Sofie Vandermarliere BA2 Geschiedenis
1: Introductie
Inhoud cursus
-complex verband: materiële bestaansbasis – sociale interacties
-Lang termijn perspectief
-Internationaal comparatief kader // toenemende focus: Europa
-Integratie: andere sociale wetenschappen
Bestaansbasis
Centrale vraag: Hoe hebben mensen doorheen de geschiedenis getracht hun
bestaansbasis veilig te stellen?
-Hoe kan ik overleven? Manier waarop men minimale basisbehoeften veilig
stelt verandert doorheen geschiedenis
-Bestaansbasis = basisnoodzakelijkheden om te overleden
o Loonarbeid
o Zelfvoorziening (enorm beperkte mogelijkheid vandaag in België)
o Opvangcentra
o Vervangingsinkomen (werkloosheidsuitkering, pensioen..)
-Bestaansbasis = enorm contextafhankelijk! Verandert naar gelang tijd & ruimte =>
zicht op sleutelaspect in de geschiedenis
1. Kwetsbaarheid (risico’s)
-Mate waarin bestaansbasis blootgesteld is aan bepaalde risico’s
-> inflatie, job verliezen, ziekte, oorlog
-Boeren die vandaag op markt produceren: andere risico’s! Niet risico van
ontslag, maar risico genoeg eten, oogsten..
-Verschil: maatschappelijke kwetsbaarheid (manier waarop samenleving
georganiseerd is) – persoonlijke kwetsbaarheid (ongelijke risico’s binnen
samenleving)
Begrijpen waarom & hoe kwetsbaarheid evolueert doorheen geschiedenis =>
inzicht in hoe sociaaleconomische veranderingsprocessen zorgen voor
veranderingen in bestaansbasis
2. Veerkracht (strategieën)
-Mensen ondergaan hun lot NIET passief: ze ontwikkelen strategieën!
Preventieve strategieën: voorkomen of risico verminderen van een crisis (bv
sparen)
Responsstrategieën: inschakelen in geval dat crisis zich voordoet (bv hout
stoken, eten zelf verzamelen, energie sparen, mirgratie..)
1
, Sofie Vandermarliere BA2 Geschiedenis
-Belang van uitbouw sociale relaties om geholpen te worden
Vorm van verzekering: reciprociteit: wederkerigheid: als ik iets voor jou doe,
doe jij iets voor mij
Verschil horizontale (+- zelfde situatie op sociale ladder) – verticale sociale
relaties (andere maatschappelijke positie: rijker, meer middelen..)
o Nadeel horizontaal: op dezelfde manier onderhevig aan crisis MAAR
sneller beroep op doen!
o Nadeel verticaal: afhankelijkheid! Bv kleine boer – landheer
-Publieke (zorg)voorzieningen: bijzondere vorm
3. Weerbaarheid (verzet)
-Mate waarin mensen bij ontwikkelen bestaansstrategieën bestaande
machtsverhoudingen willen veranderen
Niet altijd op grote schaal! Microschaal (gezin) – macroschaal (samenleving)
Bv organisaties van vrouwen: vorm van weerbaarheid: bestaansbasis
verbeteren in gezin op lange termijn etc.
-Verzet ≠ vanzelfsprekend!
Zichtbaar & onzichtbaar: “weapons of the weak”
Waarom komen mensen wel of niet in verzet?
Verband: kwetsbaarheid – veerkracht?
Belang morele normen (moral economy) -> wat is aanvaardbaar economisch
gedrag? Hoe hoog mogen de winsten & facturen zijn?
Verwante thema’s
-Relatie sociaaleconomische – politieke – culturele veranderingsprocessen
-Structure vs. agency: In hoeverre zijn mensen bepaald door de maatschappelijke
structuur waarin ze leven? Hoeveel ruimte is er om je eigen strategie te ontwikkelen,
voor je eigen agency?
-Homo economicus: rationele afwegingen maken, gericht op winstmaximalisatie ->
klopt dat voor elke tijd?
-Moral economy: economisch gedrag ingebed in samenleving, of niet? Gestuurd
door samenleving? Of stuurt economie de samenleving?
2: Neolithische revolutie & landbouw
(thema 1)
Jagers-verzamelaars
• Grootste deel van menselijke geschiedenis
➔ Tot 10 000 jaar geleden: alle menselijke samenlevingen!
➔ Enorm lange periode, maar weinig over geweten (zeker van voor 50 000 vc)
• Welke onderzoeksmethoden of bronnen?
