Basisconcepten en definities van leerpsychologie
1. Fundamentele kenmerken van leren
● Leren in leerpsychologie
→ intentioneel en expliciet leren maar ook incidenteel en niet-bewust leren
→ leren bij mensen en alle andere diersoorten
→ vaak duiven en ratten onderzocht
→ gesofisticeerde maar ook basale vaardigheden
→ bv.: gezichten herkennen, coördinatie bij bewegingen, telefoon opnemen, …
→ leren doen maar ook leren niet doen
→ bv.: leren zwijgen, leren stilzitten, …
→ motorisch, perceptueel en cognitief maar ook emotioneel en affectief leren
→ bv.: angsten, dingen lekker vinden, …
→ niet enkel bij kinderen maar het hele leven door
● Leren
= het middel waardoor dieren hun gedrag duurzaam wijzigen met als doel een betere
afstemming op de leefwereld
→ gedragsmatige of neuronale plasticiteit
→ leren wordt geïdentificeerd door een gedragsverandering in een situatie
→ kan een toename of afname zijn van een bepaalde respons
●
● Oorzaken van tijdelijke en niet-duurzame gedragsverandering:
1. vermoeidheid, tijdelijke veranderingen in fysiologische toestand of omgevingsstimuli
2. fysieke, fysiologische en neuronale maturatie en groei
→ geen of minder inbreng specifieke ervaring
→ niet beperkt tot 1 bepaald soort gedrag in 1 bepaalde situatie
● Leren
= een relatief duurzame gedragsverandering veroorzaakt door specifieke ervaringen
→ soms interacties en onderscheid niet altijd even duidelijk met niet-leren
● Leren is oefening of ervaring die specifiek in verband staan met geleerde gedrag
→ kan variëren van éénmalig / one-trial learning tot erg veel
→ gedragsverandering is relatief specifiek tot geleerde gedrag tegenover maturatie
→ wel generalisatie van geleerde gedrag mogelijk naar gelijkaardige situaties
1
, ● Leren is geen gedragsverandering door evolutie
→ duurzame verandering binnen individueel leven en niet over generaties
→ vermogen tot leren zelf is product van evolutie
● Performantie
→ functie van motivatie, stimuluscondities en het geleerde
→ behaviorally silent learning
→ bv.: doolhofleren zonder beloning, autorijden, …
→ stimulus-stimulus leren (associaties)
● Niveaus van analyse van leren en hun type leermechanisme:
1. volledige organisme (gedragsmatig)
2. neuronale circuits en neurotransmittoren (neuronale systemen en netwerken)
3. individuele neuronen en synapsen (moleculair en cellulair)
● Leren volgens Domjan (2018)
= een relatief duurzame verandering in het potentieel om een bepaald gedrag te stellen
die toe te schrijven is aan ervaring met gebeurtenissen in de omgeving die specifiek
gerelateerd zijn aan dat gedrag
→ motor-responsen zowel als autonoom-vegetatieve responsen
→ antecedente, consequente stimuli of beide
● Fundamentele types van ervaring:
1. ervaring met een prikkel op zich (S):
habituatie en sensitisatie
2. ervaring met een relatie tussen 2 prikkels (S1-S2):
klassieke / Pavloviaanse conditionering
3. ervaring met relatie tussen gedrag en consequente gebeurtenis in omgeving (R-S):
operante conditionering
2. Naturalistische en experimentele observaties
● Verschil: manipulatie, controle van omgevingsvariabele (OV)
● Correlationeel, beschrijvend of differentieel vs. experimenteel onderzoek
● Naturalistisch kan nooit antwoorden op oorzaken van gedrag
→ kan enkel hypothesen genereren
● Enkel experimentele observatie kan leiden tot causale uitspraken en enkel experimentele
manipulaties kunnen aantonen dat bepaalde ervaringen de oorzaak zijn van bepaalde
gedragsverandering
3. Het fundamentele leerexperiment
2
,● Fundamentele leerexperiment
→ experimentele vs. controlegroep gelijkgesteld op alle variabelen
→ experimentele groep krijgt kritische leerervaring (OV) op moment t
→ vergelijking gedragsverandering groepen op t+1 laat causale leeruitspraak toe
→ adequate controlegroep is essentieel: op alles gelijk behalve kritische leerervaring
→ vaak between-subjects designs maar ook within-subjects gaat
→ 2 versies:
● Algemeen-proces benadering
→ assumptie: dezelfde fundamentele leerprocessen in veel leertaken of situaties en dit
bij alle diersoorten en de mens
→ assumptie: bestaan van aantal universele leerwetmatigheden
→ ontkent niet dat bij verschillende leertaken of diersoorten verschillende soorten
prikkels betrokken zijn of verschillende responsen gesteld worden, dat bepaalde
leertaken moeilijker of makkelijker zijn of dat biological constraints rol spelen
● Voordelen van gebruik van proefdieren in leerpsychologie:
1. controle over leergeschiedenis
2. betere controle van leeromgeving en leertaak
3. herhaald trainen en testen mogelijk
4. kennis en controle over genetica
5. kennis en controle over motivationele variabelen
6. minimale of geen invloed van taal
7. minimale invloed van demand effects
● Inadequate alternatieven:
observationeel (veld)onderzoek, studies op planten of weefselculturen of
