1.
10.1 conservatisme en
Restauratie:
de periode
politiek liberalisme
tussen 1814
en 1830 was een logische reactie op de democratische revoluties van de 18 e eeuw en de
Napoleontische tijd. Franse revolutie had Europa diep geschokt. Sommige bestuurders wisten zich te
herinneren dat de Ierse politicus Edmund Burke in zijn Reflections on the revolution in France de
aanhangers van de Franse Revolutie had gewaarschuwd.
De gebeurtenissen in Frankrijk lieten zien dan abstracte begrippen als 'vrijheid'en 'mensenrechten'
geen stabiliteit boden. De begrippen werden misbruikt om het volk op te stoken. Juist de voorspelde
vrijheid van de burgers zou aangetast door het ingrijpen van Franse militairen.
Inderdaad raakt het revolutionaire Frankrijk in 1792 in oorlog met de omringende staten en
berovende het daarna verscheidene gebieden. In 1799 kwam zo Napoleon Bonaparte als sterke man
naar voren die vrijwel heel Europa onderwierp en uiteindelijk in Rusland verslagen werd in 1814. In
1815 ontsnapte Napoleon uit ballingschap en keerde hij terug naar Frankrijk. Maar nadat hij de Slag
van Waterloo had verloren, was het definitief met zijn macht gedaan.
Vijftien jaar Napoleontisch bewind had Europa behoorlijk overhoop gegooid. Napoleon streefde naar
een mengeling van revolutionaire daden en autoritair bestuur.
1. Hij had in de veroverde staten een eind gemaakt aan allerlei eeuwenoude privileges van de
adel.
2. Traditionele vorsten werden vervangen door nieuwe staatshoofden( vooral familieleden van
Napoleon)
3. Er werden nieuwe grenzen getrokken, nieuwe wetten uitgevaardigd en nieuwe
bestuursfuncties ingevoerd.
Nu Napoleon was verslagen werd geprobeerd om zo veel mogelijk alles terug te draaien, ook wel
restaureren genoemd. Tevens probeerde men nieuwe revoluties te voorkomen.
Aanvankelijk had de Restauratie succes. Tijdens het zogenaamde Congres Van Wenen (1814-1815)
werden de landen het er samen over eens dat vorsten die door Napoleon waren verdreven, in hun
oude rechten moesten worden hersteld. Maar ook moest het machtsoverwicht tussen de grote
staten worden hersteld, daarom werd Frankrijk omringd met enkele nieuwe sterke staten. Maar een
echt herstel van het Oude Regime van voor 1789 bleek in de praktijk niet haalbaar. De
Conservatieven (conservatisme) wilden de oude machthebbers terug hebben. Maar er waren
mensen die bleven geloven in een aantal idealen van de Franse Revolutie. Zij weigerden te
accepteren dat mensen op grond van hun geboorte wel macht kregen en anderen niet. Zij vonden
dat de burgers bij het bestuur moesten worden betrokken en vonden zij enkele fundamentele
rechten van groot belang zoals: de vrijheid van meningsuiting, drukpers en vergadering. Deze rechten
moesten in een grondwet worden vastgelegd. Vanwege de nadruk op de vrijheden werden deze
mensen liberalen genoemd. (politiek liberalisme)
Het voorkomen van nieuwe revoluties hield niet lang stand want al in 1830 ontstond er in Frankrijk
en ook elders in Europa revoluties aangevoerd door liberale burgers die meer inspraak en politieke
vrijheden wilden. Daarna vonden er in tal van landen in 1848 liberale revoluties plaats en Frankrijk
werd in 1848 een Republiek waar mannen als eerste het algemeen kiesrecht kregen. In steeds meer
, landen moesten vorsten en adel hun macht afstaan aan de gegoede burgerij. De Engelse liberaal
John Stuart Mill waas een van de mensen die op dit gevaar wezen. In zijn essay On liberty (1859)
pleitte hij juist voor een optimale vrijheid van het individu, ook ten opzichte van meerderheden in
maatschappij (publieke opinie) en regering. Mensen met afwijkende opvattingen waren immers heel
belangrijk. Zij daagden de maatschappij voortdurend uit en konden haar verder brengen.