➔ Studie hominiden, archeologie (voorwerpen, schilderingen, ...), fysische
antropologie (botten, schedels, ...), archaeogeografie (landschap),
2
, Sofie Vandermarliere BA2 Geschiedenis
paleontologie (dieet), paleopathologie (skelet), etnologie (jagers-verzamelaars
vandaag: inheemse stammen), studies mensapen (vroege menselijke soorten:
hoe samenlevingsverbanden eruitzien)
➔ Beperkingen!
o Volledig andere context: vroeger was men over hele wereld vrij om te
bewegen, nu vaak in jungles, woestijnen..
o Stereotiep denken: onschuld vroege menselijke samenlevingen, maar
is meer divers dan dat! Zegt meer over onszelf..
Sociale organisatie (?)
Niet altijd & overal! Op verwantschapsbasis georganiseerd, maar soms ook
wel grote complexe religieuze bijeenkomsten
• Kleine groepjes (?)
• Mobiel
• Beperkte arbeidsdeling & geen overexploitatie
• Gevarieerd dieet: brede & diverse bestaansbasis, gewassen combineren
• Relatief veel vrije tijd
• Veralgemeende reciprociteit
! generalized reciprocity balanced reciprocity
- Veralgemeende reciprociteit: vanzelfsprekend: geen verwachting dat je iets
terug krijgt, geen woord voor danku, is gewoon logisch -> weinig notie
privébezit (twijfel over)
- Balanced reciprocity: culturele verwachting dat er iets tegenover staat (bv
uitnodiging feestje: iemand uitnodigen want jij werd ook uitgenodigd)
• Egalitaire samenleving?
➔ Economisch & ecologisch efficiënt = betrouwbaar: milieu niet belasten
➔ Gebalanceerd systeem van risicospreiding
! landbouw ≠ logische verdere stap! Jagers-verzamelaars superieure bestaansbasis..
Neolithische revolutie
= proces van sedentarisering // domesticatie van wilde planten & dieren =
ontwikkeling landbouw: mens gaat eigen voedsel produceren
• Langdurige overgangsfase met veel trial & error : enorm weinig planten oogst- én
eetbaar! Ook weinig zoogdieren domesticeerbaar
• In verschillende gebieden onafhankelijk van elkaar vanaf c. 8.000 v.C.: op
hetzelfde moment (Midden-Oosten: eerst)
Overgang landbouw: waarom?
• Grotere efficiëntie?
➔ Minder efficiënt: grotere kwetsbaarheid
• Technologische voorwaarden: noodzakelijk, maar is nog geen verklaring
Combinatie van factoren:
3
, Sofie Vandermarliere BA2 Geschiedenis
• Klimatologische & ecologische verschuivingen: einde ijstijd -> nieuwe gewassen
groeien & grotere diersoorten verdwijnen
• Spiraal van groeiende bevolking (actie-reactie: geen weg meer terug)
Malthus’ theorie in een notendop
· Bevolking: altijd neiging om te groeien wanneer mogelijk
· Vanaf dat bevolking groeit, zal die héél snel groeien (exponentieel)
PROBLEEM: voedselvoorzieningen nooit genoeg! Inspanning kan maar tot
bepaald maximum verdubbelen
CRISIS: menselijke geschiedenis gevangen in permanente loop =
Malthusiaanse val
onomkeerbaar proces + landbouw wordt dominant door competitie jagers-
verzamelaars vs. boeren (boeren jagen ze weg)
Levenskwaliteit & bestaansbasis
• Slechtere gezondheid t.g.v. eenzijdig dieet
• Grotere kwetsbaarheid t.a.v. schaarste
• Ziekteverspreiding t.g.v. domesticatie dieren
• Meer werken voor minder eten + nog kwetsbaarder wanneer crisis: minder
uitwijkingsstrategieën!
• Meer werken & sedentair leven
➔ Grotere grondproductiviteit
➔ Zelfversterkend proces
Sociale gevolgen: een zondeval?
• Ontstaan van overschot (surplus)
• Basis voor specialisering (ambachtslui, priesters, krijgers): noodzakelijk
• Basis voor oorlog & plundering (reserve kan gestolen worden)
• Ontwikkeling nieuwe verdeelmechanismen
➔ Notie van bezit & bezitsaanspraken (privileges)
➔ Macht als toegang tot surplus
➔ Ongelijke eigendomsverhoudingen // verschillen in kwetsbaarheid
4
1: Introductie
Inhoud cursus
-complex verband: materiële bestaansbasis – sociale interacties
-Lang termijn perspectief
-Internationaal comparatief kader // toenemende focus: Europa
-Integratie: andere sociale wetenschappen
Bestaansbasis
Centrale vraag: Hoe hebben mensen doorheen de geschiedenis getracht hun
bestaansbasis veilig te stellen?
