Volledige samenvatting Personen- en Familierecht 2022

2021-2022




PERSONEN- EN FAMILIERECHT
PROFESSOR I. BOONE & A.L. VERBEKE

,1

,Inhoudsopgave
INLEIDING...................................................................................................................................................... 6
1 SITUERING........................................................................................................................................................... 6
2 ONTWIKKELINGEN EN ACTUELE TENDENSEN................................................................................................................6
2.1 Familierecht als spiegel van maatschappelijke waarden.............................................................................................6
2.2 Ontwikkelingen............................................................................................................................................................ 6
2.2.1 Ancien Régime.....................................................................................................................................................6
2.2.2 Negentiende eeuw tot eerste helft twintigste eeuw...........................................................................................6
2.2.3 Na de Tweede Wereldoorlog...............................................................................................................................6
3 BRONNEN VAN HET PERSONEN- EN FAMILIERECHT.......................................................................................................7
3.1 Nationale normen.......................................................................................................................................................7
3.2 Internationale normen................................................................................................................................................7
3.3 Rechtspraak en rechtsleer...........................................................................................................................................8
DEEL I AFSTAMMING EN ADOPTIE.................................................................................................................. 9
1 AFSTAMMING.......................................................................................................................................................9
1.1 Inleiding....................................................................................................................................................................... 9
1.2 Korte terugblik en voortuitblik....................................................................................................................................9
1.3 Afstamming langs moederszijde................................................................................................................................10
1.3.1 Geboorteakte....................................................................................................................................................10
1.3.2 Erkenning........................................................................................................................................................... 11
1.3.3 Gerechtelijke vaststelling van het moederschap...............................................................................................12
1.4 Afstamming langs vaderszijde...................................................................................................................................12
1.4.1 Vaderschapsregel..............................................................................................................................................12
1.4.2 Erkenning........................................................................................................................................................... 15
1.4.3 Gerechtelijk vaststelling van het vaderschap.....................................................................................................17
1.5 Afstamming na medisch begeleide voortplanting en afstamming van meemoederszijde.........................................18
1.5.1 Medisch begeleid voortplanting: situering, begrippen, voorwaarden...............................................................18
1.5.2 Afstamming na MBV..........................................................................................................................................19
1.5.3 Afstamming van meemoederszijde...................................................................................................................19
1.5.4 Donorkinderen: het recht van het kind om zijn afkomst te kennen...................................................................21
1.6 Rechtsgevolgen van afstamming...............................................................................................................................21
2 ADOPTIE............................................................................................................................................................22
2.1 Begrip, historiek en doestellingen.............................................................................................................................22
2.2 Bronnen..................................................................................................................................................................... 22
2.3 Soorten adoptie.........................................................................................................................................................22
2.4 Voorwaarden............................................................................................................................................................. 22
2.5 Adoptieprocedure.....................................................................................................................................................25
2.6 Gevolgen van adoptie................................................................................................................................................26
2.7 Beëindiging van de adoptie.......................................................................................................................................27
2.8 Recht van adoptiekind op zijn afkomst te kennen.....................................................................................................28
DEEL II: IDENTITEIT VAN DE PERSOON: NAAM EN GESLACHT........................................................................29
1 NAAM.............................................................................................................................................................. 29
1.1 Begrip, aard en kenmerken.......................................................................................................................................29
1.2 Familienaam.............................................................................................................................................................. 29
1.2.1 Algemeen........................................................................................................................................................... 29
1.2.2 Huidig stelsel.....................................................................................................................................................29
1.2.3 Verandering van familienaam............................................................................................................................32
1.3 Voornaam.................................................................................................................................................................. 32
1.3.1 Vaststelling voornaam.......................................................................................................................................32
1.3.2 Verandering voornaam......................................................................................................................................33
2 GESLACHT..........................................................................................................................................................33
2.1 Geslacht, gender en genderidentiteit........................................................................................................................33
2.2 Vaststelling van het geslacht.....................................................................................................................................34
2.3 Aanpassing van de registratie van het geslacht.........................................................................................................34
DEEL III: HET MINDERJARIGE KIND................................................................................................................ 36
1 HANDELINGSONBEKWAAMHEID..............................................................................................................................36

