Samenvatting Inleiding tot de geschiedenis v/d Vroegmoderne Tij (A002680A)

Geschiedenis van de
Vroegmoderne Tijd
Deel 1: Staten en hun evoluties
1. Staatsvormingsprocessen
1.1. Gedaantes van de staat
1.1.1. Staat?
- Organisatorische eenheid
- Basis: grondgebied
- Mensen die erop leven
- Mensen ondergeschikt aan centraal gezag
- Centraal gezag bestuurt territorium en mensen
- Centraal gezag is gelegitimeerd door rechtstelsel
- Rechtstelsel regelt interne politieke verhoudingen
- Drie staatsmonopolies:
o Uitvaardigen regels (competitie tussen staten en kerk -> alleen geloof niets anders)
o Gebruik geweld (alleen de staat, niemand anders “wettige zelfverdediging”)
o Opleggen belastingen (alleen de staat)
o (Controle door rechtspraak)
- Soeverein (volkenrechtelijk erkend)

1.1.2. Verschijningsvormen?
- Stadstaat, vb. Hamburg (niet erfelijk)
- Vorstendom, monarchie:
o Dynastiek, vb. Frankrijk en Engeland (macht bij de familie)
o Electief en voor het leven (Tsjechië en Polen)
o Geestelijk, vb. prinsdom Luik
- Republiek, vb. Verenigde Provinciën (heeft andere veroverd)
- Federaties van soevereine staten, vb. Heilig Roomse Rijk (kleine staten samen beslist om
federatie te verenigen)
- Samengestelde staten, vb. imperium Karel V (dezelfde staatshoofs, gedeeld door alle componenten
v/d stad) -> Verenigd Koninkrijk: Wales, Schotland, Noord-Ierland, Engeland = dezelfde staatshoofd


1.1.3. Evolutie?
- Omstreeks 1500: in Europa ca. 500 onafhankelijke staatkundige eenheden
- Omstreeks 1900: ca. 25 (Duitse eenmaking, unificatie/schaalvergroting, opsplitsing Verenigde
Provinciën)


1.2. De Militaire Revolutie en de staat
MR = technologische vooruitgang (o.a buskruit)

1.2.1. Gevolgen op militair en bouwkundig vlak
- “tracé italien”, aarden wallen en baksteen (italiaanse oorlogen tussen stadsstaten)
- Lange belegeringen, opgang infanterie en artillerie
- Techniciteit van de oorlogvoering (ruiterij verandert naar een staande leger + training in de winter/
vechten in de lente en in de herfst naar huis)
-

,1.3. Geld, geld en nog meer geld
- Kost militaire evolutie voor de vorst? Wie meer geld heeft, wint de oorlog
- Inkomsten: domein, inkomsten uit regalia, kolonies (Quinto Real), leningen, belastingen,
1.4. Een standenmaatschappij
- Drie standen: clerus (oratores), adel (bellatores) en “derde stand” (laboratores)
- Adel: maatschappelijke positie; privilegies; evoluerende rol
- Steden: evoluerende rol
- “Staten”, “cortes”, “états”; samenstelling niet overal gelijk
- Vorst = primus inter pares; gevolgen staatsvorming en Militaire Revolutie, centralisatie
- “Noblesse d’épée” vs “noblesse de robe”, sociale mobiliteit
- Nieuwe rol Derde Stand: administratieve, religieuze en economische elite

1.5. De gecentraliseerde ambtenarenstaat
- New Monarchy
- Ontwikkeling instellingen en vorstelijke wetgeving
- Niet langer edelen maar juristen
- Professionalisering (ontstaan universiteiten)
- Bureaucratisering
- Specialisering
- Vorstelijk centralisme en dominantie vs bottom-up maatschappelijke noden
o Vb. handelaars
o Vb. professionele rechtsbedeling

2. De eeuw van Habsburg
2.1. Van Bourgondische Nederlanden tot Spaans-Habsburgs wereldrijk
- Huis van Dampierre
o Lodewijk van Male, graaf van Vlaanderen
o Territorium graafschap Vlaanderen: Kroon – en Rijks-Vlaanderen

- Margaretha van Male x Filips de Stoute = zeer interessante partij
o De Bourgondische hertogen: verwerven van steeds meer gebieden – Middenrijk

- Habsburg: Filip de Schone (1478/1493-1506 x Johanna van Castilië (“de Waanzinnige”)
o Isabella van Castilië – Ferdinand van Aragon 1569

- Karel, 1500/1515 -1555
o Landsheer der Nederlanden 1515
o Koning van Castilië (en kolonies) 1516
o Koning van Aragon 1516 want Ferdinand sterft dan
o “Hausmacht” + keizer van het Heiligs Roomse Rijk 1519

- Karel: in 1519 universeel erfgenaam: Bourgondië – Castilië – Aragon – Hausmacht
- In 1519: verkiezing keizer Heilig Roomse Rijk