-Hoe kan ik overleven? Manier waarop men minimale basisbehoeften veilig
stelt verandert doorheen geschiedenis
-Bestaansbasis = basisnoodzakelijkheden om te overleden
o Loonarbeid
o Zelfvoorziening (enorm beperkte mogelijkheid vandaag in België)
o Opvangcentra
o Vervangingsinkomen (werkloosheidsuitkering, pensioen..)
-Bestaansbasis = enorm contextafhankelijk! Verandert naar gelang tijd & ruimte =>
zicht op sleutelaspect in de geschiedenis
1. Kwetsbaarheid (risico’s)
-Mate waarin bestaansbasis blootgesteld is aan bepaalde risico’s
-> inflatie, job verliezen, ziekte, oorlog
-Boeren die vandaag op markt produceren: andere risico’s! Niet risico van
ontslag, maar risico genoeg eten, oogsten..
-Verschil: maatschappelijke kwetsbaarheid (manier waarop samenleving
georganiseerd is) – persoonlijke kwetsbaarheid (ongelijke risico’s binnen
samenleving)
Begrijpen waarom & hoe kwetsbaarheid evolueert doorheen geschiedenis =>
inzicht in hoe sociaaleconomische veranderingsprocessen zorgen voor
veranderingen in bestaansbasis
2. Veerkracht (strategieën)
-Mensen ondergaan hun lot NIET passief: ze ontwikkelen strategieën!
Preventieve strategieën: voorkomen of risico verminderen van een crisis (bv
sparen)
Responsstrategieën: inschakelen in geval dat crisis zich voordoet (bv hout
stoken, eten zelf verzamelen, energie sparen, mirgratie..)
1
, Sofie Vandermarliere BA2 Geschiedenis
-Belang van uitbouw sociale relaties om geholpen te worden
Vorm van verzekering: reciprociteit: wederkerigheid: als ik iets voor jou doe,
doe jij iets voor mij
Verschil horizontale (+- zelfde situatie op sociale ladder) – verticale sociale
relaties (andere maatschappelijke positie: rijker, meer middelen..)
o Nadeel horizontaal: op dezelfde manier onderhevig aan crisis MAAR
sneller beroep op doen!
o Nadeel verticaal: afhankelijkheid! Bv kleine boer – landheer
-Publieke (zorg)voorzieningen: bijzondere vorm
3. Weerbaarheid (verzet)
-Mate waarin mensen bij ontwikkelen bestaansstrategieën bestaande
machtsverhoudingen willen veranderen
Niet altijd op grote schaal! Microschaal (gezin) – macroschaal (samenleving)
Bv organisaties van vrouwen: vorm van weerbaarheid: bestaansbasis
verbeteren in gezin op lange termijn etc.
-Verzet ≠ vanzelfsprekend!
Zichtbaar & onzichtbaar: “weapons of the weak”
Waarom komen mensen wel of niet in verzet?
Verband: kwetsbaarheid – veerkracht?
Belang morele normen (moral economy) -> wat is aanvaardbaar economisch
gedrag? Hoe hoog mogen de winsten & facturen zijn?
Verwante thema’s
-Relatie sociaaleconomische – politieke – culturele veranderingsprocessen
-Structure vs. agency: In hoeverre zijn mensen bepaald door de maatschappelijke
structuur waarin ze leven? Hoeveel ruimte is er om je eigen strategie te ontwikkelen,
voor je eigen agency?
-Homo economicus: rationele afwegingen maken, gericht op winstmaximalisatie ->
klopt dat voor elke tijd?
-Moral economy: economisch gedrag ingebed in samenleving, of niet? Gestuurd
door samenleving? Of stuurt economie de samenleving?
2: Neolithische revolutie & landbouw
(thema 1)
Jagers-verzamelaars
• Grootste deel van menselijke geschiedenis
➔ Tot 10 000 jaar geleden: alle menselijke samenlevingen!
➔ Enorm lange periode, maar weinig over geweten (zeker van voor 50 000 vc)
• Welke onderzoeksmethoden of bronnen?