2

, 1.1 Begrip en situering.....................................................................................................................................................36
1.2 Uitzonderlijke handelingsbekwaamheid....................................................................................................................36
1.3 Volledige handelingsonbekwaamheid.......................................................................................................................37
1.4 Beperkte handelingsonbekwaamheid.......................................................................................................................38
2 OUDERLIJKE RECHTEN EN PLICHTEN.........................................................................................................................38
2.1 Ouderlijk gezag.......................................................................................................................................................... 38
2.2 Ouderlijke verplichtingen..........................................................................................................................................42
2.2.1 Verplichting tot levensonderhoud en opvoeding (203 BW)...............................................................................42
2.2.2 Plicht tot wederzijds respect (art. 371 OBW).....................................................................................................44
3 VOOGDIJ........................................................................................................................................................... 44
4 RECHT OP PERSOONLIJK CONTACT...........................................................................................................................46
4.1 Contactrecht ouder...................................................................................................................................................46
4.2 Contactrecht grootouders.........................................................................................................................................47
4.3 Contactrecht broers en zussen..................................................................................................................................47
4.3 Contactrecht derden.................................................................................................................................................47

DEEL IV: TWEERELATIES: HUWELIJK EN SAMENWONING...............................................................................48
1 INLEIDING..........................................................................................................................................................48
2 HUWELIJK: AANGAAN VAN EEN HUWELIJK................................................................................................................48
2.1 Grondvoorwaarden...................................................................................................................................................48
2.2 Vormvereisten........................................................................................................................................................... 50
2.3 Nietigverklaring van het huwelijk..............................................................................................................................50
3 GEVOLGEN VAN HET HUWELIJK: PRIMAIR HUWELIJKSSTELSEL........................................................................................51
3.1 Situering.................................................................................................................................................................... 51
3.2 Kenmerken primair huwelijksstelsel..........................................................................................................................52
3.3 Handelingsonbekwaamheid echtgenoten.................................................................................................................52
3.4 Persoonlijke huwelijksverplichtingen........................................................................................................................52
3.5 Verplichting tot hulp en tot bijdrage in de lasten van het huwelijk...........................................................................53
3.6 Bescherming van de gezinswoning............................................................................................................................54
3.7 Vrijheid van beroep...................................................................................................................................................55
3.8 Inning en besteding van inkomsten...........................................................................................................................55
3.9 Bankrekening en kluizen............................................................................................................................................56
3.10 Hoofdelijkheid voor huishoudelijke schulden..........................................................................................................56
3.11 Bescherming gezinsbelang tegen schenkingen en persoonlijke zekerheden...........................................................56
3.12 Dringende maatregelen...........................................................................................................................................56
4 SECUNDAIRE STELSELS: WERKING TIJDENS HET HUWELIJK.............................................................................................57
4.1 Het wettelijk stelsel...................................................................................................................................................57
4.1.1 Situering............................................................................................................................................................ 57
4.1.2 Werking van het wettelijk stelsel.......................................................................................................................58
4.1.3 De baten............................................................................................................................................................ 58
4.1.4 De lasten............................................................................................................................................................ 60
4.1.5 Bestuur.............................................................................................................................................................. 62
4.2 De conventionele stelsels (algemeen): het huwelijkscontract...................................................................................65
4.3 De conventionele stelsels van gemeenschap.............................................................................................................65
4.4 De stelsels van scheiding van goederen.....................................................................................................................66
4.4.1 Inleiding............................................................................................................................................................. 66
4.4.2 Werking van de scheiding van goederen...........................................................................................................66
5 ECHTSCHEIDING..................................................................................................................................................67
5.1 Algemeen.................................................................................................................................................................. 67
5.2 Historiek.................................................................................................................................................................... 67
5.3 Echtscheiding op grond van onherstelbare ontwrichting van het huwelijk (EOO).....................................................67
5.3.1 Grond tot echtscheiding....................................................................................................................................67
5.3.2 Procedure.......................................................................................................................................................... 68
5.3.3 Voorlopige maatregelen....................................................................................................................................69
5.3.4 Gevolgen van de echtscheiding op grond van onherstelbare ontwrichting van het huwelijk............................70
5.4 Echtscheiding door onderlinge toestemming (EOT)..................................................................................................72
5.4.1 Situering............................................................................................................................................................ 72
5.4.2 Voorafgaande overeenkomst............................................................................................................................72
5.4.3 Procedure.......................................................................................................................................................... 73
5.4.4 Gevolgen van de echtscheiding door onderlinge toestemming.........................................................................74
6 SECUNDAIRE STELSELS: ONTBINDING, VEREFFENING EN VERDELING................................................................................75
6.1 Het wettelijk stelsel...................................................................................................................................................75

