Samenvatting
Kenmerkende Aspecten
VWO
Tijdvak 1 t/m 10
,Tijdvak 1
Kenmerkend aspect: "De levenswijze van jagers-verzamelaars."
De eerste mensen leefden als jagers-verzamelaars in het Paleolithicum.
Kenmerken van jagers-verzamelaars:
Economische invalshoek: middel van bestaan; jagen en verzamelen.
Politieke invalshoek: kleine nomadische groepen, trokken rond in bands op zoek naar
voedsel.
Sociale invalshoek: egalitair (geen enorme verschillen). Wel strikte rolverdeling tussen man
en vrouw.
Culturele invalshoek: jagers-verzamelaars begroeven hun doden vaak samen met
voorwerpen, zoals sieraden, werktuigen of wapens. Hieruit was af te leiden wat de status van
de overledene was. Jagers-verzamelaars geloofden in een leven na de dood.
De werktuigen van jagers-verzamelaars waren meestal van steen.
Ohalo-cultuur rond 20 000 v.Chr. waren jagers-verzamelaars, maar geen nomaden. Ze trokken niet
rond. Natufiërs leefden rond 12 000 v.Chr. in het Midden-Oosten ook al op een vaste plek.
Kenmerkend aspect: "Het ontstaan van landbouw, landbouwsamenlevingen."
De Neolithische revolutie is ontstaan in 11 000 v.Chr. in het Midden-Oosten in een gebied dat de
Vruchtbare Halvemaan wordt genoemd. Dit gebeurde omdat het klimaat veranderde, mensen
konden op één plek blijven.
Het was de overgang van jagers-verzamelaars naar boeren en van het Paleolithicum (oude steentijd)
naar het Neolithicum (nieuwe steentijd).
Gevolgen van de landbouwrevolutie:
Akkerbouw en veeteelt.
Sedentair (op een plek) → stevigere huizen.
Groeiende bevolking.
Sociale hiërarchie doordat mensen bezittingen kregen.
Boeren waren beter in staat om te overleven door:
Complexere taal → kennisoverdracht.
Complexe sociale organisatievormen → samenwerken + specialisaties.
Betere instrumenten.
Vuurbeheersing.
Kenmerkend aspect: "Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen."
Rond 6500 v.Chr. ontstonden de eerste dorpen in Soemerië.
De landbouw was succes, de oogsten waren enorm. Dit was te danken aan de irrigatielandbouw
(kunstmatige wijze water naar akkers).
Door de irrigatielandbouw namen de sociale verschillen toe: boeren die keer op een keer rijke oogst
binnenhaalden kregen meer aanzien en macht. Zij werden politieke leiders en besturen de stad,
terwijl anderen op het land werken. Een soort koning. Hij gaf leiding aan de organisatie van het
irrigatiesysteem en de bouw van grote publieke werken.
Vanaf 3500 v.Chr. sprake van stedelijke nederzettingen. Vier kenmerken stadstaten:
Hiërarchische opbouw; koning, priesters, ambachtslieden (specialiseren), boeren en
onderaan de slaven.
Godsdienstig centrum; polytheïstische godsdienst.
, Specialisten.
Gebruik van het schrift.
De koning regeerde volgens de Soemeriërs namens de goden op aarde.
Het centrum van elke Soemerische stadstaat had een groot religieus bouwwerk, de ziggurat. Hier kon
je dichter bij de goden komen, en wordt de belangrijkste god van de stad vereerd. De tempel heeft
ook een economische functie: goederen verhandelen en deel van de oogst als belasting inleveren, in
ruil hiervoor beschermd en onderhoud irrigatiesysteem.
Rond 3300 v.Chr. ontwikkelen de Soemeriërs het schrift (spijkerschrift). Dit betekent het einde van de
prehistorie en het begin van de historie.
De Egyptische staat werd geregeerd door een farao, hij was de opperbevelhebber van het leger,
opperrechter, wetgever en bestuurder.
Rond 2950 v.Chr. voert Narmer oorlog met Beneden-Egypte. Egypte wordt één staat met de farao als
enige leider.
Egypte natiestaat:
één bestuur
één taal
één cultuur
één geloof
Hierdoor gevoel van samenhorigheid van de bewoners.
De belangrijkste god was Amon, hij was de scheppergod: hij zorgde voor het ontstaan van alle leven.
Steden hadden nog eigen verschillende goden, dus aparte tempels en daarom hadden de priesters
veel macht. Dit zorgde voor onderlinge rivaliteit en verzwakte de positie van de farao. Verering één
god zou beter zijn voor de farao.
