit je wilt leven, dus niet het concrete gedrag, maar
over het waarom, de motivatie van het gedrag.
Een morele waarde is een principe waarmee wordt uitgedrukt waaruit ‘een goed leven’ en een
‘goede maatschappij’ bestaan.
Waarden zijn:
- Bewust uitgesproken
- Onbewust uitgesproken
Maar waarden zijn ook:
- Individueel
- Collectief; ze worden gedragen door een groot aantal mensen
Normen
Het betekent in het Latijn letterlijk ‘maatstaf’ of ‘regel’. Normen zijn bepaalde, al dan niet bindende,
verwachtingen over het gedrag van mensen. Het zijn dus concrete regels geformuleerd als gebod of
verbod. Goede normen willen waarden bevorderen.
Verschillende soorten normen:
- Formele normen= schriftelijk vastgelegd
Bv. Bepaalde aansprekingen, de wet, …
- Informele normen= mondeling overgedragen
Bv. Afspraken met je ouders
- Praktijknormen= leefregels die schriftelijk of mondeling het gedrag zeer gedetailleerd
omschrijven Bv. Het gebed, etiquetteregels
- Gezindheidsnormen= leefregels die het gedrag bepalen, doelend op een attitude
Bv. Het uniform
Bijvoorbeeld:
Waarde= beleefd zijn
De norm die hierbij hoort= geen boeren laten
2.2. Waardenontwikkeling volgens Lawrence Kohlberg
Wat bedoelt hij met morele ontwikkeling?
,->Ontwikkeling van het BESEF over het verschil tussen goed en kwaad
1) Pre-conventionele niveau: egocentrisme
1. - Vermijden van straffen
- Zeer zwart wit
2. - Wat heeft dit voor mij van voordelen?
->Egocentrisme
2) Conventionele niveau: sociale georiënteerdheid
3. - Normen en rollen die men volgt om geen negatief antwoord te krijgen op ‘Wat
vinden anderen van mij?’
Vanwaar komt het?
- Directe omgeving (familie, vrienden, …)
4. - De regels volgen en he volgen van sociale normen
Vanwaar komt het?
- Indirecte omgeving (de maatschappij)
3) Post-conventionele niveau: terugkeer naar het individu
5. - Sociale contracten geld dit voor iedereen? Kunnen we geen uitzondering maken
voor die individu?
6. - Universele ethische principes
->Theoretisch stadium
->Deze principes zullen de bovenhand hebben
->Zullen leven bepalen
Bv. Greta Thunberg, Pater Damiaan wijdt zijn hele leven hieraan
De fasen hebben betrekking op het moreel oordelen niet op het moreel handelen => alleen over
nadenken niet over handen.
De fasen lopen via een onveranderlijk patroon => geen willekeurige volgorde.
Men kan geen fases overslaan en het tempo waarin we deze fasen doorlopen blijft onveranderlijk.
Mensen kunnen ook hun ganse leven in één fase blijven hangen.
Socialisatie
Bij de morele ontwikkeling hoort nog iets anders; socialisatieproces. Het is een cultuuroverdracht
(bv. Je verhuist en al je normen en waarden veranderen doordat je verschillenden individuen rond je
heen krijgt). Morele socialisatie kan omschreven worden als het proces waarbij nieuwe leden van
een groep zich de waarden en normen die gelden in hun omgeving, eigen maken. Je neemt dus de
nieuwe normen en waarden over van je nieuwe omgeving.
2.3. Waarden afwegen volgens Axel Liégeois
1) Analyseren van de situatie en de handelingsmogelijkheden
, o Analyse van de feiten
o Analyse van de berokkenen
o Interpretaties van de berokkenen
o Het probleem
2) Verhelderen van de betekenis en de motieven
We gaan op zoek naar de onderliggende betekenis. Deze worden meebepaald door het
sociaal milieu, levensbeschouwing, …
3) Verhelderen van de handelingen en de gevolgen
Wat zijn de positieve en de negatieve kwaliteiten? Wat zijn de voorzienbare gevolgen? Zijn
deze wel gewenst?
4) Afwegen van de onderliggende waarden
Welke waarden worden er bevorderd en welke worden er bedreigd?
