INLEIDING PSYCHOLOGISCHE
DIENSTVERLENING
Inhoud
INLEIDEND HOOFDSTUK
Inleiding psychologische dienstverlening..............................................................9
Een korte geschiedenis van het vak..................................................................9
De psychologische bril....................................................................................9
Een brede kijk op vele stromingen...................................................................11
De filosofische roots van psychologie.................................................................12
Zelfbewustzijn..................................................................................................12
Lichaam als grensstructuur tussen bewustzijn en omgeving...........................13
Waarheid, weten en taal..................................................................................14
Waar of niet waar?...........................................................................................16
Het belang van taal..........................................................................................17
Negative capacity............................................................................................18
Oefening........................................................................................................19
Mensbeeld, religie en wetenschap......................................................................19
Mechanistisch mensbeeld................................................................................20
Organistisch mensbeeld...................................................................................22
Personalistisch mensbeeld...............................................................................23
Relationeel-holistisch mensbeeld.....................................................................23
Hiërarchische systeemniveaus......................................................................23
Psychologie als wetenschap................................................................................24
Is psychologie een wetenschap?......................................................................24
In ziekte en gezondheid......................................................................................24
Ziekte en gezondheid als toestand..................................................................24
Ziekte en gezondheid als proces......................................................................25
Bio-psycho-sociaal model..............................................................................25
Preventiemodel van Jamoulle........................................................................26
ICF van Wereldgezondheidsorganisatie........................................................27
, Kritiek op eerste definitie van WHO..............................................................28
Kwaliteit van het leven en positieve gezondheid.............................................29
Medische psychologie......................................................................................29
Psychologie binnen medische context..........................................................30
Coping, stress en burn-out............................................................................31
Ziek van gezondheid?......................................................................................32
Medicalisering en overdiagnose....................................................................32
Individualisering............................................................................................32
Inleiding..............................................................................................................34
Casus ‘Charles Whitman’.................................................................................34
Behave van Robert Sapolsky..............................................................................34
Een verklaring voor menselijk gedrag..............................................................34
De seconde voor je een gedrag stelt.............................................................35
Seconden tot minuten voor je een gedrag stelt............................................36
Uren tot dagen voor je een gedrag stelt.......................................................36
Dagen tot maanden voor je een gedrag stelt................................................36
Terug naar je puberteit.................................................................................37
Eerste levensjaren.........................................................................................37
Terug naar toen je een bevrucht eitje was....................................................37
Eeuwen tot millennia voor je een gedrag stelt..............................................37
Conclusie..........................................................................................................37
Inleiding..............................................................................................................39
Psychologische dienstverlening.......................................................................39
Geen antwoord zonder vraag...........................................................................39
Psychologisch werken.........................................................................................40
Terugblik op leerlijnen......................................................................................40
Psychologische dienstverlening is een relatiewijze..........................................40
Psychologische grondhouding.......................................................................41
Onderzoekende houding...............................................................................43
Elementaire gespreksvaardigheden..............................................................44
Een relationeel-holistisch mensbeeld............................................................45
Handelingsgerichte diagnostiek.......................................................................47
De brede hulpvraag in kaart brengen:..........................................................49
Methode van reverse psychology..................................................................50
2
,Planmatig en doelgericht werken........................................................................52
De zes algemene stappen binnen het dienstverleningsproces........................52
Enkele concrete modellen................................................................................52
GROW-model.................................................................................................52
Model van handelingsgericht werken............................................................53
Intervention Mapping Protocol (IMP).............................................................53
Een handelingsplan voor de psychologisch consulent in diverse contexten....57
Hét handelingsplan voor de psychologisch consulent...................................58
Biologische psychologie......................................................................................70
Brainless psychiatry en mindless psychiatry....................................................70
Het menselijke brein........................................................................................70
Biologische psychologie...................................................................................71
Psychofarmaca..............................................................................................72
Neurologische inzichten en interventies.......................................................73
Evolutionaire psychologie...................................................................................74
De evolutietheorie van Charles Darwin............................................................74
De evolutie van de mens.................................................................................74
