College-aantekeningen Nieuwste Tijd I

01-02-2023: kunst, filosofie & wereldbeeld in de 19e eeuw
Ontstaan Romantiek
 Als reactie op veranderingen in de leefwereld:
o Rationalisme van de Verlichting & ontwikkeling van wetenschap
o Industrialisatie; men wilde terug naar de natuur
o Politieke omwentelingen: Franse Revolutie & Napoleontische oorlogen waren
periode van chaos & terreur; men wilde terug naar tradities & (vermeende)
harmonie
 Vorm van escapisme; men wilde ontsnappen aan de huidige wereld, dat uitte zich in
de politiek, kunst, literatuur, muziek; is een tijdloos gevoel, maar in de Romantiek
werd dit sterker

Basisthema’s
 Het ervaren van een breuk tussen heden & verleden  niet wenselijk, men wil
vasthouden aan dit verleden, ervaren dit als authentieker
 Emotie belangrijk; individualiteit, persoonlijke gevoelswereld, subjectivisme
 Belang van mysterie & fantasie, het geheimzinnige, andere werelden
 Houvast vinden in religie, men wil hier een soort natuurlijke geborgenheid vinden
 ‘Heelwording’ van de wereld; huidige wereld is gefragmentariseerd, moet weer één
overzichtelijk geheel worden
 Nadruk op het unieke i.p.v. het generieke

Preromantiek
 ‘Sturm und Drang’: Duitse beweging die persoonlijke driften en impulsen wilde
omarmen en op zoek gaan naar emotie (bijv. Goethe, Schiller)
 Jean-Jacques Rousseau:
o Idealiseert de ‘nobele wilde’; men moet zijn primitieve, natuurlijke
levensstijl nastreven
o Dit begint al met opvoeding & onderwijs; laat kinderen leren in de natuur en
met hun handen werken
o Zocht de natuur en de eenzaamheid op en schreef over zijn overpeinzingen
 Edmund Burke:
o Dacht na over sublieme ervaringen; het sublieme was overweldigend en
beroerde je mens-zijn, was iets anders dan slechts schoonheid

Romantiek & imperialisme
 Opkomst modern imperialisme: men wilde juist beschaving brengen aan de
primitieve ‘nobele wilden’  politiek & militair gezag vestigen
 Hier zat ook een culturele dimensie aan: het ontwikkelen en uitdragen van ideeën
waarmee praktijken werden uitgelegd, gelegitimeerd en vanzelfsprekend gemaakt
 Dit gebeurde o.a. d.m.v. beelden:
o Legden nadruk op de ontwikkeling & voorsprong van Europeanen
o Legden nadruk op stilstand & primitiviteit van andere volken
o Legden nadruk op het anders-zijn (bijv. in biologische & culturele kenmerken)
 Dit gebeurde ook in de ontwikkeling van kennis & wetenschap
o Bijv. het maken van kaarten;  militair overwicht, was dus in dienst van
imperialisme
o Opkomst etnografie (volkenkunde); was ook in dienst van imperialisme, kon
ook alleen maar plaatsvinden daar waar Europees gezag was in koloniën;
! hier werkt Verlichting door in Romantiek: je ziet de behoefte om de wereld in
kaart te brengen en te classificeren

,  Paradox: er is wel veel interesse voor andere werelden, maar de kunst, literatuur, etc.
die hier betrekking op hebben legitimeren het imperialisme, dat de ‘nobele wilde’ juist
wil onderwerpen i.p.v. zijn levensstijl nastreven
 Mensen uit het oosten worden neergezet als passief, primitief, zinnelijk, irrationeel en
gewelddadig
 Afrika (als eenvormige entiteit) wordt vaak neergezet als enerzijds primitief &
gewelddadig, anderzijds als spiritueel en inspirerend

Nationalisme
Komt als eerste op in de Duitse gebieden:
 Duitsers worden verslagen door Napoleon in slag bij Jena  gaan op zoek naar
verklaring, naar de Duitse identiteit; men komt tot de conclusie dat het ligt aan een
lage weerbaarheid; schrijver & intellectueel Friedrich Ludwig Jahn komt met
meerdere oplossingen:
o Duitsers moeten meer aan sport & gymnastiek gaan doen
o Cultuur: Duitsers hadden volgens hem een hoge, intellectuele cultuur (Goethe,
Schiller) en een rijk verleden met krachtige, stoere helden; men moest dit
meer gaan waarderen
o Bildung: nieuwe vorm van humanisme; persoonlijke culturele ontwikkeling,
het verwerven van veel algemene kennis en een kritische, kosmopolitische
houding
 Ook anti-Franse gevoelens kwamen hier zeer sterk naar voren; Duitsers waren alles
wat Fransen niet waren (sterk, stoer, mannelijk, etc.)
 Dit alles moest de Duitse nationale eenheid (Gemeinschaft) versterken