Deze waardenschaal is duidelijk christelijk geïnspireerd.
3. Het geweten
3.1. Gewetensvol handelen volgens L. Janssens
Het is gericht op het concreet menselijk handelen. Vaak komt er heel wat wikken en wegen aan te
pas. Begrippen zoals gewetensvolomschrijven is niet makkelijk te omschrijven en toch weet iedereen
wat het is en kent men ook de ervaring van het geweten in zichzelf.
Hoe die ervaring omschrijven?
- Vooreerst als het onderscheid dat we kunnen maken tussen goed en kwaad. Dit noemen we
het moreel besef.
- Vervolgens als de ervaring dat we het goede moeten nastreven en het kwade mijden. Dit
noemen we het plichtsbesef.
Het geweten richt zich bij het nemen van beslissingen op twee domeinen:
- Het innerlijke of gezindheid (= je intentie of bedoeling)
- Het uiterlijke of het handelen
1. Het geweten en de gezindheid
We spreken in dit verband van gezindheidsethiek: je handelt moreel als je intenties of je gezindheid
goed is. Goede bedoelingen alleen blijken echter onvoldoende te zijn.
2. Het geweten en het handelen
Hier spreken we van verantwoordelijkheidsethiek, een noodzakelijke aanvulling van de
gezindheidsethiek. We nemen verantwoordelijkheid op voor onze handelingen en dus ook de
gevolgen van onze handelingen. Je moet dus vooraf nagaan van de gevolgen zijn.
4. Besluit
De moraal, is het geheel van de feitelijke aanwezige waarheden en normen bij een individu, bij een
bepaalde sociale groepering, of in de samenleving als geheel. Waarvoor dient de zin ‘het moraal van
het verhaal’? -> om te tonen hoe het moet en om de toehoorder op het rechte pad te houden.
Welke factoren kunnen het moreel gedrag beïnvloeden?-> leeftijd, empathie, opvoeding,
levensbeschouwing, dialoog, …
Culturen leggen hier vaak verschillende accenten op.
1. Inleiding
2. Waarden en normen
2.1. Waarden en normen
Waarden
Het zijn abstracte idealen of doelen. (Ze zijn dus voor iedereen verschillend) Ze gaan over het
wenselijke of uiteindelijke fundamenten van waaruit je wilt leven, dus niet het concrete gedrag, maar
over het waarom, de motivatie van het gedrag.
Een morele waarde is een principe waarmee wordt uitgedrukt waaruit ‘een goed leven’ en een
‘goede maatschappij’ bestaan.
Waarden zijn:
- Bewust uitgesproken
- Onbewust uitgesproken
Maar waarden zijn ook:
- Individueel
- Collectief; ze worden gedragen door een groot aantal mensen
Normen
Het betekent in het Latijn letterlijk ‘maatstaf’ of ‘regel’. Normen zijn bepaalde, al dan niet bindende,
verwachtingen over het gedrag van mensen. Het zijn dus concrete regels geformuleerd als gebod of
verbod. Goede normen willen waarden bevorderen.
Verschillende soorten normen:
- Formele normen= schriftelijk vastgelegd
Bv. Bepaalde aansprekingen, de wet, …
- Informele normen= mondeling overgedragen
Bv. Afspraken met je ouders
- Praktijknormen= leefregels die schriftelijk of mondeling het gedrag zeer gedetailleerd
omschrijven Bv. Het gebed, etiquetteregels
- Gezindheidsnormen= leefregels die het gedrag bepalen, doelend op een attitude
Bv. Het uniform
Bijvoorbeeld:
Waarde= beleefd zijn
De norm die hierbij hoort= geen boeren laten
2.2. Waardenontwikkeling volgens Lawrence Kohlberg
Wat bedoelt hij met morele ontwikkeling?
,->Ontwikkeling van het BESEF over het verschil tussen goed en kwaad
1) Pre-conventionele niveau: egocentrisme
1. - Vermijden van straffen
- Zeer zwart wit
2. - Wat heeft dit voor mij van voordelen?
->Egocentrisme
2) Conventionele niveau: sociale georiënteerdheid
3. - Normen en rollen die men volgt om geen negatief antwoord te krijgen op ‘Wat
vinden anderen van mij?’
Vanwaar komt het?