Genderverschillen: evolutionair bepaald?.....................................................74
Evolutionaire bouwstenen voor prosociaal gedrag........................................74
Toepassingen van evolutionaire psychologie......................................................75
Toepassingen uit de A&O-sector......................................................................75
Stress op het werk........................................................................................75
Toepassingen uit de SPP-sector.......................................................................76
Het brein van iemand met ADHD..................................................................76
Het brein van iemand met ASS.....................................................................76
Het belang van een goede leerling-leerkrachtrelatie....................................76
Toepassingen uit de klinische sector...............................................................76
Het ontstaan van een verslaving...................................................................76
De relatie tussen beweging en cognitieve functies.......................................78
Kanttekeningen................................................................................................78
Behaviorisme......................................................................................................79
Leertheoretisch kader......................................................................................79
Leerprocessen..................................................................................................80
Gewenningsleren...........................................................................................80
3
, Associatieleren..............................................................................................81
Neobehaviorisme.............................................................................................85
Sociaal leren of model-leren..........................................................................85
Cognitieve psychologie.......................................................................................85
Denken is informatie evalueren.......................................................................86
Denken als gedragsdeterminant......................................................................86
Modeling en zelf-effectiviteit.........................................................................87
Het ASE-model..............................................................................................88
Cognitieve bias of denkfouten..........................................................................92
Twee manieren van denken..........................................................................93
Heuristieken en denkfouten..........................................................................93
Copingstrategieën............................................................................................96
Omgaan met mislukking: enkele strategieën................................................97
Psychologische interventies................................................................................99
Cognitieve therapie..........................................................................................99
Cognitieve therapie volgens Ellis..................................................................99
Cognitieve therapie volgens Beck...............................................................100
De rol van denkfouten.................................................................................101
Cognitieve gedragstherapie (CGT).................................................................103
Een combinatie van cognitieve en gedragsmatige interventies.................103
Het wetenschappelijk karakter van CGT.....................................................103
Het analytische karakter van CGT...............................................................104
Therapeutische technieken.........................................................................107
CGT en mindfulness....................................................................................108
Toepassingen van behaviorisme en cognitieve psychologie.............................108
Toepassingen uit de A&O-sector....................................................................108
Carrot-and-stick-methode...........................................................................108
Cognitieve bias in marketing en reclame....................................................109
Toepassingen uit de SPP-sector.....................................................................111
Positieve bekrachtiging in opvoeding..........................................................111
Toepassingen uit de klinische sector.............................................................112
Fobieën behandelen door exposure............................................................112
Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR).........................112
De ‘onbewuste’ verslaving..........................................................................113
4
, Dialectische gedragstherapie (DGT)...........................................................115
Kanttekeningen..............................................................................................116
Behandelprotocol versus cliëntuniciteit......................................................116
Te sterke focus op extrinsieke motivatie....................................................116
Inleiding............................................................................................................119
Het nature-nurture-debat...............................................................................119
Het nurture-verhaal.....................................................................................119
De algemene systeemtheorie........................................................................121
Groepen als systemen.................................................................................121
Omgevingspsychologie.....................................................................................123
Belang van omgevingspsychologie................................................................123
Brede onderzoeksthema’s...........................................................................123
Kleinschaligere onderzoeksthema’s............................................................124
Milieutherapie................................................................................................125
Omgevingstherapie.....................................................................................125
Institutionele psychotherapie......................................................................126
Institutionele zorg maakt plaats voor….......................................................126
Systemisch werken...........................................................................................127
De strategische stroming...............................................................................127
Paul Watzlawick...........................................................................................127
De werking van het systeem.......................................................................129
De structurele gezinstherapie (Munichin)......................................................130
Het kluwengezin..........................................................................................130
Enkele andere dysfunctionele gezinsstructuren..........................................131
De contextuele stroming................................................................................131
Toepassingen van context- en omgevingspsychologie.....................................132
Toepassingen uit de A&O-sector....................................................................132