➔ Studie hominiden, archeologie (voorwerpen, schilderingen, ...), fysische
antropologie (botten, schedels, ...), archaeogeografie (landschap),
2
, Sofie Vandermarliere BA2 Geschiedenis
paleontologie (dieet), paleopathologie (skelet), etnologie (jagers-verzamelaars
vandaag: inheemse stammen), studies mensapen (vroege menselijke soorten:
hoe samenlevingsverbanden eruitzien)
➔ Beperkingen!
o Volledig andere context: vroeger was men over hele wereld vrij om te
bewegen, nu vaak in jungles, woestijnen..
o Stereotiep denken: onschuld vroege menselijke samenlevingen, maar
is meer divers dan dat! Zegt meer over onszelf..
Sociale organisatie (?)
Niet altijd & overal! Op verwantschapsbasis georganiseerd, maar soms ook
wel grote complexe religieuze bijeenkomsten
• Kleine groepjes (?)
• Mobiel
• Beperkte arbeidsdeling & geen overexploitatie
• Gevarieerd dieet: brede & diverse bestaansbasis, gewassen combineren
• Relatief veel vrije tijd
• Veralgemeende reciprociteit
! generalized reciprocity balanced reciprocity
- Veralgemeende reciprociteit: vanzelfsprekend: geen verwachting dat je iets
terug krijgt, geen woord voor danku, is gewoon logisch -> weinig notie
privébezit (twijfel over)
- Balanced reciprocity: culturele verwachting dat er iets tegenover staat (bv
uitnodiging feestje: iemand uitnodigen want jij werd ook uitgenodigd)
• Egalitaire samenleving?
➔ Economisch & ecologisch efficiënt = betrouwbaar: milieu niet belasten
➔ Gebalanceerd systeem van risicospreiding
! landbouw ≠ logische verdere stap! Jagers-verzamelaars superieure bestaansbasis..
Neolithische revolutie
= proces van sedentarisering // domesticatie van wilde planten & dieren =
ontwikkeling landbouw: mens gaat eigen voedsel produceren
• Langdurige overgangsfase met veel trial & error : enorm weinig planten oogst- én
eetbaar! Ook weinig zoogdieren domesticeerbaar
• In verschillende gebieden onafhankelijk van elkaar vanaf c. 8.000 v.C.: op
hetzelfde moment (Midden-Oosten: eerst)
Overgang landbouw: waarom?
• Grotere efficiëntie?
➔ Minder efficiënt: grotere kwetsbaarheid
• Technologische voorwaarden: noodzakelijk, maar is nog geen verklaring
Combinatie van factoren:
3
, Sofie Vandermarliere BA2 Geschiedenis
• Klimatologische & ecologische verschuivingen: einde ijstijd -> nieuwe gewassen
groeien & grotere diersoorten verdwijnen
• Spiraal van groeiende bevolking (actie-reactie: geen weg meer terug)
Malthus’ theorie in een notendop
· Bevolking: altijd neiging om te groeien wanneer mogelijk
· Vanaf dat bevolking groeit, zal die héél snel groeien (exponentieel)
PROBLEEM: voedselvoorzieningen nooit genoeg! Inspanning kan maar tot
bepaald maximum verdubbelen
CRISIS: menselijke geschiedenis gevangen in permanente loop =
Malthusiaanse val
onomkeerbaar proces + landbouw wordt dominant door competitie jagers-
verzamelaars vs. boeren (boeren jagen ze weg)
Levenskwaliteit & bestaansbasis
• Slechtere gezondheid t.g.v. eenzijdig dieet
• Grotere kwetsbaarheid t.a.v. schaarste
• Ziekteverspreiding t.g.v. domesticatie dieren
• Meer werken voor minder eten + nog kwetsbaarder wanneer crisis: minder
uitwijkingsstrategieën!
• Meer werken & sedentair leven
➔ Grotere grondproductiviteit
➔ Zelfversterkend proces
Sociale gevolgen: een zondeval?
• Ontstaan van overschot (surplus)
• Basis voor specialisering (ambachtslui, priesters, krijgers): noodzakelijk
• Basis voor oorlog & plundering (reserve kan gestolen worden)
• Ontwikkeling nieuwe verdeelmechanismen
➔ Notie van bezit & bezitsaanspraken (privileges)
➔ Macht als toegang tot surplus
➔ Ongelijke eigendomsverhoudingen // verschillen in kwetsbaarheid
4