3

, 6.1.1 Ontbinding van het wettelijk stelsel..................................................................................................................75
6.1.2 Gevolgen van de ontbinding..............................................................................................................................75
6.1.3 De verdeling.......................................................................................................................................................77
6.1.4 De schulden tussen echtgenoten.......................................................................................................................78
6.2 De conventionele stelsels van gemeenschap.............................................................................................................78
6.3 De conventionele stelsels van scheiding van goederen !!!........................................................................................79
6.3.1 Ontbinding, vereffening en verdeling................................................................................................................79
6.3.2 Wettelijke solidarisering van de scheiding van goederen..................................................................................80
6.3.3 Contractuele correcties op zuivere scheiding van goederen.............................................................................80
6.4 Theorie van de huwelijksvoordelen !!!......................................................................................................................82
6.4.1 Conventionele stelsels van gemeenschap..........................................................................................................82
6.4.2 Conventionele stelsels van scheiding van goederen..........................................................................................83
7 WETTELIJKE SAMENWONING.................................................................................................................................84
7.1 Inleiding..................................................................................................................................................................... 84
7.2 Aangaan van de wettelijke samenwoning..................................................................................................................84
7.3 Gevolgen................................................................................................................................................................... 85
7.4 Beëindiging van de wettelijke samenwoning.............................................................................................................85
8 FEITELIJKE SAMENWONING....................................................................................................................................86
8.1 Algemeen.................................................................................................................................................................. 86
8.2 Rechtspositie van de feitelijk samenwonende partners............................................................................................86
8.3 Evaluatie: vrijheid, blijheid?.......................................................................................................................................87

DEEL V: MEERDERJARIGE BESCHERMDE PERSOON........................................................................................ 87
1 BEGRIP EN SITUERING..........................................................................................................................................87
2 DOELSTELLINGEN EN UITGANGSPUNTEN BESCHERMINGSSTATUUT..................................................................................87
3 BESCHERMDE PERSONEN......................................................................................................................................88
3.1 Wilsonbekwamen......................................................................................................................................................88
3.2 Verkwisters................................................................................................................................................................ 88
4 BUITENGERECHTELIJKE BESCHERMING......................................................................................................................88
4.1 Preventieve bescherming in vorm van lastgeving......................................................................................................88
4.2 Vormvoorwaarden....................................................................................................................................................88
4.3 Aanvang..................................................................................................................................................................... 89
4.5 Uitvoering.................................................................................................................................................................. 89
4.6 Sancties..................................................................................................................................................................... 89
4.7 Einde.......................................................................................................................................................................... 89
5 RECHTERLIJKE BESCHERMING.................................................................................................................................90
5.1 Beginselen................................................................................................................................................................. 90
5.2 Procedure.................................................................................................................................................................. 90
5.3 Aanvang en einde......................................................................................................................................................90
5.4 Onbekwaamheid....................................................................................................................................................... 90
5.5 Bewind....................................................................................................................................................................... 91
6 BESCHERMING VAN DE GEHUWDE WILSONBEKWAME.................................................................................................93




4

,5

,INLEIDING
1 Situering
Personenrecht: regels het statuut van de persoon en zijn rechtspositie in de maatschappij
Familierecht: regelt de privaatrechtelijke verhouding tussen partners, ouders en kinderen en
hun verwanten