Burn-out op het werk..................................................................................132
Landschapsbureaus.....................................................................................133
Kleurenpsychologie in marketing................................................................133
Toepassingen uit de SPP-sector.....................................................................134
Het belang van de schoolomgeving............................................................134
Methodescholen..........................................................................................135
Nieuwe autoriteit (NA) en geweldloos verzet (NVR)....................................136
5
, Toepassingen uit de klinische sector.............................................................138
Herstelgericht en verbindend werken.........................................................138
Omgevingsfactoren bij psychisch lijden......................................................138
Omgevingsgerichte ondersteuning.............................................................139
Kanttekeningen..............................................................................................139
Onbewuste en persoonlijke ontwikkeling..........................................................140
De fundamenten van de psychoanalyse........................................................140
Psychoanalyse als stroming en methode....................................................140
De psychoanalyse volgens Freud................................................................141
Freuds raadgevingen omtrent de psychoanalytische techniek...................150
Recentere ontwikkelingen..............................................................................152
De Ego-analyse van Anna Freud.................................................................152
De objectrelaties van Melanie Klein............................................................154
De Theory of thinking van Bion...................................................................155
De ontwikkelingspsychologie van Erik Erikson............................................156
De transitionele ruimte van Winnecot.........................................................157
Psychische ontwikkeling doorheen relaties.......................................................158
Gehechtheid: Bowlby and Ainsworth..............................................................158
Inleiding......................................................................................................158
Gehechtheidsstijlen.....................................................................................160
De impact van de gehechtheidsstijl............................................................164
Mentaliseren: Bateman en Fonagy.................................................................165
Jacques Lacan: terug naar Freud....................................................................173
Toepassingen van onbewuste en persoonlijke ontwikkeling.............................175
Toepassingen uit de A&O-sector....................................................................175
Gehechtheidsstrategieën op de werkvloer..................................................175
Organisaties en weerstand tegen verandering...........................................176
Toepassingen uit de SPP-sector.....................................................................177
Opsluiting en time-out in de jeugdzorg.......................................................177
SEO-ondersteuningsvormen........................................................................180
Toepassingen uit de klinische sector.............................................................180
Geduldig gereedschap en speltherapie.......................................................180
Gehechtheid in relaties: 4x4=16.................................................................181
Mentalisation Based Treatment (MBT)........................................................182
6
DIENSTVERLENING
Inhoud
INLEIDEND HOOFDSTUK
Inleiding psychologische dienstverlening..............................................................9
Een korte geschiedenis van het vak..................................................................9
De psychologische bril....................................................................................9
Een brede kijk op vele stromingen...................................................................11
De filosofische roots van psychologie.................................................................12
Zelfbewustzijn..................................................................................................12
Lichaam als grensstructuur tussen bewustzijn en omgeving...........................13
Waarheid, weten en taal..................................................................................14
Waar of niet waar?...........................................................................................16
Het belang van taal..........................................................................................17
Negative capacity............................................................................................18
Oefening........................................................................................................19
Mensbeeld, religie en wetenschap......................................................................19
Mechanistisch mensbeeld................................................................................20
Organistisch mensbeeld...................................................................................22
Personalistisch mensbeeld...............................................................................23
Relationeel-holistisch mensbeeld.....................................................................23
Hiërarchische systeemniveaus......................................................................23
Psychologie als wetenschap................................................................................24
Is psychologie een wetenschap?......................................................................24
In ziekte en gezondheid......................................................................................24
Ziekte en gezondheid als toestand..................................................................24
Ziekte en gezondheid als proces......................................................................25
Bio-psycho-sociaal model..............................................................................25
Preventiemodel van Jamoulle........................................................................26
ICF van Wereldgezondheidsorganisatie........................................................27
, Kritiek op eerste definitie van WHO..............................................................28
Kwaliteit van het leven en positieve gezondheid.............................................29
Medische psychologie......................................................................................29
Psychologie binnen medische context..........................................................30
Coping, stress en burn-out............................................................................31
Ziek van gezondheid?......................................................................................32
Medicalisering en overdiagnose....................................................................32
Individualisering............................................................................................32
Inleiding..............................................................................................................34
Casus ‘Charles Whitman’.................................................................................34
Behave van Robert Sapolsky..............................................................................34
Een verklaring voor menselijk gedrag..............................................................34