Erfenissen
 Totalitaire ideologieën hebben veel overgenomen van romantische ideeën (bijv. over
vaderlandse gevoelens, radicalisme, ideeën over ‘zuiverheid’ en ‘puurheid’)
 Jongerenculturen; kenmerken zich door escapisme; zoeken naar het authentieke, het
eigene
 Neonationalisme


02-02-2023: wetenschap in de 19e eeuw
Opkomst van wetenschappen
 Moderne staten bevorderen wetenschap & wetenschapsinstituten
 Industriële Revolutie stimuleert wetenschappelijke ontwikkelingen
 Franse Revolutie maakte nieuwe denkwijzen ‘denkbaar’; men ervoer een breuk met
het verleden en ging anders naar de werkelijkheid kijken
 bevordering fundamentele ontdekkingen

Algemene kenmerken
 Op zoek naar elementen & elementaire deeltjes (de kern) van bep. fenomenen en ook
naar de verbanden hiertussen
 Op zoek naar wetmatigheden in de natuur & maatschappij
 Determinisme: mens is onderworpen aan deze wetmatigheden, kan er niet aan
ontsnappen
 Geloof in lineaire weg naar een betere toekomst

Natuurwetenschappen
Scheikunde
 1789: Lavoisier wil het menselijk leven analyseren a.d.h.v. verschillende chemische
processen
 1803: Dalton stelt dat materie bestaat uit kleine deeltjes (atomen) en doet hier
onderzoek naar

,  1828: Woehler maakt d.m.v. inorganische, kunstmatige processen stoffen die in het
menselijk lichaam voorkomen; tot dan toe werd gedacht dat dit niet kon
 1869: Mendelev creëert het periodieke systeem; laat hierin ook enkele open plekken
van elementen waarvan hij dacht dat ze nog ontdekt zouden worden, gebeurt ook;
wetenschap heeft dus een voorspellende kracht

Biologie
 1838: Schleiden & Schwann beweren dat alle levende materie uit cellen bestaat,
mensen dus ook; de mens volgt dus de natuurwetten
 1854: Pasteur stelt dat ziektes verwekt worden door bacteriën, die altijd overal
aanwezig zijn; bedenkt ook ‘pasteurisatie’, het verhitten van voedsel om bacteriën
te vernietigen

Natuurkunde
 1786-1800: uitvinding van stroom en de batterij
 1820: Oersted & Faraday werken het verband tussen elektriciteit & magnetisme uit;
 1824-1840: verschillende wetenschappers experimenteren met stoommachines en
ontdekken verbanden tussen energie en warmte (de wetenschap van de
thermodynamica); stellen dat energie alleen omgezet kan worden in een andere vorm,
niet vernietigd of gecreëerd
 1865: Maxwell stelt dat elektriciteit, magnetisme en licht allemaal uitingen zijn van
energie

Sociale wetenschappen
Sociale wetenschappen eigenden zich deze manier van denken toe; ook in de samenleving
zijn er wetmatige processen die we moeten analyseren  emancipatie van sociale
wetenschappen

 Economie
o Smith publiceerde The Wealth of Nations, formuleerde hierin de wet van
vraag en aanbod
o Malthus stelde dat bevolking exponentieel groeide en de economie lineair 
probleem; op een gegeven moment kan de bevolking niet meer verder groeien
 crisissituatie (‘Malthusiaanse catastrofe’) zoals oorlog of hongersnood om
daarna weer van voor af aan te beginnen; vond dat armen geen kinderen
moesten krijgen om dit verder tegen te gaan
 Statistiek
o Quetelet probeerde het gedrag van mensen vast te leggen in statistische
patronen & wetmatigheden
o Gaat dus niet uit van vrije wil; leven van mensen is te voorspellen
 Geschiedenis
o Von Ranke streeft naar objectieve kennis over het verleden
o Feiten als elementaire bouwstenen en vervolgens verbanden zoeken
o Historici mogen hun eigen standplaatsgebondenheid niet op de geschiedenis
projecteren
 Rechtsgeleerdheid
o Von Savigny doet onderzoek naar het ontstaan van het recht, gaat op zoek
naar de oorsprong om het beter te begrijpen
 Theologie
o Strauss onderzoekt de Bijbel als historische bron; wil weten hoe deze tot
stand is gekomen  ontdekt tegenstellingen en incoherenties
o Publiceert Das Leben Jesu, gaat op zoek naar historische figuur Jezus  komt
tot de conclusie dat hij wel bestaan heeft, maar sterk is gemythologiseerd en
geen wonderen heeft verricht  christelijke wereld in shock
 Taalwetenschappen