2 Ontwikkelingen en actuele tendensen
2.1 Familierecht als spiegel van maatschappelijke waarden
Het familierecht is sterk cultureel gekleurd: maatschappelijke waarden over gezin en
paarvorming vinden er hun weerslag in
- Verleden: vaak het traditionele huwelijk tussen man en vrouw
- Laatste jaren: mensen zijn vrij om hun persoonlijke leven en gezinsleven in te richten
o Buitengrenzen worden gevormd door de belangen en rechten van anderen

2.2 Ontwikkelingen
2.2.1 Ancien Régime
Het huwelijk was de grondslag van de familie
- Kerkelijk huwelijk: sacrament (onverbreekbare band tussen man en vrouw)
- Echtscheiding verboden
o Tenzij huwelijk niet geconsumeerd
- Maritale macht vd man
o Maritale en vaderlijke macht: bezit vrouw en kinderen
- Uitsluitend hetero-relaties

2.2.2 Negentiende eeuw tot eerste helft twintigste eeuw
Code civil: huwelijk als een burgerlijke instelling
- De facto verplicht (maatschappelijke druk)
- Buitenhuwelijkse relaties: niet erkend
o Onwettige kinderen: nauwelijks rechten
- Echtscheiding: alleen mogelijk onder zeer beperkende voorwaarden
- Maritale macht vd man
o De vrouw  handelingsonbekwaam door het huwelijk
- Uitsluitend hetero-relaties

2.2.3 Na de Tweede Wereldoorlog
Vanaf 1970: daling vh aantal huwelijken + stijging vh aantal echtscheidingen
 Actuele tendensen
o Hervormingen echtscheidingsrecht: gemakkelijkere procedure, foutloos
o Feitelijke samenwoning populair
o Erkenning homo-relaties ( zelfs in huwelijk)
 Ook adoptie mogelijk
o Geen onderscheid wettige/onwettige kinderen: gelijke rechten
o Emancipatie vd vrouw
 Handelingsbekwaamheid (ook in huwelijk)

6

,  Juridische gelijkheid man-vrouw
 Gelijkheid moeder-vader na echtscheiding: ouderlijk gezag ipv vaderlijke
macht
 Keuze achternaam: geen verplichte patrilineaire naamsoverdracht
o Centrale plaats vd kinderen in gezin: bescherming en inspraak (volwaardige
dragers v rechten)
o Medisch begeleide voortplanting wettelijk geregeld (meemoederschap)
 Ouderschap obv keuze voor kind
o Internationalisering: internationale mobiliteit v individuen en families (IPR)

 Tendens naar erkenning v autonomie en zelfbeschikking

3 Bronnen van het personen- en familierecht
3.1 Nationale normen
1. Het BW en specifieke wetten of decreten
- Oud BW: boek I & III titel Vbis
- Nieuw BW: boek II

2. Het GerW
- Bevoegde rechtbank
- Rechtspleging
- Tenuitvoerlegging rechterlijke beslissingen

Bevoegde rechtbank:
- Voor 1/9/2014: versnippering
o Burgerlijke RB, voorzitter RB 1ste aanleg, vrederechter en jeugdRB
- Vanaf 1/9/2014: familie- en jeugdRB bevoegd
o Familierechtbank (art. 572bis Ger W): burgerlijke familiale geschillen
 Voorrang bemiddeling & minnelijke oplossingen: informatieplicht griffier,
kamer minnelijke schikkingen, persoonlijke verschijning (art. 1253ter Ger
W)
o Jeugdrechtbank: jeugdbeschermingsmaatregelen & jeugdsanctiemaatregelen (en
daarmee samenhangende maatregelen ivm ouderlijk gezag)
o Vrederechter (art. 594 Ger W): bescherming meerderjarige wilsonbekwame
personen, aanstellen voogd, machtiging ouders al wettelijke vertegenwoordigers
- Geschillen feitelijke samenwoning:
o mbt kinderen: familierechtbank
o mbt goederen: burgerlijke rechtbank
 GwH: geen schending art. 10-11 Gw (vrije keuze samenwoning/huwelijk)

3. De Grondwet
Toetsing art. 10-11 en 22 & 22bis Gw en aan ander grondrechten van titel II GW
 Exceptie onwettigheid & prejudiciële vraag