De seconde voor je een gedrag stelt.............................................................35
Seconden tot minuten voor je een gedrag stelt............................................36
Uren tot dagen voor je een gedrag stelt.......................................................36
Dagen tot maanden voor je een gedrag stelt................................................36
Terug naar je puberteit.................................................................................37
Eerste levensjaren.........................................................................................37
Terug naar toen je een bevrucht eitje was....................................................37
Eeuwen tot millennia voor je een gedrag stelt..............................................37
Conclusie..........................................................................................................37
Inleiding..............................................................................................................39
Psychologische dienstverlening.......................................................................39
Geen antwoord zonder vraag...........................................................................39
Psychologisch werken.........................................................................................40
Terugblik op leerlijnen......................................................................................40
Psychologische dienstverlening is een relatiewijze..........................................40
Psychologische grondhouding.......................................................................41
Onderzoekende houding...............................................................................43
Elementaire gespreksvaardigheden..............................................................44
Een relationeel-holistisch mensbeeld............................................................45
Handelingsgerichte diagnostiek.......................................................................47
De brede hulpvraag in kaart brengen:..........................................................49
Methode van reverse psychology..................................................................50
2
,Planmatig en doelgericht werken........................................................................52
De zes algemene stappen binnen het dienstverleningsproces........................52
Enkele concrete modellen................................................................................52
GROW-model.................................................................................................52
Model van handelingsgericht werken............................................................53
Intervention Mapping Protocol (IMP).............................................................53
Een handelingsplan voor de psychologisch consulent in diverse contexten....57
Hét handelingsplan voor de psychologisch consulent...................................58
Biologische psychologie......................................................................................70
Brainless psychiatry en mindless psychiatry....................................................70
Het menselijke brein........................................................................................70
Biologische psychologie...................................................................................71
Psychofarmaca..............................................................................................72
Neurologische inzichten en interventies.......................................................73
Evolutionaire psychologie...................................................................................74
De evolutietheorie van Charles Darwin............................................................74
De evolutie van de mens.................................................................................74
Genderverschillen: evolutionair bepaald?.....................................................74
Evolutionaire bouwstenen voor prosociaal gedrag........................................74
Toepassingen van evolutionaire psychologie......................................................75
Toepassingen uit de A&O-sector......................................................................75
Stress op het werk........................................................................................75
Toepassingen uit de SPP-sector.......................................................................76
Het brein van iemand met ADHD..................................................................76
Het brein van iemand met ASS.....................................................................76
Het belang van een goede leerling-leerkrachtrelatie....................................76
Toepassingen uit de klinische sector...............................................................76
Het ontstaan van een verslaving...................................................................76
De relatie tussen beweging en cognitieve functies.......................................78
Kanttekeningen................................................................................................78
Behaviorisme......................................................................................................79
Leertheoretisch kader......................................................................................79
Leerprocessen..................................................................................................80
Gewenningsleren...........................................................................................80
3
, Associatieleren..............................................................................................81
Neobehaviorisme.............................................................................................85
Sociaal leren of model-leren..........................................................................85
Cognitieve psychologie.......................................................................................85
Denken is informatie evalueren.......................................................................86
Denken als gedragsdeterminant......................................................................86
Modeling en zelf-effectiviteit.........................................................................87
Het ASE-model..............................................................................................88
Cognitieve bias of denkfouten..........................................................................92
Twee manieren van denken..........................................................................93
Heuristieken en denkfouten..........................................................................93
Copingstrategieën............................................................................................96
Omgaan met mislukking: enkele strategieën................................................97
Psychologische interventies................................................................................99
Cognitieve therapie..........................................................................................99
Cognitieve therapie volgens Ellis..................................................................99
Cognitieve therapie volgens Beck...............................................................100
De rol van denkfouten.................................................................................101
Cognitieve gedragstherapie (CGT).................................................................103
Een combinatie van cognitieve en gedragsmatige interventies.................103
Het wetenschappelijk karakter van CGT.....................................................103
Het analytische karakter van CGT...............................................................104
