Tijdvak 1-4 samenvatting Oriëntatie op Geschiedenis 1e jaars

T1-4 samenvatting


Inhoud
H. 1.1 Jagers en verzamelaars ........................................................................................................................ 6
1.1 De eerste mens ................................................................................................................................ 6
1.1 Prehistorische tijden ........................................................................................................................ 7
1.1 Jagen en verzamelen ........................................................................................................................ 8
1.1 Nomadisch leven en rolpatronen................................................................................................... 10
1.1 Kunst en symbolisch denken .......................................................................................................... 11
1.1 Dood en hiernamaals ..................................................................................................................... 12
1.1 De klimaatsverandering (60 000 v.C.) ............................................................................................ 13
1.1 De Chauvet-grot ............................................................................................................................. 14
1.1 Het mannetje van Willemstad ....................................................................................................... 15
H.1.2 Komst van de landbouw ..................................................................................................................... 16
1.2 Uitvinding van de landbouw .......................................................................................................... 16
1.2 Gebruiksvoorwerpen en aardewerk .............................................................................................. 18
1.2 Vaste woonplaatsen ....................................................................................................................... 19
1.2 Bezit en sociale gelaagdheid .......................................................................................................... 20
1.2 Gewapend geweld.......................................................................................................................... 21
1.2 De hunebedden .............................................................................................................................. 22
1.2 Het meisje van Yde ......................................................................................................................... 23
1.2 De moord op Ötzi de IJsman 2300 v.C. .......................................................................................... 24
H.1.3 De eerste stedelijke culturen .............................................................................................................. 25
1.3 Natuur en politiek .......................................................................................................................... 26
1.3 Specialisatie en gelaagdheid .......................................................................................................... 27
1.3 Een geschreven cultuur. ................................................................................................................. 28
1.3 Godsdiensten ................................................................................................................................. 29
1.3 De wetten van Hammoerabi .......................................................................................................... 30
1.3 Thoetmosis I plaatst een monument bij de Eufraat (1527 v.C.) .................................................... 31
1.3 Echnaton ........................................................................................................................................ 32
H.2.1 De Griekse polis .................................................................................................................................. 33
2.1 Aristocratie ..................................................................................................................................... 33
2.1 Sparta ............................................................................................................................................. 35
2.1 Athene ............................................................................................................................................ 36


1

,T1-4 samenvatting
2.1 De vijfde eeuw................................................................................................................................ 37
2.1 De Peloponnesische oorlog ............................................................................................................ 38
2.1 Alexander de Grote ........................................................................................................................ 39
2.1 Leonidas ......................................................................................................................................... 40
2.1 De Slag bij Marathon (490 v.C.)...................................................................................................... 41
2.1 Het geschiedwerk van Thucydides ................................................................................................. 42
H. 2.2 Klassieke kunst en cultuur ................................................................................................................. 43
2.2 De godenwereld en de wetenschap .............................................................................................. 43
2.2 Bouwkunst en beeldhouwkunst..................................................................................................... 45
2.2 Filosofie .......................................................................................................................................... 47
2.2 De Romeinen .................................................................................................................................. 48
2.2 Hadrianus ....................................................................................................................................... 49
2.2 De dood van Sokrates (399 v.C.). ................................................................................................... 50
2.2 Het wetboek van Justinianus ......................................................................................................... 51
H.2.3 Romeins imperialisme ........................................................................................................................ 52
2.3 Rome binnen Italië ......................................................................................................................... 52
2.3 Rome buiten Italië .......................................................................................................................... 53
2.3 De burgeroorlog ............................................................................................................................. 54
2.3 Het keizerrijk .................................................................................................................................. 57
2.3 Het imperium ................................................................................................................................. 58
2.3 Cincinnatus ..................................................................................................................................... 59
2.3 De moord op Caesar (44 v.C.) ........................................................................................................ 60
2.3 Res Gestae Divi Augusti .................................................................................................................. 61
H.2.4 Romeinen en Germanen..................................................................................................................... 62
2.4 Germania ........................................................................................................................................ 62
2.4 Romeinse visies .............................................................................................................................. 63
2.4 Bondgenoten .................................................................................................................................. 64
2.4 Opvolgers van de Romeinen .......................................................................................................... 65
2.4 Plinius de Oudere over terpbewoners. .......................................................................................... 67
2.4 De Bataafse Opstand ...................................................................................................................... 68
2.4 Theodorik de Grote ........................................................................................................................ 69
H. 2.5 Het christendom ................................................................................................................................ 71
2.5 Een joodse sekte ............................................................................................................................ 71