Overheidsdwang daarentegen zou leiden tot onderdrukking, verstarring en economische
achteruitgang. Een uitzondering: wanneer gedrag gevaar opleverde voor anderen, mocht de wet
gehoorzaamheid afdwingen.
Toen de Fransen in 1813 uit Nederland werden verdreven, had dit land een turbulente periode
achter de rug. De Fransen hadden ook op Nederland hun stempel gedrukt. In 1795 werd de oude
Republiek vervangen door de Bataafse Republiek, een eenheidsstaat. Napoleon hief de Bataafse
Republiek op en maakte van Nederland in 1806 een koninkrijk onder leiding van koning Lodewijk
Napoleon, een broer van Napoleon. Deze werd geliefd en Napoleon besloot om in 1810 het
koninkrijk weer op te heffen en Nederland tot een provincie van Frankrijk te maken. Veel
Nederlanders hadden in 1813 genoeg met de Fransen en hun revolutionaire idealen. Weliswaar wilde
bijna niemand terug naar de bestuurlijke versnippering van de Republiek, maar voor veel
Nederlanders stond buiten kijf dat er, net als voor 1795, een Oranje aan het hoofd moest komen. De
zoon van de in 1795 naar Engeland gevluchte stadhouder Willem V werd gevraagd of hij niet koning
zou willen worden. Hij stemde daarmee in en in 1814 werd hij als 'soevereine vorst 'ingehuldigd. In
1815 trad hij aan als Koning Willem I van de Nederlanden, nadat het Congres van Wenen had
besloten om de voormalige Oostenrijkse Nederlanden bij Nederland te voegen (als buffer tegen
Frankrijk).
Niets leek meer op de oude Republiek:
1. Het grondgebied was groter maar ook bestuurlijk was er een eenheidsstaat ontstaan. Dat
was al in 1795 bij het ontstaan van de Bataafse Republiek.
2. Door die eenheidsstaat golden voor iedereen dezelfde wetten en regels.
3. Daarnaast was er een constitutionele monarchie ontstaan, de koning was gebonden aan de
grondwet.
4. In de grondwet werden ook enkele vrijheden zoals vrijheid van drukpers vastgelegd.
5. In de Republiek waren er geen verkiezingen, de elite verdeelden toen de bestuursbanen. Nu
werden de koning en zijn ministers indirect gecontroleerd door het parlement dat door een
deel van de bevolking was gekozen, Censuskiesrecht waardoor alleen welgestelden mochten
kiezen en gekozen in Provinciale Staten die vervolgens de leden van de Tweede Kamer kozen.
Dat noemen we getrapte verkiezingen. De koning benoemde de leden van de Eerste Kamer
6. De koning had echter de macht om ministers te benoemen die aan hem verantwoording
schuldig waren en kon het parlement naar huis sturen. Zijn bestuur werd verlicht
absolutisme genoemd.
Ook in de Nederlanden kwamen de burgers in opstand tegen de koning. In 1830 nam dat het
karakter aan van een regionale opstand: de burgers in het in 1815 toegevoegde katholieke zuiden
voelden zich achtergesteld en te weinig gehoord. Splitste zich als België in 1830 af. Willem I erkende
dat pas in 1839.
Koning Willem II die zijn vader in 1840 had opgevolgd, werd zo bang voor een revolutionaire
Opstand, dat hij instemde met de in 1848 gemaakte grondwet door de liberale Rudolf Thorbecke. In
die grondwet werd de ministeriële verantwoordelijkheid ingevoerd en de koning werd
onschendbaar. De ministers waren nu verantwoording schuldig aan de Tweede Kamer en konden
door de Tweede Kamer ontslagen worden. De grondwet regelde ook vrijheid van onderwijs,
vereniging en vergadering. Alleen het kiesrecht zou nog censuskiesrecht blijven al werd dat steeds
meer uitgebreid.