3.2 Internationale normen
EVRM
Vooral: art. 8, 12 en 14 EVRM


7

,Art. 8 EVRM:
- Convergentie (samenkomen in 1 punt)
- Notie gezins- en privéleven
o Gezinsleven: daadwerkelijk bestaan ve nauwe persoonlijke relatie
o Privéleven: recht ve persoon om afkomst te kennen, recht ivf, recht ve man om
vaderschap te laten erkennen/betwisten
- Negatieve & positieve verplichting staat
o Negatief: vereisten inmenging
 Legaliteit
 Legitimiteit: wettelijk doel
 Proportionaliteit
o Positief: bescherming gezins- en privéleven
- Nationale rechtspraak: primauteit v internationale norm met directe werking
 Art. 8 EVRM:
o analoog aan art. 22 Gw (prejudiciële vraag)
o mbt negatieve verplichting: wel DW
o mbt positieve verplichting: geen DW (keuzemarge staat voor
implementatie/organisatie)

IVRK (VN-Kinderrechtenverdrag)
- Art. 3: belang vh kind = eerste overweging bij elke beslissing die het kind aangaat
- Art. 12: vrije meningsuiting & hoorrecht (naarmate leeftijd en maturiteit)

Unierecht
- Art. 81 VWEU: justitiële samenwerking in burgerlijke zaken met grensoverschrijdende
gevolgen
=> unie: Europese wetgeving inzake grensoverschrijdende familiezaken (familierechtelijk
IPR)
- Bepalingen over vrij verkeer van Unieburgers en het recht van vrij verblijf hebben
gevolgen voor het personen- en familierecht

3.3 Rechtspraak en rechtsleer
Er moet rekening gehouden worden met de RS van de gewone hoven en rechtbanken, van het
GwH, van het EHRM en van het Europees HvJ




8

, DEEL I AFSTAMMING EN ADOPTIE
1 Afstamming
1.1 Inleiding
Afstamming = juridische band tussen een kind en zijn ouders, waaruit rechten en verplichtingen
voor hen bieden voortvloeien
 Raakt staat vd persoon (art. 6/2 OBW)
- Onderscheid tussen afstamming langs:
o Moederszijde
o Vaderszijde
o Meemoederszijde
- Oorspronkelijke afstammingsband: max 2 personen
o Oorspronkelijke afstammingsband: in beginsel gebaseerd op bloedband
 Juridische afstamming niet noodzakelijk = biologische/genetische
afstemming
 = afstammingsband geacht er geweest te zijn vanaf geboorte
o Andere factoren:
 Intentie van de betrokkenen
 Socio-affectieve realiteit: Bezit van staat
 Feitelijke toestand
 Voortdurend (art. 331nonies OBW)
 Bewijs door feiten in art. 331nonies OBW (beoordeling rechter)

1.2 Korte terugblik en voortuitblik
Historiek:
- BW 1804: discriminatie onwettige kinderen
o Vaststelling + gevolgen (erfrecht) afstamming
o Arrest Marckx (EHRM): ook niet-huwelijke banden vallen onder bescherming
privé- en gezinsleven (art. 8, 14 EVRM)
- Afstammingswet 31/3/1987: discriminatie grotendeels opgeheven
- Afstemmingswet 1/7/2006: afstammingsrecht eenvoudiger en discriminaties verder
weggewerkt
o Vaststelling en betwisting afstamming vader en moeder/wettig en onwettig
grotendeels gelijkgeschakeld
- Wet 6/7/2007 Medisch Begeleide Voortplanting: rol vd wil
o Afstammingsregels in voordeel van de wensouders
- Wet 5/5/2014 vaststelling afstamming meemoederszijde: oorspronkelijke
afstammingsband, naar analogie met vaderszijde
o Voorheen enkel adoptie mogelijk
- RS GwH: tal van bepalingen strijdig verklaard met art. 10 & 11, 22 en 22bis, 4 de lid GW
o Hervorming: wettenrecht -> individualisering & rechtersrecht (beoordeling
rechter in concreto)
o Belangen afstammingsrecht:
 Biologische waarheid
 Intentie
 Algemeen belang
 Bescherming bestaande familiebanden (socio-affectief: bezit v staat)

9