Gypsy Rotsaert
2022-2023
PSYCHODIAGNOSTIEK BIJ KINDEREN EN JONGEREN
HOOFDSTUK 1: THEORETISCHE BASIS
1. INLEIDING
Diagnostiek: het hele proces van aanmelding tot conclusie (bv.: diagnose, advies, beslissing…), wat is er aan de hand met dit
kind?
Begeleiding: alle methodieken om een kind te ondersteunen
2. DIAGNOSTIEK
• Hypothesen opstellen over wat er aan de hand is en toetsen door onderzoek
• Diagnose is geen doel op zich!
O.b.v. deze informatie nagaan hoe we dit kind best gaan begeleiden
= handelingsgerichte diagnostiek (diagnose die aanknopingspunten oplevert voor behandeling, begeleiding,
aanpak)
• Niet enkel tekorten maar ook sterktes!
• Aandacht voor kind achter het label
3. SOORTEN DIAGNOSTIEK
Verschillende indelingen mogelijk:
1. Onderkennende vs verklarende vs handelingsgerichte diagnostiek
2. Screening vs diagnostisch onderzoek vs assessment
In de praktijk moeilijk te onderscheiden: grenzen zijn vaag, lopen door elkaar of in elkaar over
De indeling is afhankelijk van de stoornis die geanalyseerd wordt
, 3.1 EERSTE INDELING
• Onderkennende diagnostiek
• Verklarende diagnostiek
• Handelingsgerichte diagnostiek
3.1.1 ONDERKENNENDE DIAGNOSTIEK
• Of (categoriaal) classificerende diagnostiek
• Wat is er met dit kind aan de hand? observatie
• Aan de hand van screening en diagnostisch onderzoek
• Resultaat: een (formele) onderkennende diagnose (bv.: ADHD of dyslexie)
• Bij de OS: beschrijvend van aard
Niet verklarend van aard!
3.1.2 VERKLARENDE DIAGNOSTIEK
• Of etiologische diagnostiek
• Wat is de oorzaak van dit probleem? Waarom heeft dit kind stoornis x?
• Resultaat: een verklarende diagnose
Op het genetische, neurobiologische of neuropsychologische analyseniveau
• Bij OS:
Heel moeilijke kwestie
Weinig nut relevanter is de vraag wat er aan de hand is (onderkennende diagnose) om dan te gaan
bepalen op welke manier daar het best mee kan worden omgegaan (handelingsgerichte diagnose)
• Breder: “Wat zijn de beïnvloedende factoren die een rol spelen in het functioneren van dit kind?”
Opstellen van een “integratief beeld” (i.e. hypothesen over de samenhang tussen alle ondersteunende en
belemmerende factoren)
ICF model en stoornisspecifieke theoretische modellen als hulpmiddel
Zie handelingsgerichte diagnostiek
3.1.3 HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK
• Of indicerende diagnostiek
• Hoe kunnen we dit kind het best begeleiden?
• Doel: opstellen van een individueel functioneringsprofiel, het in kaart brengen van de ondersteuningsnoden en
een individuele aanpak op maat van het specifieke kind
• Op basis van:
- Weten wat er aan de hand is en wat er moet worden veranderd (via onderkennende en eventueel
verklarende diagnostiek)
- Informatie over andere factoren binnen het kind en over omgevingsfactoren, waarbij men zowel focust op
risicofactoren als op protectieve factoren en mogelijkheden (sterkte-zwakteanalyse; zie ook assessment)
• Resultaat: indicerende diagnose
Lijst met aanbevelingen voor meest gepaste ondersteuning, behandeling en/of materiële hulpmiddelen
voor het kind en zijn omgeving
2
, 3.1.4 BIJ ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN
• Voorkeur voor een handelingsgericht diagnostisch traject
Onderkennende diagnose (en in sommige gevallen aanvullend een verklarende diagnose) neemt een
belangrijke plaats in
3.2 TWEEDE INDELING
• Screening
• Diagnostisch onderzoek
• Assessment
3.2.1 SCREENING
• Is er een verhoogd risico op stoornis x?
• Wanneer?
- OF: Voorafgaand aan diagnostisch onderzoek, in grote groep (preventie bv.: Kind & Gezin, LVS op school)
- OF: Tijdens 1e fase van onderkennende diagnostiek, individueel
+ Redelijk snel en eenvoudig af te nemen
+ Aanwijzing voor verder diagnostisch onderzoek
+ Richting voor de hypothesen
+ Maakt vroegdetectie mogelijk
3.2.2 DIAGNOSTISCH ONDERZOEK
• Na de screening
• Heeft dit kind stoornis x?
• Wanneer? Bij de onderkennende/classificerende diagnostiek wanneer specifieke hypothesen worden getoetst
• Resultaat: formele onderkennende diagnose (bv.: via criteria DSM-5)
3.2.3 ASSESSMENT
• Sterkte-zwakteprofiel: wat zijn de sterke en zwakke kanten van dit kind?