10.1 conservatisme en
Restauratie:
de periode
politiek liberalisme
tussen 1814
en 1830 was een logische reactie op de democratische revoluties van de 18 e eeuw en de
Napoleontische tijd. Franse revolutie had Europa diep geschokt. Sommige bestuurders wisten zich te
herinneren dat de Ierse politicus Edmund Burke in zijn Reflections on the revolution in France de
aanhangers van de Franse Revolutie had gewaarschuwd.
De gebeurtenissen in Frankrijk lieten zien dan abstracte begrippen als 'vrijheid'en 'mensenrechten'
geen stabiliteit boden. De begrippen werden misbruikt om het volk op te stoken. Juist de voorspelde
vrijheid van de burgers zou aangetast door het ingrijpen van Franse militairen.
Inderdaad raakt het revolutionaire Frankrijk in 1792 in oorlog met de omringende staten en
berovende het daarna verscheidene gebieden. In 1799 kwam zo Napoleon Bonaparte als sterke man
naar voren die vrijwel heel Europa onderwierp en uiteindelijk in Rusland verslagen werd in 1814. In
1815 ontsnapte Napoleon uit ballingschap en keerde hij terug naar Frankrijk. Maar nadat hij de Slag
van Waterloo had verloren, was het definitief met zijn macht gedaan.
Vijftien jaar Napoleontisch bewind had Europa behoorlijk overhoop gegooid. Napoleon streefde naar
een mengeling van revolutionaire daden en autoritair bestuur.
1. Hij had in de veroverde staten een eind gemaakt aan allerlei eeuwenoude privileges van de
adel.
2. Traditionele vorsten werden vervangen door nieuwe staatshoofden( vooral familieleden van
Napoleon)
3. Er werden nieuwe grenzen getrokken, nieuwe wetten uitgevaardigd en nieuwe
bestuursfuncties ingevoerd.
Nu Napoleon was verslagen werd geprobeerd om zo veel mogelijk alles terug te draaien, ook wel
restaureren genoemd. Tevens probeerde men nieuwe revoluties te voorkomen.
Aanvankelijk had de Restauratie succes. Tijdens het zogenaamde Congres Van Wenen (1814-1815)
werden de landen het er samen over eens dat vorsten die door Napoleon waren verdreven, in hun
oude rechten moesten worden hersteld. Maar ook moest het machtsoverwicht tussen de grote
staten worden hersteld, daarom werd Frankrijk omringd met enkele nieuwe sterke staten. Maar een
echt herstel van het Oude Regime van voor 1789 bleek in de praktijk niet haalbaar. De
Conservatieven (conservatisme) wilden de oude machthebbers terug hebben. Maar er waren
mensen die bleven geloven in een aantal idealen van de Franse Revolutie. Zij weigerden te
accepteren dat mensen op grond van hun geboorte wel macht kregen en anderen niet. Zij vonden
dat de burgers bij het bestuur moesten worden betrokken en vonden zij enkele fundamentele
rechten van groot belang zoals: de vrijheid van meningsuiting, drukpers en vergadering. Deze rechten
moesten in een grondwet worden vastgelegd. Vanwege de nadruk op de vrijheden werden deze
mensen liberalen genoemd. (politiek liberalisme)
Het voorkomen van nieuwe revoluties hield niet lang stand want al in 1830 ontstond er in Frankrijk
en ook elders in Europa revoluties aangevoerd door liberale burgers die meer inspraak en politieke
vrijheden wilden. Daarna vonden er in tal van landen in 1848 liberale revoluties plaats en Frankrijk
werd in 1848 een Republiek waar mannen als eerste het algemeen kiesrecht kregen. In steeds meer
, landen moesten vorsten en adel hun macht afstaan aan de gegoede burgerij. De Engelse liberaal
John Stuart Mill waas een van de mensen die op dit gevaar wezen. In zijn essay On liberty (1859)
pleitte hij juist voor een optimale vrijheid van het individu, ook ten opzichte van meerderheden in
maatschappij (publieke opinie) en regering. Mensen met afwijkende opvattingen waren immers heel
belangrijk. Zij daagden de maatschappij voortdurend uit en konden haar verder brengen.
