Hoofdstuk 3, beginnende
geletterdheid
NOG DOEN: FONOLOGIE, MORFOLOGIE, ETC.
Ontluikende geletterdheid :
- 0-4 jaar
- Leren de basisprincipes van mondelinge taalgebruik (grondslag voor schriftelijke vaardigheid:
lezen en schrijven) leraar geeft lees- en schrijftaken in betekenisvolle context zodat ze de
noodzaak ervan gaan inzien.
- Geschreven taal leren ze d.m.v. prentenboeken, voorleesverhalen, etc.
- Schriftelijk communiceren d.m.v. bijvoorbeeld tekeningen
- Boekoriëntatie: Illustraties en tekst vormen samen een verhaal. Hoe lees je een boek
(volgorde)
- Verhaalbegrip: begrijpen het verhaal, kunnen conclusies trekken en voorspellingen doen van
het voorgelezen verhaal. Een verhaal is meestal een situatieschets en een episode
(probleem).
Geschreven taal:
- Functies: communicatief doel (kaarten/verlanglijstjes). Symbolen wijzen naar taalhandelingen
(verkeersborden/picto’s). Gesproken woorden kunnen worden vastgelegd. Geschreven
woorden kunnen worden uitgesproken.
Taalbewustzijn:
- Leerlingen kunnen woorden in zinnen onderscheiden, onderscheid maken tussen vorm en
betekenis, woorden in klankgroepen verdelen.
- Weten dat woorden opgebouwd zijn uit klanken. Letters corresponderen met de klanken
(alfabetisch principe), ze leggen foneem-grafeemkoppeling (kunnen daardoor ook nieuwe
woorden schrijven).
- Auditieve vaardigheden:
Fonologisch bewustzijn: het kunnen omgaan met klanken. Kan je een goede
voorspelling maken over de toekomstige leesprestaties.
Auditieve objectiviteit: ‘paddenstoel is langer dan boom’. (kijkt naar vorm, niet
betekenis)
Fonemisch bewustzijn: besef dat woorden uit fonemen zijn opgebouwd. Herkennen
en toepassen van beginrijm en auditieve analyse (korte woorden opdelen in klanken)
en auditieve synthese (klanken samenvoegen tot woorden).
- Visuele vaardigheden:
Visuele discriminatie: het zien van verschillen en overeenkomsten tussen
afbeeldingen, grafemen of woorden.
Visuele analyse: vaardigheid om afzonderlijke grafemen in een woord te herkennen.
Visuele synthese: het samenvoegen van grafemen. (hardop letters verklanken is een
hulpmiddel)
Spatieel ordenen: ordening van de letters van links naar rechts.
Letterpositie bepalen: vaardigheid om aan te geven op welke plaats een grafeem in
het woord te vinden is.
, Elementaire leeshandeling:
- Is een leesstrategie en vormt de grondslag van de leesvaardigheid.
- Gebaseerd op het fonologisch principe van ons schriftsysteem (een foneem wordt
weergegeven door een grafeem).
- Stappen van de elementaire leeshandeling:
Geschreven woord visueel analyseren in afzonderlijke grafemen tuin = t/ui/n
Juiste fonemen koppelen aan de grafemen t is t
Volgorde van de fonemen onthouden
Auditief synthetiseren t/ui/n/ tuin
Betekenis geven aan het gesproken woord
Elementaire spellingshandeling:
- Vormt de grondslag van de spellingvaardigheid.
- Gebaseerd op het fonologisch principe van ons schriftsysteem, een foneem wordt
weergegeven door een grafeem.
- Stappen van elementaire spellingshandeling:
Gesproken woord auditief analyseren in afzonderlijke fonemen tuin = t/ui/n
Volgorde van fonemen onthouden
Juiste grafemen koppelen aan de fonemen t is t
Teksten:
- Voorgelezen teksten
Om tussendoelen te behalen
Bijvoorbeeld prentenboeken voor verhaalbegrip, functies of boekoriëntatie
- Zelf gelezen teksten
Veel boeken met elementaire leeshandeling mogelijk
Voorbeeld: ‘Botjes’ – uitgevrij Zwijsen. Taalgebruik is concreet, zinnen zijn kort,
letters groot en de woorden eenlettergrepig en klankzuiver.
In het lokaal zelf letters op objecten ( r aa m), namen op de stoel.
Pseudolezen: kleuters die prentenboeken ‘lezen’ door commentaar te geven op de
plaatjes of de tekst gememoriseerd hebben.
- Zelf geschreven teksten
Begint met krabbellijntjes, maar wel met een lay-out
Als het alfabetisch principe eigen is, gaan ze teksten schrijven. Vaak bij een
(taal)tekening
Functioneel lezen/schrijven: boodschappenlijstjes voor in de poppenhoek
Afhankelijk van individuele ontwikkeling is het logografisch, alfabetisch of een mix.
Klankzuivere woorden:
- Fonologisch principe is de basis van de Nederlandse spelling. Woorden die je precies schrijft
zoals je ze hoort noemen we klankzuiver.