Therapeutische technieken.........................................................................107
CGT en mindfulness....................................................................................108
Toepassingen van behaviorisme en cognitieve psychologie.............................108
Toepassingen uit de A&O-sector....................................................................108
Carrot-and-stick-methode...........................................................................108
Cognitieve bias in marketing en reclame....................................................109
Toepassingen uit de SPP-sector.....................................................................111
Positieve bekrachtiging in opvoeding..........................................................111
Toepassingen uit de klinische sector.............................................................112
Fobieën behandelen door exposure............................................................112
Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR).........................112
De ‘onbewuste’ verslaving..........................................................................113
4
, Dialectische gedragstherapie (DGT)...........................................................115
Kanttekeningen..............................................................................................116
Behandelprotocol versus cliëntuniciteit......................................................116
Te sterke focus op extrinsieke motivatie....................................................116
Inleiding............................................................................................................119
Het nature-nurture-debat...............................................................................119
Het nurture-verhaal.....................................................................................119
De algemene systeemtheorie........................................................................121
Groepen als systemen.................................................................................121
Omgevingspsychologie.....................................................................................123
Belang van omgevingspsychologie................................................................123
Brede onderzoeksthema’s...........................................................................123
Kleinschaligere onderzoeksthema’s............................................................124
Milieutherapie................................................................................................125
Omgevingstherapie.....................................................................................125
Institutionele psychotherapie......................................................................126
Institutionele zorg maakt plaats voor….......................................................126
Systemisch werken...........................................................................................127
De strategische stroming...............................................................................127
Paul Watzlawick...........................................................................................127
De werking van het systeem.......................................................................129
De structurele gezinstherapie (Munichin)......................................................130
Het kluwengezin..........................................................................................130
Enkele andere dysfunctionele gezinsstructuren..........................................131
De contextuele stroming................................................................................131
Toepassingen van context- en omgevingspsychologie.....................................132
Toepassingen uit de A&O-sector....................................................................132
Burn-out op het werk..................................................................................132
Landschapsbureaus.....................................................................................133
Kleurenpsychologie in marketing................................................................133
Toepassingen uit de SPP-sector.....................................................................134
Het belang van de schoolomgeving............................................................134
Methodescholen..........................................................................................135
Nieuwe autoriteit (NA) en geweldloos verzet (NVR)....................................136
5
, Toepassingen uit de klinische sector.............................................................138
Herstelgericht en verbindend werken.........................................................138
Omgevingsfactoren bij psychisch lijden......................................................138
Omgevingsgerichte ondersteuning.............................................................139
Kanttekeningen..............................................................................................139
Onbewuste en persoonlijke ontwikkeling..........................................................140
De fundamenten van de psychoanalyse........................................................140
Psychoanalyse als stroming en methode....................................................140
De psychoanalyse volgens Freud................................................................141
Freuds raadgevingen omtrent de psychoanalytische techniek...................150
Recentere ontwikkelingen..............................................................................152
De Ego-analyse van Anna Freud.................................................................152
De objectrelaties van Melanie Klein............................................................154
De Theory of thinking van Bion...................................................................155
De ontwikkelingspsychologie van Erik Erikson............................................156
De transitionele ruimte van Winnecot.........................................................157
Psychische ontwikkeling doorheen relaties.......................................................158
Gehechtheid: Bowlby and Ainsworth..............................................................158
Inleiding......................................................................................................158
Gehechtheidsstijlen.....................................................................................160
De impact van de gehechtheidsstijl............................................................164
Mentaliseren: Bateman en Fonagy.................................................................165
Jacques Lacan: terug naar Freud....................................................................173
Toepassingen van onbewuste en persoonlijke ontwikkeling.............................175
Toepassingen uit de A&O-sector....................................................................175
Gehechtheidsstrategieën op de werkvloer..................................................175
Organisaties en weerstand tegen verandering...........................................176
Toepassingen uit de SPP-sector.....................................................................177
Opsluiting en time-out in de jeugdzorg.......................................................177
SEO-ondersteuningsvormen........................................................................180
Toepassingen uit de klinische sector.............................................................180
Geduldig gereedschap en speltherapie.......................................................180
Gehechtheid in relaties: 4x4=16.................................................................181
Mentalisation Based Treatment (MBT)........................................................182
6
