Samenvatting maatschappijleer rechtsstaat

paragraaf 1 : Recht en rechtvaardigheid

❖ rechtsstaat is een staat { land } waarin burgers door grondrechten worden
beschermd tegen machtsmisbruik en willekeur van de overheid
- sommige regels zijn ongeschreven, andere zijn wel opgeschreven
- vaak komen normen en gedragsregels voort uit geloof, tradities en
gewoonten

❖ rechtsnormen zijn gedragsregels die door de overheid wettelijk zijn vastgelegd
- rechtsnormen ontstaan enerzijds om het maatschappelijke leven geordend te
laten verlopen en conflicten op te lossen
- anderzijds komen rechtsnormen voort uit de waarden en normen die de
meeste mensen met elkaar delen

❖ rechtvaardigheid : wat mensen eerlijk vinden
- het is belangrijk dat rechtsnormen zo veel mogelijk overeenkomen met de
opvattingen die wij als burgers hebben over goed en kwaad
- toch kunnen sommige regels ingaan tegen het gevoel van rechtvaardigheid
- wat vroeger heel normaal was, kunnen we nu oneerlijk vinden → daarom
veranderen rechtsnormen af en toe

❖ ontstaan van de rechtsstaat
- om gevoelens van onrechtvaardigheid en misstanden te voorkomen, ontstond
ongeveer twee eeuwen geleden in sommige landen een rechtsstaat
- zo worden burgers door grondrechten beschermd tegen machtsmisbruik en
willekeur van de overheid
- einde absolute monarchie
- tegenwoordig hebben veel landen een grondwet → daarin staat wat de
grondrechten zijn en hoe een land geregeerd moet worden
- een grondwet is geen garantie voor een rechtsstaat → sommige
dictaturen hebben ook een grondwet alleen worden daar de
grondrechten niet gerespecteerd

❖ recht : datgene waar je recht op hebt
❖ plicht : datgene wat je moet doen
- beiden zijn vaak af te dwingen door / bij de overheid
- rechten en plichten veranderen

❖ soorten rechtsgebieden
● publiekrecht : regelt de inrichting van de staat en de relatie tussen burgers
en overheid
- staatsrecht : alle regels voor de inrichting van de Nederlandse staat
→ bevoegdheden van ministers en volksvertegenwoordigers
- bestuursrecht : regelt de verhouding tussen burgers en overheid →
toestemming van de gemeente voor verbouwing
- strafrecht : alle wettelijke regels die aangeven wat strafbaar is

, ● privaatrecht / burgerlijk recht : regelt de betrekkingen tussen burgers
onderling
- personen- en familierecht : regelt zaken zoals adoptie, huwelijk,
echtscheiding, geboorte etc
- ondernemingsrecht : bepaalt onder welke voorwaarden je een bedrijf
of vereniging mag oprichten
- vermogensrecht : omvat alle zaken die met iemands vermogen te
maken hebben → koop/ huur/ arbeidsovereenkomst of het regelen
van een nalatenschap

paragraaf 2 : De grondbeginselen

❖ doelen rechtsstaat
- veiligheid
- gelijkheid
- vrijheid

- deze doelen zijn uitgewerkt in de volgende grondbeginselen :
- er is sprake van een verdeling van de macht
- de grondrechten zijn vastgelegd in de grondwet
- door het legaliteitsbeginsel mag de overheid alleen beperkingen
opleggen aan de vrijheid van burgers als die beperkingen in wetten
zijn vastgelegd

❖ verdeling van de macht
- trias politica
- wetgevende macht : maakt de wetten waaraan burgers en overheid
zich moeten houden → dit is de taak van het parlement en de regering
samen → een minister komt meestal met wetsvoorstel en parlement
besluit het goed of af te keuren
- uitvoerende macht : zorgt ervoor dat eenmaal goedkeurende wetten
worden uitgevoerd → hiervoor is de regering verantwoordelijk →
ministers geven dagelijks aanwijzingen aan hun ambtenaren
- rechterlijke macht : beoordeelt of burgers of machthebbers wetten
hebben overtreden en doet uitspraak in conflicten → deze macht is
uitsluitend in handen van onafhankelijke rechters, die zo nodig straffen
opleggen

- het belangrijkste van de trias politica is dat de staatsmachten elkaar
controleren en ‘scherp houden’
- zo controleert het parlement of ministers de wetten wel goed uitvoeren
- als een wetsvoorstel strijdig is met Europese regels, dan zal de
rechter de minister en het parlement tot orde roepen
- dit evenwicht wordt met een Engelse term een systeem van checks
and balances genoemd { controle en evenwicht }

❖ onafhankelijke rechters