Cultuurlandschappen aantekeningen

Landschappen van Nederland

College 1

Landschap = het afgebeelde verband tussen natuur en cultuur

Landschapselementen:
 Grondsoorten (kun je op een kaart niet zien, wel van een kaart afleiden a.d.h.v.
hoogte)
 Reliëf
 Grondwater/oppervlaktewater
 Verkaveling (patroon waarin de grond verdeeld is)
 Sloten en waterwegen
 Waterstaatkundige elementen
 Infrastructuur
 Grondgebruik
 Bewoning

3 hoofdindeling Nederlandse cultuurlandschappen
Zandstad (hoog) - Randstad (laag)
 Fysisch-geografische regio's
 Fysische geografische landschappen
 Cultuurlandschappen (zand, zeeklei, veen, rivierklei, duin, krijt-Löss)
Waarom is de hoofdindeling van de NL-cultuurlandschappen gebaseerd op grondsoorten?

Landschapsontwikkelingen:
A natuurlijke ontstaanswijze / de ondergrond
B bewonings- en ontginningsgeschiedenis (ontginning = geschikt maken voor landbouw en bewoning)
C moderne ontwikkelingen
D postmoderne ontwikkelingen

Zandlandschappen
Het noordelijk zandlandschap (Drenthe - Groningen - Friesland) --> plateau's met beekdalen
Het oostelijk zandlandschap (oost Gelderland) --> zowel plateau's met beekdalen als stuwwallen
Het centrale zandlandschap (Utrecht - Gelderland) --> stuwwallen
Het zuidelijk zandlandschap (Brabant- Limburg) --> plateau's met beekdalen

Bewonings- en ontginningsgeschiedenis

Vroeg holoceen (geen invloed mensen)
Mensen leefden als jagers en verzamelaars, geen landbouw.

,De bodems op de dekzanden vertonen een zonering van hoog naar laag. Deze zonering hangt niet
alleen samen met het reliëf, maar ook met de waterhuishouding en de invloed van de mens.
Als eerste werden de middelhoge zandgronden in gebruik genomen. Vanaf het Neolithicum
ontstonden hier de eerste akkers. Het bos werd gekapt en gebruikt als brandhout.

Neolithicum, 6400-3550BP (eerste mensen)
Omslag naar dat mensen gebruik gingen maken van de eerste landbouw gronden in zandgronden.
In zandgronden zitten nauwelijks voedingsstoffen.
Er is van nature sprake van een natuurlijke gradiënt. Boven op de berg is het droog, grondwater
stand ligt lager. Hoe lager je komt hoe hoger de grondwaterstand komt te liggen en hoe natter het
wordt. Geleidelijke overgang. Akkerbouw is dus het gunstigst op de overgang van de hoge naar de
lage gebieden.

Vroege middeleeuwen 500 AD
Mensen zijn erachter gekomen dat ze hun akker vruchtbaar moeten houden door mest te gebruiken.
Potstalsysteem: van de heide gestoken plaggen werden uitgespreid in een stal met verdiepte bodem
waarin gedurende de winter het vee verbleef.
Markeorganisatie: boeren werken samen zodat ze precies genoeg mest hadden om zelfvoorzienend
te zijn = veeteelt in dienst van de akkerbouw (mesttekort verkleinen)
Grondgebonden landbouw: men zat vast aan de grond, kon niet meer zonder.
Akkers die opgehoogd worden = esdorpen
Brink = centrale plein in het dorp
Drift = pad van de brink naar de heide
Es / eng = plek waar de mest werd neergelegd
Heide = de woeste grond, gebied wat nergens anders voor gebruikt kon worden
Groengronden = nat gebied langs beken, kon niet veel mee gebeuren

,In de Middeleeuwen bestond het systeem van plaggenbemesting. Heideplaggen werden, vermengd
met schapenmest op de akkers gebracht, waardoor de essen (enkeerdgronden) ontstonden. Er vond
verschraling plaats van de hoge zandgronden. Het bos maakte hier geleidelijk plaats voor heide; waar
overbeweid werd ontstonden stuifzandgebieden. Ook het bos op de lage zandgronden werd gekapt,
deze gronden waren te nat voor akkerland, en werden gebruikt als weiland.

Late middeleeuwen +- 1880
Akker is verhoogd
Duinvaaggronden; stuifduinen door overbegrazing van schapen

Tot +- 1880: mest te kort = voedseltekort
 Potstalsysteem + markeorganisatie
 Zelfvoorzienend / lokaal
 Veeteelt in dienst van de akkerbouw (mesttekort)
 Grondgebonden landbouw
 Esdorpen (brink, drift, es/eng, heide, groengronden)
Vanaf +- 1880: mest overschot = voedseloverschot
 Modernisering / kunstmest / markewet
 Ontginning woeste gronden
 Marktgericht / globaal
 Akkerbouw in dienst van de veeteelt (mestoverschot)
 Industriële productie

Broeken = laag gelegen natte gebieden
Veld = heide gebied, ligt hoger hier werden de schapen gehouden.

, 2000
Waardoor kwam er een einde aan het landbouwsysteem met schapenbemesting?
Het systeem van plaggenbemesting kwam rond 1880 tot een einde door verschillende oorzaken:
1. De uitvinding van kunstmest; daardoor werden de schapen overbodig voor de
mestvoorziening.
2. De import van wol uit o.a. Australië, daardoor werd het houden van schapen minder
rendabel.
3. De landbouwcrisis in Europa, waardoor het akkerland plaats maakte voor weiland.
4. De behoefte aan mijnbouw in Limburg (om mijngangen in de steenkolenmijnen te stutten;
naaldhout kraakt voordat het breekt!) leidde er toe dat men de hogere zandgronden ging
herbeplanten met naaldbossen.
In recente tijd is een eutrofiëring opgetreden van zowel de lager als de hoger gelegen
zandgronden, als gevolg van (over)bemesting. Daardoor zijn veel planten die typerend zijn voor
de schrale zandgronden verdwenen. De verlaging van de grondwaterstanden door kanalisatie
van beken heeft ertoe geleid dat de hoge zandgronden de neiging hebben te verdrogen.