• Belang: Aanknopingspunten voor het opstellen van een behandelingsplan
Zwakke punten: waaraan men kan werken
Sterke punten: waarop men kan steunen
• Wanneer? Tijdens de screening en het diagnostisch onderzoek + eventueel bijkomend specifieker onderzoek
• Ook omgevingsfactoren!
• Zo compleet mogelijk beeld = nodig voor meest optimale handelingsplan
• Bv.: IQ-test bij een kind (de mogelijkheden die een kind heeft om iets aan te leren…)
3
, 4. DIAGNOSTISCHE INSTRUMENTEN
Soorten:
- Vragenlijst
- Klinisch interview: ongestructureerd – semi-gestructureerd – gestructureerd
- Observatie(schaal)
- Testprocedure: IQ test - neuropsychologische test - …
Doel:
- Screening
- Diagnostisch onderzoek
- Assessment
4.1 SCREENINGSINSTRUMENTEN
• Doel: screenen voor (een) bepaalde problematiek(en)
• Soorten instrumenten (bij OS: vaak vragenlijsten)
- Brede: inventariseren van uiteenlopende probleemgedragingen (bv.: ASEBA vragenlijsten)
- Specifieke: gericht op beperkt aantal probleemgedragingen (bv.: VvGK)
• Onderkennende diagnose pas mogelijk na bijkomend diagnostisch onderzoek (met diagnostische instrumenten)
4.2 DIAGNOSTISCHE INSTRUMENTEN TIJDENS ONDERZOEK
• Doel: hypothesen toetsen tijdens het diagnostisch onderzoek om eventueel onderkennende diagnose te stellen
• Soorten instrumenten: tests, observatieschalen en interviews die specifiek werden ontwikkeld voor het
onderzoeken van een bepaalde stoornis
• Tijdsintensief
• Keuze:
- Kindfactoren (bv.: leeftijd, anderstaligheid, gekende problemen)
- Psychometrische kwaliteiten
4.3 ASSESSMENTINSTRUMENTEN
• Doel: brede assessment (sterkte-zwakteanalyse)
• Soorten instrumenten: vragenlijsten, interviews, observaties, tests
- Verschil met screenings- en diagnostische instrumenten: niet voor stellen onderkennende diagnose maar
aanvullende info voor opstellen (be)handelingsplan
- Afhankelijk van de gestelde diagnostische hypothese
• Info verzamelen over:
- De omgeving
- Het kind op diverse ontwikkelingsdomeinen
o Intelligentie- of ontwikkelingsonderzoek: bij voorkeur bij vermoeden OS
o Neuropsychologisch functioneren →neuropsychologische tests
Geen nut voor stellen diagnose
Wel nuttige informatie voor behandelplan
4
2022-2023
PSYCHODIAGNOSTIEK BIJ KINDEREN EN JONGEREN
HOOFDSTUK 1: THEORETISCHE BASIS
1. INLEIDING
Diagnostiek: het hele proces van aanmelding tot conclusie (bv.: diagnose, advies, beslissing…), wat is er aan de hand met dit
kind?
Begeleiding: alle methodieken om een kind te ondersteunen
2. DIAGNOSTIEK
• Hypothesen opstellen over wat er aan de hand is en toetsen door onderzoek
• Diagnose is geen doel op zich!
O.b.v. deze informatie nagaan hoe we dit kind best gaan begeleiden
= handelingsgerichte diagnostiek (diagnose die aanknopingspunten oplevert voor behandeling, begeleiding,
aanpak)
• Niet enkel tekorten maar ook sterktes!
• Aandacht voor kind achter het label
3. SOORTEN DIAGNOSTIEK
Verschillende indelingen mogelijk:
1. Onderkennende vs verklarende vs handelingsgerichte diagnostiek
2. Screening vs diagnostisch onderzoek vs assessment
In de praktijk moeilijk te onderscheiden: grenzen zijn vaag, lopen door elkaar of in elkaar over
De indeling is afhankelijk van de stoornis die geanalyseerd wordt
, 3.1 EERSTE INDELING
• Onderkennende diagnostiek
• Verklarende diagnostiek
• Handelingsgerichte diagnostiek
3.1.1 ONDERKENNENDE DIAGNOSTIEK
• Of (categoriaal) classificerende diagnostiek
• Wat is er met dit kind aan de hand? observatie
• Aan de hand van screening en diagnostisch onderzoek
• Resultaat: een (formele) onderkennende diagnose (bv.: ADHD of dyslexie)
• Bij de OS: beschrijvend van aard
Niet verklarend van aard!
3.1.2 VERKLARENDE DIAGNOSTIEK
• Of etiologische diagnostiek
• Wat is de oorzaak van dit probleem? Waarom heeft dit kind stoornis x?
• Resultaat: een verklarende diagnose
Op het genetische, neurobiologische of neuropsychologische analyseniveau
• Bij OS:
Heel moeilijke kwestie
Weinig nut relevanter is de vraag wat er aan de hand is (onderkennende diagnose) om dan te gaan
bepalen op welke manier daar het best mee kan worden omgegaan (handelingsgerichte diagnose)
• Breder: “Wat zijn de beïnvloedende factoren die een rol spelen in het functioneren van dit kind?”