- Directe omgeving (familie, vrienden, …)
4. - De regels volgen en he volgen van sociale normen
Vanwaar komt het?
- Indirecte omgeving (de maatschappij)
3) Post-conventionele niveau: terugkeer naar het individu
5. - Sociale contracten geld dit voor iedereen? Kunnen we geen uitzondering maken
voor die individu?
6. - Universele ethische principes
->Theoretisch stadium
->Deze principes zullen de bovenhand hebben
->Zullen leven bepalen
Bv. Greta Thunberg, Pater Damiaan wijdt zijn hele leven hieraan
De fasen hebben betrekking op het moreel oordelen niet op het moreel handelen => alleen over
nadenken niet over handen.
De fasen lopen via een onveranderlijk patroon => geen willekeurige volgorde.
Men kan geen fases overslaan en het tempo waarin we deze fasen doorlopen blijft onveranderlijk.
Mensen kunnen ook hun ganse leven in één fase blijven hangen.
Socialisatie
Bij de morele ontwikkeling hoort nog iets anders; socialisatieproces. Het is een cultuuroverdracht
(bv. Je verhuist en al je normen en waarden veranderen doordat je verschillenden individuen rond je
heen krijgt). Morele socialisatie kan omschreven worden als het proces waarbij nieuwe leden van
een groep zich de waarden en normen die gelden in hun omgeving, eigen maken. Je neemt dus de
nieuwe normen en waarden over van je nieuwe omgeving.
2.3. Waarden afwegen volgens Axel Liégeois
1) Analyseren van de situatie en de handelingsmogelijkheden
, o Analyse van de feiten
o Analyse van de berokkenen
o Interpretaties van de berokkenen
o Het probleem
2) Verhelderen van de betekenis en de motieven
We gaan op zoek naar de onderliggende betekenis. Deze worden meebepaald door het
sociaal milieu, levensbeschouwing, …
3) Verhelderen van de handelingen en de gevolgen
Wat zijn de positieve en de negatieve kwaliteiten? Wat zijn de voorzienbare gevolgen? Zijn
deze wel gewenst?
4) Afwegen van de onderliggende waarden
Welke waarden worden er bevorderd en welke worden er bedreigd?
Deze waardenschaal is duidelijk christelijk geïnspireerd.
3. Het geweten
3.1. Gewetensvol handelen volgens L. Janssens
Het is gericht op het concreet menselijk handelen. Vaak komt er heel wat wikken en wegen aan te
pas. Begrippen zoals gewetensvolomschrijven is niet makkelijk te omschrijven en toch weet iedereen
wat het is en kent men ook de ervaring van het geweten in zichzelf.
Hoe die ervaring omschrijven?
- Vooreerst als het onderscheid dat we kunnen maken tussen goed en kwaad. Dit noemen we
het moreel besef.
- Vervolgens als de ervaring dat we het goede moeten nastreven en het kwade mijden. Dit
noemen we het plichtsbesef.
Het geweten richt zich bij het nemen van beslissingen op twee domeinen:
- Het innerlijke of gezindheid (= je intentie of bedoeling)
- Het uiterlijke of het handelen
1. Het geweten en de gezindheid
We spreken in dit verband van gezindheidsethiek: je handelt moreel als je intenties of je gezindheid
goed is. Goede bedoelingen alleen blijken echter onvoldoende te zijn.
2. Het geweten en het handelen
Hier spreken we van verantwoordelijkheidsethiek, een noodzakelijke aanvulling van de
gezindheidsethiek. We nemen verantwoordelijkheid op voor onze handelingen en dus ook de
gevolgen van onze handelingen. Je moet dus vooraf nagaan van de gevolgen zijn.
4. Besluit
De moraal, is het geheel van de feitelijke aanwezige waarheden en normen bij een individu, bij een
bepaalde sociale groepering, of in de samenleving als geheel. Waarvoor dient de zin ‘het moraal van
het verhaal’? -> om te tonen hoe het moet en om de toehoorder op het rechte pad te houden.
Welke factoren kunnen het moreel gedrag beïnvloeden?-> leeftijd, empathie, opvoeding,
levensbeschouwing, dialoog, …
Culturen leggen hier vaak verschillende accenten op.