Overheidsdwang daarentegen zou leiden tot onderdrukking, verstarring en economische
achteruitgang. Een uitzondering: wanneer gedrag gevaar opleverde voor anderen, mocht de wet
gehoorzaamheid afdwingen.
Toen de Fransen in 1813 uit Nederland werden verdreven, had dit land een turbulente periode
achter de rug. De Fransen hadden ook op Nederland hun stempel gedrukt. In 1795 werd de oude
Republiek vervangen door de Bataafse Republiek, een eenheidsstaat. Napoleon hief de Bataafse
Republiek op en maakte van Nederland in 1806 een koninkrijk onder leiding van koning Lodewijk
Napoleon, een broer van Napoleon. Deze werd geliefd en Napoleon besloot om in 1810 het
koninkrijk weer op te heffen en Nederland tot een provincie van Frankrijk te maken. Veel
Nederlanders hadden in 1813 genoeg met de Fransen en hun revolutionaire idealen. Weliswaar wilde
bijna niemand terug naar de bestuurlijke versnippering van de Republiek, maar voor veel
Nederlanders stond buiten kijf dat er, net als voor 1795, een Oranje aan het hoofd moest komen. De
zoon van de in 1795 naar Engeland gevluchte stadhouder Willem V werd gevraagd of hij niet koning
zou willen worden. Hij stemde daarmee in en in 1814 werd hij als 'soevereine vorst 'ingehuldigd. In
1815 trad hij aan als Koning Willem I van de Nederlanden, nadat het Congres van Wenen had
besloten om de voormalige Oostenrijkse Nederlanden bij Nederland te voegen (als buffer tegen
Frankrijk).
Niets leek meer op de oude Republiek:
1. Het grondgebied was groter maar ook bestuurlijk was er een eenheidsstaat ontstaan. Dat
was al in 1795 bij het ontstaan van de Bataafse Republiek.
2. Door die eenheidsstaat golden voor iedereen dezelfde wetten en regels.
3. Daarnaast was er een constitutionele monarchie ontstaan, de koning was gebonden aan de
grondwet.
4. In de grondwet werden ook enkele vrijheden zoals vrijheid van drukpers vastgelegd.
5. In de Republiek waren er geen verkiezingen, de elite verdeelden toen de bestuursbanen. Nu
werden de koning en zijn ministers indirect gecontroleerd door het parlement dat door een
deel van de bevolking was gekozen, Censuskiesrecht waardoor alleen welgestelden mochten
kiezen en gekozen in Provinciale Staten die vervolgens de leden van de Tweede Kamer kozen.
Dat noemen we getrapte verkiezingen. De koning benoemde de leden van de Eerste Kamer
6. De koning had echter de macht om ministers te benoemen die aan hem verantwoording
schuldig waren en kon het parlement naar huis sturen. Zijn bestuur werd verlicht
absolutisme genoemd.
Ook in de Nederlanden kwamen de burgers in opstand tegen de koning. In 1830 nam dat het
karakter aan van een regionale opstand: de burgers in het in 1815 toegevoegde katholieke zuiden
voelden zich achtergesteld en te weinig gehoord. Splitste zich als België in 1830 af. Willem I erkende
dat pas in 1839.
Koning Willem II die zijn vader in 1840 had opgevolgd, werd zo bang voor een revolutionaire
Opstand, dat hij instemde met de in 1848 gemaakte grondwet door de liberale Rudolf Thorbecke. In
die grondwet werd de ministeriële verantwoordelijkheid ingevoerd en de koning werd
onschendbaar. De ministers waren nu verantwoording schuldig aan de Tweede Kamer en konden
door de Tweede Kamer ontslagen worden. De grondwet regelde ook vrijheid van onderwijs,
vereniging en vergadering. Alleen het kiesrecht zou nog censuskiesrecht blijven al werd dat steeds
meer uitgebreid.