Amenhotep IV voerde drie vernieuwingen in.
1. Aandacht aan een vrij onbekende god, Aton, de god van de zonneschijf (monotheïstisch). Hij
veranderde zijn naam van Amenhotep naar Achnaton. De belangrijke priesters rond Amon
verloren hun macht en invloed.
2. Stichten van een nieuwe hoofdstad. Thebe was verbonden met Amon. Nieuwe hoofdstad
tussen Thebe en Memphis; Achetaton.
3. Een wijziging in de stijl waarin Achnaton zichzelf en andere leden van de koninklijke familie
liet afbeelden. Eerst stijf afgebeeld en nu gevoelig en verfijnd. (Verschil farao en gewone
volk?)
Na de dood van Achnaton (1336 v.Chr.) verdween de verering van Aton en werd Amon weer de
belangrijkste godheid, naast andere goden. Priesters kregen macht terug en Achetaton raakte in
verval. Zijn opvolger was de negenjarige Toetanchaton, die zijn naam veranderde in Toetanchamon.
, Tijdvak 2
Kenmerkend aspect: "De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over
burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat."
Vanaf ongeveer 850 v.Chr. ontstond er in Griekenland een stedelijke cultuur, er ontstaan nieuwe
stadstaten (poleis). Tussen 750 v.Chr. en 550 v.Chr. ontstaat een netwerk van Griekse stadstaten aan
de Middellandse Zee.
In 499 v.Chr. kwamen Griekse poleis in Ionië in opstand tegen het Perzische bestuur, geholpen door
Griekenland. Dit mislukte en de Perzische koning besloot de Grieken te straffen. Hij werd in 490
v.Chr. en 480-479 v.Chr. verslagen. De overwinningen versterkten het Griekse zelfbewustzijn, ze
waren de eerste die de Perzen hadden kunnen verslaan.
In 480 v.Chr. verwoestten de Perzen Athene. In 447 v.Chr. start Atheens staatsman Perikles bouw op
de Akropolis. Dit stimuleerde Atheense economie en bouwkunst. → maatstaf = klassiek (periode
Klassieke Oudheid).
Athene wordt het centrum van kunst, architectuur en wetenschap.
Vanaf ongeveer 600 v.Chr. begon men naar verklaringen voor natuurverschijnselen te zoeken, in
plaats van de goden. Natuurfilosofen gingen op zoek naar oerstoffen:
Volgens Thales van Milete was het water.
Pythagoras dacht de wereld uit te drukken was in getallen.
Demokritos kwam in de vijfde eeuw met de theorie dat de oerstof ondeelbare deeltjes
atoma waren.
In de vijfde eeuw v.Chr. ontwikkelde het denken over de mens en zijn gezondheid ook zo.
Volgens Hippokrates hangt gezondheid samen met de juiste verhouding en menging van de
vier lichaamsvochten: bloed, slijm, gele gal en zwarte gal. Het lichaam hield deze balans in de
gaten.
In de vijfde eeuw v.Chr. na het contact van de Grieken en de Perzen, kregen Grieken nieuwe ideeën
over gewoonten. Wat is rechtvaardigheid, schoonheid, etc.?
Sofisten (Griekse filosofen) vonden dat er geen algemene waarheid was en wilden anderen
daarvan overtuigen. Zo zei Protagoras "Van alles is de mens de maat."
Sokrates vond dat de werkelijke betekenis kon worden gevonden door vragen. Hij was ervan
overtuigd dat iemand die precies wist wat rechtvaardigheid was, vanzelf ook rechtvaardig
zou handelen
Volgens Plato zijn ideeën aangeboren en kan de polis het best bestuurd worden door een
filosoof.
Athene:
Democratie van Athene was een uitzondering in de Griekse wereld.
Burger zijn in Athene betkende politiek actief zijn. Politiek: het functioneren als burger in de
polis.
Vrijheid en gelijkheid waren de belangrijkste woorden en golden alleen voor mannen met
burgerrecht.
Om mee te beslissen moest je persoonlijk aanwezig zijn.
Rijke Atheners zagen Sparta als hun ideaal: aristocratie. Zij waren daarom ook verdacht bij uitbreken
Peloponnesische oorlog
Sparta had een peloponnesische bond, was een landmacht en had een koningschap. Athene
daarintegen had een delische bond, was een zeemacht en had een democratie.