Opstellen van een “integratief beeld” (i.e. hypothesen over de samenhang tussen alle ondersteunende en
belemmerende factoren)
ICF model en stoornisspecifieke theoretische modellen als hulpmiddel
Zie handelingsgerichte diagnostiek
3.1.3 HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK
• Of indicerende diagnostiek
• Hoe kunnen we dit kind het best begeleiden?
• Doel: opstellen van een individueel functioneringsprofiel, het in kaart brengen van de ondersteuningsnoden en
een individuele aanpak op maat van het specifieke kind
• Op basis van:
- Weten wat er aan de hand is en wat er moet worden veranderd (via onderkennende en eventueel
verklarende diagnostiek)
- Informatie over andere factoren binnen het kind en over omgevingsfactoren, waarbij men zowel focust op
risicofactoren als op protectieve factoren en mogelijkheden (sterkte-zwakteanalyse; zie ook assessment)
• Resultaat: indicerende diagnose
Lijst met aanbevelingen voor meest gepaste ondersteuning, behandeling en/of materiële hulpmiddelen
voor het kind en zijn omgeving
2
, 3.1.4 BIJ ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN
• Voorkeur voor een handelingsgericht diagnostisch traject
Onderkennende diagnose (en in sommige gevallen aanvullend een verklarende diagnose) neemt een
belangrijke plaats in
3.2 TWEEDE INDELING
• Screening
• Diagnostisch onderzoek
• Assessment
3.2.1 SCREENING
• Is er een verhoogd risico op stoornis x?
• Wanneer?
- OF: Voorafgaand aan diagnostisch onderzoek, in grote groep (preventie bv.: Kind & Gezin, LVS op school)
- OF: Tijdens 1e fase van onderkennende diagnostiek, individueel
+ Redelijk snel en eenvoudig af te nemen
+ Aanwijzing voor verder diagnostisch onderzoek
+ Richting voor de hypothesen
+ Maakt vroegdetectie mogelijk
3.2.2 DIAGNOSTISCH ONDERZOEK
• Na de screening
• Heeft dit kind stoornis x?
• Wanneer? Bij de onderkennende/classificerende diagnostiek wanneer specifieke hypothesen worden getoetst
• Resultaat: formele onderkennende diagnose (bv.: via criteria DSM-5)
3.2.3 ASSESSMENT
• Sterkte-zwakteprofiel: wat zijn de sterke en zwakke kanten van dit kind?
• Belang: Aanknopingspunten voor het opstellen van een behandelingsplan
Zwakke punten: waaraan men kan werken
Sterke punten: waarop men kan steunen
• Wanneer? Tijdens de screening en het diagnostisch onderzoek + eventueel bijkomend specifieker onderzoek
• Ook omgevingsfactoren!
• Zo compleet mogelijk beeld = nodig voor meest optimale handelingsplan
• Bv.: IQ-test bij een kind (de mogelijkheden die een kind heeft om iets aan te leren…)
3
, 4. DIAGNOSTISCHE INSTRUMENTEN
Soorten:
- Vragenlijst
- Klinisch interview: ongestructureerd – semi-gestructureerd – gestructureerd
- Observatie(schaal)
- Testprocedure: IQ test - neuropsychologische test - …
Doel:
- Screening
- Diagnostisch onderzoek
- Assessment
4.1 SCREENINGSINSTRUMENTEN
• Doel: screenen voor (een) bepaalde problematiek(en)
• Soorten instrumenten (bij OS: vaak vragenlijsten)
- Brede: inventariseren van uiteenlopende probleemgedragingen (bv.: ASEBA vragenlijsten)
- Specifieke: gericht op beperkt aantal probleemgedragingen (bv.: VvGK)
• Onderkennende diagnose pas mogelijk na bijkomend diagnostisch onderzoek (met diagnostische instrumenten)
4.2 DIAGNOSTISCHE INSTRUMENTEN TIJDENS ONDERZOEK
• Doel: hypothesen toetsen tijdens het diagnostisch onderzoek om eventueel onderkennende diagnose te stellen
• Soorten instrumenten: tests, observatieschalen en interviews die specifiek werden ontwikkeld voor het
onderzoeken van een bepaalde stoornis
• Tijdsintensief
• Keuze:
- Kindfactoren (bv.: leeftijd, anderstaligheid, gekende problemen)
- Psychometrische kwaliteiten
4.3 ASSESSMENTINSTRUMENTEN
• Doel: brede assessment (sterkte-zwakteanalyse)
• Soorten instrumenten: vragenlijsten, interviews, observaties, tests
- Verschil met screenings- en diagnostische instrumenten: niet voor stellen onderkennende diagnose maar
aanvullende info voor opstellen (be)handelingsplan
- Afhankelijk van de gestelde diagnostische hypothese
• Info verzamelen over:
- De omgeving
- Het kind op diverse ontwikkelingsdomeinen
o Intelligentie- of ontwikkelingsonderzoek: bij voorkeur bij vermoeden OS
o Neuropsychologisch functioneren →neuropsychologische tests
Geen nut voor stellen diagnose
Wel nuttige informatie voor behandelplan
4