computersimulaties
3
, 4
1. Fundamentele kenmerken van leren
● Leren in leerpsychologie
→ intentioneel en expliciet leren maar ook incidenteel en niet-bewust leren
→ leren bij mensen en alle andere diersoorten
→ vaak duiven en ratten onderzocht
→ gesofisticeerde maar ook basale vaardigheden
→ bv.: gezichten herkennen, coördinatie bij bewegingen, telefoon opnemen, …
→ leren doen maar ook leren niet doen
→ bv.: leren zwijgen, leren stilzitten, …
→ motorisch, perceptueel en cognitief maar ook emotioneel en affectief leren
→ bv.: angsten, dingen lekker vinden, …
→ niet enkel bij kinderen maar het hele leven door
● Leren
= het middel waardoor dieren hun gedrag duurzaam wijzigen met als doel een betere
afstemming op de leefwereld
→ gedragsmatige of neuronale plasticiteit
→ leren wordt geïdentificeerd door een gedragsverandering in een situatie
→ kan een toename of afname zijn van een bepaalde respons
●
● Oorzaken van tijdelijke en niet-duurzame gedragsverandering:
1. vermoeidheid, tijdelijke veranderingen in fysiologische toestand of omgevingsstimuli
2. fysieke, fysiologische en neuronale maturatie en groei
→ geen of minder inbreng specifieke ervaring
→ niet beperkt tot 1 bepaald soort gedrag in 1 bepaalde situatie
● Leren
= een relatief duurzame gedragsverandering veroorzaakt door specifieke ervaringen
→ soms interacties en onderscheid niet altijd even duidelijk met niet-leren
● Leren is oefening of ervaring die specifiek in verband staan met geleerde gedrag
→ kan variëren van éénmalig / one-trial learning tot erg veel
→ gedragsverandering is relatief specifiek tot geleerde gedrag tegenover maturatie
→ wel generalisatie van geleerde gedrag mogelijk naar gelijkaardige situaties
1
, ● Leren is geen gedragsverandering door evolutie
→ duurzame verandering binnen individueel leven en niet over generaties
→ vermogen tot leren zelf is product van evolutie
● Performantie
→ functie van motivatie, stimuluscondities en het geleerde
→ behaviorally silent learning
→ bv.: doolhofleren zonder beloning, autorijden, …
→ stimulus-stimulus leren (associaties)
● Niveaus van analyse van leren en hun type leermechanisme:
1. volledige organisme (gedragsmatig)
2. neuronale circuits en neurotransmittoren (neuronale systemen en netwerken)
3. individuele neuronen en synapsen (moleculair en cellulair)
● Leren volgens Domjan (2018)
= een relatief duurzame verandering in het potentieel om een bepaald gedrag te stellen
die toe te schrijven is aan ervaring met gebeurtenissen in de omgeving die specifiek
gerelateerd zijn aan dat gedrag
→ motor-responsen zowel als autonoom-vegetatieve responsen
→ antecedente, consequente stimuli of beide
● Fundamentele types van ervaring:
1. ervaring met een prikkel op zich (S):
habituatie en sensitisatie
2. ervaring met een relatie tussen 2 prikkels (S1-S2):
klassieke / Pavloviaanse conditionering
3. ervaring met relatie tussen gedrag en consequente gebeurtenis in omgeving (R-S):
operante conditionering
2. Naturalistische en experimentele observaties
● Verschil: manipulatie, controle van omgevingsvariabele (OV)
● Correlationeel, beschrijvend of differentieel vs. experimenteel onderzoek
● Naturalistisch kan nooit antwoorden op oorzaken van gedrag
→ kan enkel hypothesen genereren
● Enkel experimentele observatie kan leiden tot causale uitspraken en enkel experimentele
manipulaties kunnen aantonen dat bepaalde ervaringen de oorzaak zijn van bepaalde
gedragsverandering
3. Het fundamentele leerexperiment
2
,● Fundamentele leerexperiment
→ experimentele vs. controlegroep gelijkgesteld op alle variabelen
→ experimentele groep krijgt kritische leerervaring (OV) op moment t
→ vergelijking gedragsverandering groepen op t+1 laat causale leeruitspraak toe
→ adequate controlegroep is essentieel: op alles gelijk behalve kritische leerervaring
→ vaak between-subjects designs maar ook within-subjects gaat
→ 2 versies:
● Algemeen-proces benadering
→ assumptie: dezelfde fundamentele leerprocessen in veel leertaken of situaties en dit
bij alle diersoorten en de mens
→ assumptie: bestaan van aantal universele leerwetmatigheden
→ ontkent niet dat bij verschillende leertaken of diersoorten verschillende soorten
prikkels betrokken zijn of verschillende responsen gesteld worden, dat bepaalde
leertaken moeilijker of makkelijker zijn of dat biological constraints rol spelen
● Voordelen van gebruik van proefdieren in leerpsychologie:
1. controle over leergeschiedenis
2. betere controle van leeromgeving en leertaak
3. herhaald trainen en testen mogelijk
4. kennis en controle over genetica
5. kennis en controle over motivationele variabelen
6. minimale of geen invloed van taal
7. minimale invloed van demand effects
● Inadequate alternatieven:
observationeel (veld)onderzoek, studies op planten of weefselculturen of
computersimulaties
3
, 4