Kenmerkende Aspecten
VWO
Tijdvak 1 t/m 10
,Tijdvak 1
Kenmerkend aspect: "De levenswijze van jagers-verzamelaars."
De eerste mensen leefden als jagers-verzamelaars in het Paleolithicum.
Kenmerken van jagers-verzamelaars:
Economische invalshoek: middel van bestaan; jagen en verzamelen.
Politieke invalshoek: kleine nomadische groepen, trokken rond in bands op zoek naar
voedsel.
Sociale invalshoek: egalitair (geen enorme verschillen). Wel strikte rolverdeling tussen man
en vrouw.
Culturele invalshoek: jagers-verzamelaars begroeven hun doden vaak samen met
voorwerpen, zoals sieraden, werktuigen of wapens. Hieruit was af te leiden wat de status van
de overledene was. Jagers-verzamelaars geloofden in een leven na de dood.
De werktuigen van jagers-verzamelaars waren meestal van steen.
Ohalo-cultuur rond 20 000 v.Chr. waren jagers-verzamelaars, maar geen nomaden. Ze trokken niet
rond. Natufiërs leefden rond 12 000 v.Chr. in het Midden-Oosten ook al op een vaste plek.
Kenmerkend aspect: "Het ontstaan van landbouw, landbouwsamenlevingen."
De Neolithische revolutie is ontstaan in 11 000 v.Chr. in het Midden-Oosten in een gebied dat de
Vruchtbare Halvemaan wordt genoemd. Dit gebeurde omdat het klimaat veranderde, mensen
konden op één plek blijven.
Het was de overgang van jagers-verzamelaars naar boeren en van het Paleolithicum (oude steentijd)
naar het Neolithicum (nieuwe steentijd).
Gevolgen van de landbouwrevolutie:
Akkerbouw en veeteelt.
Sedentair (op een plek) → stevigere huizen.
Groeiende bevolking.
Sociale hiërarchie doordat mensen bezittingen kregen.
Boeren waren beter in staat om te overleven door:
Complexere taal → kennisoverdracht.
Complexe sociale organisatievormen → samenwerken + specialisaties.
Betere instrumenten.
Vuurbeheersing.
Kenmerkend aspect: "Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen."
Rond 6500 v.Chr. ontstonden de eerste dorpen in Soemerië.
De landbouw was succes, de oogsten waren enorm. Dit was te danken aan de irrigatielandbouw
(kunstmatige wijze water naar akkers).
Door de irrigatielandbouw namen de sociale verschillen toe: boeren die keer op een keer rijke oogst
binnenhaalden kregen meer aanzien en macht. Zij werden politieke leiders en besturen de stad,
terwijl anderen op het land werken. Een soort koning. Hij gaf leiding aan de organisatie van het
irrigatiesysteem en de bouw van grote publieke werken.
Vanaf 3500 v.Chr. sprake van stedelijke nederzettingen. Vier kenmerken stadstaten:
Hiërarchische opbouw; koning, priesters, ambachtslieden (specialiseren), boeren en
onderaan de slaven.
Godsdienstig centrum; polytheïstische godsdienst.
, Specialisten.
Gebruik van het schrift.
De koning regeerde volgens de Soemeriërs namens de goden op aarde.
Het centrum van elke Soemerische stadstaat had een groot religieus bouwwerk, de ziggurat. Hier kon
je dichter bij de goden komen, en wordt de belangrijkste god van de stad vereerd. De tempel heeft
ook een economische functie: goederen verhandelen en deel van de oogst als belasting inleveren, in
ruil hiervoor beschermd en onderhoud irrigatiesysteem.
Rond 3300 v.Chr. ontwikkelen de Soemeriërs het schrift (spijkerschrift). Dit betekent het einde van de
prehistorie en het begin van de historie.
De Egyptische staat werd geregeerd door een farao, hij was de opperbevelhebber van het leger,
opperrechter, wetgever en bestuurder.
Rond 2950 v.Chr. voert Narmer oorlog met Beneden-Egypte. Egypte wordt één staat met de farao als
enige leider.
Egypte natiestaat:
één bestuur
één taal
één cultuur
één geloof
Hierdoor gevoel van samenhorigheid van de bewoners.
De belangrijkste god was Amon, hij was de scheppergod: hij zorgde voor het ontstaan van alle leven.
Steden hadden nog eigen verschillende goden, dus aparte tempels en daarom hadden de priesters
veel macht. Dit zorgde voor onderlinge rivaliteit en verzwakte de positie van de farao. Verering één
god zou beter zijn voor de farao.