2

,T1-4 samenvatting
2.5 Een nieuwe godsdienst .................................................................................................................. 74
2.5 Een verenigde kerk ......................................................................................................................... 76
2.5 Massada (72 n.C.) ........................................................................................................................... 78
2.5 Apologeten ..................................................................................................................................... 79
2.5 Augustinus ...................................................................................................................................... 80
H.3.1 Germaans bestuur .............................................................................................................................. 81
3.1 Het Merovingische Rijk .................................................................................................................. 81
3.1 Het Karolingische Rijk ..................................................................................................................... 83
3.1 Lokale machthebbers ..................................................................................................................... 85
3.1 Vormen van grondbezit.................................................................................................................. 86
3.1 Alcuïnus .......................................................................................................................................... 87
3.1 Een handboek voor een jonge graaf .............................................................................................. 88
3.1 Vikingen overvallen Parijs (845) ..................................................................................................... 89
H.3.2 Verspreiding van het Christendom ..................................................................................................... 90
3.2 Willibrord en Bonifatius ................................................................................................................. 90
3.2 Koning en keizer bij gratie Gods..................................................................................................... 92
3.2 Het kloosterleven ........................................................................................................................... 94
3.2 Bonifatius bij Dokkum vermoord (754) .......................................................................................... 96
3.2 Liudger ............................................................................................................................................ 97
H.3.3 Heren en horigen ................................................................................................................................ 98
3.3 Leven op het platteland ................................................................................................................. 98
3.3 De domeinen .................................................................................................................................. 99
3.3 Handel en nijverheid .................................................................................................................... 100
3.3 De boer Gedalcans ....................................................................................................................... 101
3.3 Capitulare de Villis ........................................................................................................................ 102
H. 3.4 Ontstaan en verspreiding van de islam ............................................................................................ 103
3.4 De Arabieren vòòr Mohammed .................................................................................................... 103
3.4 Mohammed .................................................................................................................................. 105
3.4 Medina.......................................................................................................................................... 105
3.4 De grote veroveringen .................................................................................................................. 107
3.4 De Koran ....................................................................................................................................... 109
3.4 Scherpslijpers in Cordoba (850) .................................................................................................... 110
3.4 Haroen al-Rasjid............................................................................................................................ 111


3

,T1-4 samenvatting
H.4.1 Opkomst van handel en ambacht..................................................................................................... 113
4.1 Bevolkingsgroei en hogere landbouwopbrengsten ..................................................................... 113
4.1 Opleving van de handel over lange afstand. ................................................................................ 115
4.1 Organisatie van de handel ........................................................................................................... 118
4.1 Jakob Fugger................................................................................................................................. 120
4.1 De boekhouding van Francesco Datini ......................................................................................... 122
4.1 De veroordeling van Jacques Coeur (1453) ................................................................................. 123
H.4.2 Steden met stadsrecht...................................................................................................................... 124
4.2 De wedergeboorte van het verschijnsel stad .............................................................................. 124
4.2 Stadsrechten ................................................................................................................................ 125
4.2 Het maatschappelijke leven ......................................................................................................... 127
4.2 Het stadsrecht van ’s-Hertogenbosch .......................................................................................... 129
4.2 De opstand van de Ciompi (1378) ................................................................................................ 130
4.2 Jacob van Artevelde ..................................................................................................................... 131
H.4.3 het begin van staten ......................................................................................................................... 132
4.3 De koning als opperste leenheer ................................................................................................. 132
4.3 Professionalisering van het bestuur............................................................................................. 135
4.3 Standenvertegenwoordiging ........................................................................................................ 138
4.3 Jeanne d’Arc ................................................................................................................................. 139
4.3 Tractatus de legibus et consuetudinibus Angliae ........................................................................ 141
4.3 Filips de Goede bedwingt Gent (1453) ........................................................................................ 142
H.4.4 Strijd tussen kerk en staat ................................................................................................................ 143
4.4 Pausdom en koningschap............................................................................................................. 144
4.4 De investituurstrijd....................................................................................................................... 145
4.4 De pauselijke monarchie .............................................................................................................. 146
4.4 De Dictatus Papae ........................................................................................................................ 147
De moord op Thomas Becket (1170) ................................................................................................. 147
4.4 Innocentius III ............................................................................................................................... 148
H.4.5 De kruistochten ................................................................................................................................. 149
4.5 Het ontstaan van de kruistochten ................................................................................................ 149
4.5 Het fenomeen kruistocht.............................................................................................................. 151
4.5 Organisatie van de kruistochten ................................................................................................... 152
4.5 De kruisvaardersstaten ................................................................................................................. 154


4

,T1-4 samenvatting
4.5 Peter van Amiens .......................................................................................................................... 156
4.5 De laude novae militiae ................................................................................................................ 157
4.5 De slag bij Hattin (1187) ............................................................................................................... 158




5

,T1-4 samenvatting

H. 1.1 Jagers en verzamelaars
1.1 De eerste mens
 ‘Geschiedenis van de mensheid’ 2.5 miljoen jaar geleden.
(Eerste mensachtige in Oost-Afrika).
 Homo sapiens (denkende mens) bestaat 200 000 jaar.
(Ook Oost-Afrika).
 120 000 jaar geleden Midden-Oosten.
 60 000 jaar geleden Australië.
(Via Azië en Indonesische eilanden).
 45 000 jaar geleden Europa.
 45 000 jaar geleden Amerika.