- Woorden die in hun schrijfwijze afwijken van het strikt fonologisch principe, noemen we niet-
klankzuivere woorden.
geletterdheid
NOG DOEN: FONOLOGIE, MORFOLOGIE, ETC.
Ontluikende geletterdheid :
- 0-4 jaar
- Leren de basisprincipes van mondelinge taalgebruik (grondslag voor schriftelijke vaardigheid:
lezen en schrijven) leraar geeft lees- en schrijftaken in betekenisvolle context zodat ze de
noodzaak ervan gaan inzien.
- Geschreven taal leren ze d.m.v. prentenboeken, voorleesverhalen, etc.
- Schriftelijk communiceren d.m.v. bijvoorbeeld tekeningen
- Boekoriëntatie: Illustraties en tekst vormen samen een verhaal. Hoe lees je een boek
(volgorde)
- Verhaalbegrip: begrijpen het verhaal, kunnen conclusies trekken en voorspellingen doen van
het voorgelezen verhaal. Een verhaal is meestal een situatieschets en een episode
(probleem).
Geschreven taal:
- Functies: communicatief doel (kaarten/verlanglijstjes). Symbolen wijzen naar taalhandelingen
(verkeersborden/picto’s). Gesproken woorden kunnen worden vastgelegd. Geschreven
woorden kunnen worden uitgesproken.
Taalbewustzijn:
- Leerlingen kunnen woorden in zinnen onderscheiden, onderscheid maken tussen vorm en
betekenis, woorden in klankgroepen verdelen.
- Weten dat woorden opgebouwd zijn uit klanken. Letters corresponderen met de klanken
(alfabetisch principe), ze leggen foneem-grafeemkoppeling (kunnen daardoor ook nieuwe
woorden schrijven).
- Auditieve vaardigheden:
Fonologisch bewustzijn: het kunnen omgaan met klanken. Kan je een goede
voorspelling maken over de toekomstige leesprestaties.
Auditieve objectiviteit: ‘paddenstoel is langer dan boom’. (kijkt naar vorm, niet
betekenis)
Fonemisch bewustzijn: besef dat woorden uit fonemen zijn opgebouwd. Herkennen
en toepassen van beginrijm en auditieve analyse (korte woorden opdelen in klanken)
en auditieve synthese (klanken samenvoegen tot woorden).
- Visuele vaardigheden:
Visuele discriminatie: het zien van verschillen en overeenkomsten tussen
afbeeldingen, grafemen of woorden.
Visuele analyse: vaardigheid om afzonderlijke grafemen in een woord te herkennen.
Visuele synthese: het samenvoegen van grafemen. (hardop letters verklanken is een
hulpmiddel)
Spatieel ordenen: ordening van de letters van links naar rechts.
Letterpositie bepalen: vaardigheid om aan te geven op welke plaats een grafeem in
het woord te vinden is.
, Elementaire leeshandeling:
- Is een leesstrategie en vormt de grondslag van de leesvaardigheid.
- Gebaseerd op het fonologisch principe van ons schriftsysteem (een foneem wordt
weergegeven door een grafeem).
- Stappen van de elementaire leeshandeling:
Geschreven woord visueel analyseren in afzonderlijke grafemen tuin = t/ui/n
Juiste fonemen koppelen aan de grafemen t is t
Volgorde van de fonemen onthouden
Auditief synthetiseren t/ui/n/ tuin
Betekenis geven aan het gesproken woord
Elementaire spellingshandeling:
- Vormt de grondslag van de spellingvaardigheid.
- Gebaseerd op het fonologisch principe van ons schriftsysteem, een foneem wordt
weergegeven door een grafeem.
- Stappen van elementaire spellingshandeling:
Gesproken woord auditief analyseren in afzonderlijke fonemen tuin = t/ui/n
Volgorde van fonemen onthouden
Juiste grafemen koppelen aan de fonemen t is t
Teksten:
- Voorgelezen teksten
Om tussendoelen te behalen
Bijvoorbeeld prentenboeken voor verhaalbegrip, functies of boekoriëntatie
- Zelf gelezen teksten
Veel boeken met elementaire leeshandeling mogelijk
Voorbeeld: ‘Botjes’ – uitgevrij Zwijsen. Taalgebruik is concreet, zinnen zijn kort,
letters groot en de woorden eenlettergrepig en klankzuiver.
In het lokaal zelf letters op objecten ( r aa m), namen op de stoel.
Pseudolezen: kleuters die prentenboeken ‘lezen’ door commentaar te geven op de
plaatjes of de tekst gememoriseerd hebben.
- Zelf geschreven teksten
Begint met krabbellijntjes, maar wel met een lay-out
Als het alfabetisch principe eigen is, gaan ze teksten schrijven. Vaak bij een
(taal)tekening
Functioneel lezen/schrijven: boodschappenlijstjes voor in de poppenhoek
Afhankelijk van individuele ontwikkeling is het logografisch, alfabetisch of een mix.
Klankzuivere woorden:
- Fonologisch principe is de basis van de Nederlandse spelling. Woorden die je precies schrijft
zoals je ze hoort noemen we klankzuiver.
- Woorden die in hun schrijfwijze afwijken van het strikt fonologisch principe, noemen we niet-
klankzuivere woorden.