Amenhotep IV voerde drie vernieuwingen in.
1. Aandacht aan een vrij onbekende god, Aton, de god van de zonneschijf (monotheïstisch). Hij
veranderde zijn naam van Amenhotep naar Achnaton. De belangrijke priesters rond Amon
verloren hun macht en invloed.
2. Stichten van een nieuwe hoofdstad. Thebe was verbonden met Amon. Nieuwe hoofdstad
tussen Thebe en Memphis; Achetaton.
3. Een wijziging in de stijl waarin Achnaton zichzelf en andere leden van de koninklijke familie
liet afbeelden. Eerst stijf afgebeeld en nu gevoelig en verfijnd. (Verschil farao en gewone
volk?)
Na de dood van Achnaton (1336 v.Chr.) verdween de verering van Aton en werd Amon weer de
belangrijkste godheid, naast andere goden. Priesters kregen macht terug en Achetaton raakte in
verval. Zijn opvolger was de negenjarige Toetanchaton, die zijn naam veranderde in Toetanchamon.
, Tijdvak 2
Kenmerkend aspect: "De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over
burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat."
Vanaf ongeveer 850 v.Chr. ontstond er in Griekenland een stedelijke cultuur, er ontstaan nieuwe
stadstaten (poleis). Tussen 750 v.Chr. en 550 v.Chr. ontstaat een netwerk van Griekse stadstaten aan
de Middellandse Zee.
In 499 v.Chr. kwamen Griekse poleis in Ionië in opstand tegen het Perzische bestuur, geholpen door
Griekenland. Dit mislukte en de Perzische koning besloot de Grieken te straffen. Hij werd in 490
v.Chr. en 480-479 v.Chr. verslagen. De overwinningen versterkten het Griekse zelfbewustzijn, ze
waren de eerste die de Perzen hadden kunnen verslaan.
In 480 v.Chr. verwoestten de Perzen Athene. In 447 v.Chr. start Atheens staatsman Perikles bouw op
de Akropolis. Dit stimuleerde Atheense economie en bouwkunst. → maatstaf = klassiek (periode
Klassieke Oudheid).
Athene wordt het centrum van kunst, architectuur en wetenschap.
Vanaf ongeveer 600 v.Chr. begon men naar verklaringen voor natuurverschijnselen te zoeken, in
plaats van de goden. Natuurfilosofen gingen op zoek naar oerstoffen:
Volgens Thales van Milete was het water.
Pythagoras dacht de wereld uit te drukken was in getallen.
Demokritos kwam in de vijfde eeuw met de theorie dat de oerstof ondeelbare deeltjes
atoma waren.
In de vijfde eeuw v.Chr. ontwikkelde het denken over de mens en zijn gezondheid ook zo.
Volgens Hippokrates hangt gezondheid samen met de juiste verhouding en menging van de
vier lichaamsvochten: bloed, slijm, gele gal en zwarte gal. Het lichaam hield deze balans in de
gaten.
In de vijfde eeuw v.Chr. na het contact van de Grieken en de Perzen, kregen Grieken nieuwe ideeën
over gewoonten. Wat is rechtvaardigheid, schoonheid, etc.?
Sofisten (Griekse filosofen) vonden dat er geen algemene waarheid was en wilden anderen
daarvan overtuigen. Zo zei Protagoras "Van alles is de mens de maat."
Sokrates vond dat de werkelijke betekenis kon worden gevonden door vragen. Hij was ervan
overtuigd dat iemand die precies wist wat rechtvaardigheid was, vanzelf ook rechtvaardig
zou handelen
Volgens Plato zijn ideeën aangeboren en kan de polis het best bestuurd worden door een
filosoof.
Athene:
Democratie van Athene was een uitzondering in de Griekse wereld.
Burger zijn in Athene betkende politiek actief zijn. Politiek: het functioneren als burger in de
polis.
Vrijheid en gelijkheid waren de belangrijkste woorden en golden alleen voor mannen met
burgerrecht.
Om mee te beslissen moest je persoonlijk aanwezig zijn.
Rijke Atheners zagen Sparta als hun ideaal: aristocratie. Zij waren daarom ook verdacht bij uitbreken
Peloponnesische oorlog
Sparta had een peloponnesische bond, was een landmacht en had een koningschap. Athene
daarintegen had een delische bond, was een zeemacht en had een democratie.