 Al veel eerder leefden mensachtigen van een ander soort:
De neanderthaler.
 Uitgestorven.
 Moderne mens hen totaal verdrongen, mogelijk uitgeroeid.
 Soms nog enig neanderthaler-DNA aanwezig.
 30 000 jaar geleden homo sapiens als enige mensensoort.



 Historici = ontwikkeling van de menselijke cultuur.
 Paleoantropologie = de biologische ontwikkeling van verschillende menssoorten.
 Archeologen = bestuderen van uitsluitend ongeschreven bronnen.
 Antropologie = wetenschap die de mens en zijn eigenschappen bestudeert.
 Prehistorie = (voorgeschiedenis) periode waarover geen geschreven bronnen ontstaan.




6

,T1-4 samenvatting

1.1 Prehistorische tijden
 Steentijd, bronstijd en ijzertijd.
 Steentijd wel heel erg lang en ook een belangrijke omwenteling:
 Ontwikkeling van de landbouw en de vervangen van de nomadische jager-
verzamelaar cultuur door een boerencultuur met vaste woonplaatsen.



Daarom:
Oude steentijd = jagers en verzamelaars.
Paleolithicum

Middensteentijd = ontwikkeling aanzetten tot een boerencultuur.
Mesolithicum

Nieuwe steentijd = landbouwers.
Neolithicum


 Eerste landbouwculturen ontstonden 10 000 jaar geleden in Midden-Oosten.
 Nederlands grondgebied 5300 v.C.


 Einde prehistorie:
 Overstromingsgebied van de grote rivieren van Irak tot Egypte ontstond het
schrift rond 3000 v.C.
 Noordwest-Europa geschriften begin jaartelling door de Romeinen.

 Ongelijktijdigheid voor de wetenschap voordelen:
 Afvragen of de steentijdjagers dezelfde jachtmethodes toepasten als die van
tegenwoordig.
 Afvragen of men langs deze weg ook iets te weten kan komen over hun
denkbeelden = vergelijkende antropologie/ etnoarcheologie.

 In prehistorie nooit concrete personen of gebeurtenissen onderscheid.
 Wel verschijnselen en processen worden beschreven:
 Type gereedschap.
 Nomadisch bestaan.
 Het geleidelijk toenemen en cultiveren van diersoorten.
 Het optreden van standsverschillen.
 Het optreden van strijd.



 Materialen als steen, brons, ijzer, hout, been en gewei.
 Hout, been en gewei minder goed bewaard.
 Overlapping in het materiaal gebruik.

7

, T1-4 samenvatting


1.1 Jagen en verzamelen

 Bestaan van jagen en voedsel verzamelen niet eenvoudig.
 Bejagen van grotere diersoorten vereiste goede samenwerking.
 Lange tijd gedacht dat mensen die alleen ongesteelde stenen bijlen (vuistbijlen)
hadden het grote wild niet zelf konden doden.
 Meer op de wijze van verzamelaars van de karkassen van gestorven dieren.
 Eten van aas gevaarlijk voor mensen, micro-organismen gestorven vlees al gauw
vergiftigen.



 Uit vondsten duidelijk geworden dat de oudste moderne mens jacht op groot wild wel
beheersten:
 Deelden dit zelfs met oudere menssoorten.
 Vereiste grote capaciteit op gebied van instrumentarium, planning,
communicatie en coördinatie.
 Drijfjacht een van de methodes; kuddes naar een versmalling drijven en daar
door jagers met speren opgewacht.



 Jagers-verzamelaars een zwervend bestaan.
 Moesten kennis hebben van het gebied waarin ze zich bevonden.



 Toendralandschap = gebied zonder hoge plantengroei.
 Noordwest-Europa toendralandschap overheerste, gejaagd op trekwild.
 In extreem koude periodes trokken de jagers hun wildprooi achterna naar Zuid-Europa.
 Het aflopen van de laatste ijstijd vanaf 13 000 v.C. Noordwest-Europa sprake van permanente
bewoning.
 Na groei loofbossen vormde ook daar het standwild (dieren die ter plaatse overwinteren) de
prooi.




8