2.2. Ambities en mislukkingen van een wereldheerser
2.2.1. Hoofdlijnen
- Verdedigen Christendom (“Plus Ultra”) (vijanden van buitenaf en binnenin)
- Wereldlijk leiderschap: koning der koningen
- Vrijwaring dynastiek-patrimoniale belangen Habsburg

,2.2.2. Vijanden
- Ottomanen en Arabieren -> Val van Constantinopel
o +/- 10 jaar aan de grens van Hongarije: dichtbij belangrijke westerse centra:
Venetië en Wenen
o Süleyman de Magnifieke: grote culturele belangstelling en administratieve
hervormingen -> 3 continenten verspreid
o Belgrado 1521: toegangspoort Hongarije
 Slag bij Mohacs (1526): Lodewijk Hongarije & Maria van Habsburg
o Wenen 1529 en 1532: expansie in westelijke richting stopt
o Noord-Afrikaanse islamstaten
 Succes: campagne tegen Tunis
 Tegenslag: Algiers door stormweer en hevig Arabisch weerwerk leidt tot
een fiasco

- Frankrijk -> na de dood van Lodewijk XI = Frankrijk + Picardië, Anjou, de Provence en
Bourgondië
o Eind 15de eeuw: één van de rijkste staten
o 5 Franse-Spaanse oorlogen:
 1521 – 1526: nederlaag Frans I -> Doornik & Milaan
 1526 – 1529: Liga van Cognac -> beëindigd door Damesvrede van
Kamerijk
 1536 - 1539: Ottomanen + Duitse protestanten (bondgenoten van FransI)
 1541 – 1544: Ottomanen + Duitse protestanten, hertogdom Gelre
 1552 – 1559: vernieling Binche, Saint-Quentin 1557, vrede 1559

- Tudor en Habsburg
o 1ste Turdormonarchie na Rozenoorlog 1455 – 1485
o Hendrik VII (1485 – 1509)
o Hendrik VIII (1509 – 1547):
 1ste vrouw: Catherina van Aragon -> scheiding want geen mannelijke
opvolger
 Dochter: Mary I -> Troonopvolger na Edward VI (1553 – 1558) (x
Filip van Spanje en sterke invloed van katholicisme “Bloody Mary” + kinderloos)
 Annulatie 1533 (aartsbisschop Cranmer)
 Leidt tot Engelse Reformatie: Act of Supremacy 1534 (Koning is
hoofd van de kerk, dus een staatskerk)
 Toenemend despotisme; Treasons Act: executie Thomas More
 2de vrouw: Anna Boleyn -> onthoofd omwille van overspel
 Dochter: Elisabeth I -> Troonopvolger na Mary I (1558 – 1603)
 3de vrouw: Jane Seymour
 Zoon: Edward VI -> 1ste troonopvolger: 1547 – 1553 (calvinistische
invloeden + korte periode aan de macht)

, 2.3. Karel V en het bestuur van zijn landen
- Middeleeuws:
o Samengesteld patrimonium
o Ambulant (geen hoofdstad):
 29% Castilië
 26% Nederlanden
 24% Heilig Roomse Rijk
 10% Aragon
 9% buiten eigen territorium
 2% Italiaanse bezittingen
o Keizerschap (politiek, religieus, …)

- Modern:
o Territorium:
 Transactie van Augsburg (1548): bracht alle Nederlanse landen samen in
de Bourgondische Kreits
 Pragmatieke Sanctie (1549)
o Creatie van instellingen:
 Overkoepelend voor het imperium: Raad van State
 Raad voor de Indiën, ca. 1520 – 1525
 In de Nederlanden
 Hoofdstad Brussel 1531
 Collaterale Raden 1531:
o Raad van State (buitenlandse zaken en oorlogen / belangrijkste
orgaan en bestond uit 12 hoge edelen afkomstig uit het zuiden)
o Geheime Raad (juridische adviescollege, bestond uit
beroepsambtenaren en rechtsgeleerden / binnenlandse zaken en
justitie)
o Raad van Financiën (drie hoge edelen, bijgestaan door
verschillende financiële deskundigen / overheidsfinanciën en het
beheer van de vorstelijke domeinen)
 Permanente landvoogdij (virrey, onderkoning)
 Gewestelijke gouverneurs

o Machtsverhoudingen (adel, steden, …)
 Comuneros (1520 – 1522)
 Gent (1537 – 1540) “Spanjaardenkasteel”

2.4. Een gecontesteerde Pax Hispanica
2.4.1. Filips II, heerser van een wereldrijk
- Erfenis Karel V: Castilië en Castiliaanse bezittingen in de Nieuwe Wereld, Aragon,
Sardinië, Sicilië, Napels, Milaan en de Nederlanden
- 1580: bezitting van Portugal en Portugese koloniale bezittingen
- Mislukte poging om Engeland te verwerven: Mary Tudor bleef kinderloos
- Koloniale bezittingen levert veel geld op: goud en zilver

2.4.2. De controle over de Middellandse Zee
- 1570: Cyprus -> bleef in de handen van de Ottomanen
- 1571: Lepanto -> veroverd maar Ottomaans overwicht blijft